मनुस्मृती दहन- समता, स्वाभिमान आणि मानवी प्रतिष्ठेसाठीचा ऐतिहासिक संघर्ष

मनुस्मृती दहन : समता, स्वाभिमान आणि मानवी प्रतिष्ठेसाठीचा ऐतिहासिक संघर्ष - डाॅ. राहुल खरात.

प्रस्तावना

२५ डिसेंबर १९२७ रोजी घडलेले मनुस्मृती दहन हे भारताच्या सामाजिक सुधारणा चळवळीतील एक अत्यंत क्रांतिकारी व प्रतीकात्मक आंदोलन ठरले. या ऐतिहासिक घटनेचे नेतृत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी केले. मनुस्मृती दहन म्हणजे केवळ एका ग्रंथाचे जाळणे नव्हे, तर अन्याय, विषमता आणि अमानुषतेवर आधारलेल्या सामाजिक व्यवस्थेचा बौद्धिक निषेध होता.

शूद्र व अतिशूद्र समाजावर शतकानुशतके लादलेली हीनता, अपमान आणि बहिष्कार यांना धर्मग्रंथांच्या नावाखाली पवित्रतेचे कवच दिले गेले होते. मनुस्मृती हा अशाच अन्यायकारक विचारसरणीचा केंद्रबिंदू असल्याचे डॉ. आंबेडकरांनी स्पष्ट केले. म्हणूनच मनुस्मृती दहन हे सामाजिक समतेच्या स्थापनेसाठीचे ऐतिहासिक पाऊल ठरले.

मनुस्मृतीचा ऐतिहासिक संदर्भ

मनुस्मृती (मनव धर्मशास्त्र) हा प्राचीन संस्कृत ग्रंथ असून, तो सामाजिक व धार्मिक आचारसंहितेचा आधार मानला गेला. मात्र या ग्रंथात वर्णव्यवस्थेला दैवी अधिष्ठान देऊन ब्राह्मणांना श्रेष्ठ आणि शूद्रांना हीन ठरवण्यात आले आहे.

मनुस्मृतीतील काही अन्यायकारक तत्त्वे:

• शूद्रांना शिक्षणाचा अधिकार नाकारणे

• स्त्रियांना दुय्यम दर्जा देणे

• खालच्या जातींना कठोर व अमानवी शिक्षा

• सामाजिक भेदभावाला धार्मिक मान्यता

डॉ. आंबेडकरांनी या ग्रंथाचे सखोल अध्ययन करून हे स्पष्ट केले की भारतामधील सामाजिक विषमता ही नैसर्गिक नसून शास्त्रीयरीत्या घडवून आणलेली आहे.

१९२७ पूर्वीची सामाजिक परिस्थिती

मनुस्मृती दहनाच्या आधी:

• अस्पृश्यांना सार्वजनिक पाणवठे वापरण्यास मनाई

• मंदिरप्रवेश बंद

• शिक्षण व नोकरीच्या संधी नाकारल्या जात

• सामाजिक अपमान ही दैनंदिन बाब होती

राजकीय सुधारणा झाल्या तरी सामाजिक सुधारणा मात्र झालेल्या नव्हत्या. डॉ. आंबेडकर यांचे ठाम मत होते की

“सामाजिक स्वातंत्र्याशिवाय राजकीय स्वातंत्र्य निरर्थक आहे.”

महाड सत्याग्रह आणि मनुस्मृती दहनाची पार्श्वभूमी

मनुस्मृती दहनाची थेट पार्श्वभूमी म्हणजे महाड सत्याग्रह (१९२७). या आंदोलनाचा उद्देश महाड येथील चवदार तळे हे सार्वजनिक पाणवठे अस्पृश्यांसाठी खुले करणे हा होता.

सत्याग्रह यशस्वी झाल्यानंतरही जातीयवादी शक्तींनी हिंसक विरोध केला आणि आपल्या भूमिकेसाठी मनुस्मृतीचा आधार घेतला. तेव्हाच डॉ. आंबेडकरांनी ठरवले की जोपर्यंत मनुस्मृतीसारख्या ग्रंथांना नैतिक मान्यता आहे, तोपर्यंत समता शक्य नाही.

२५ डिसेंबर १९२७ : मनुस्मृती दहन

२५ डिसेंबर १९२७ रोजी महाड येथे:

• हजारो अनुयायी एकत्र जमले

• मनुस्मृतीतील अन्यायकारक श्लोक वाचून दाखवण्यात आले

• त्यांचे सामाजिक परिणाम स्पष्ट करण्यात आले

• त्यानंतर मनुस्मृतीच्या प्रती सार्वजनिकरित्या जाळण्यात आल्या

डॉ. आंबेडकरांनी स्पष्ट केले:

“आम्ही ग्रंथ जाळत नाही, तर अन्यायाची विचारसरणी जाळत आहोत.”

डॉ. आंबेडकरांनी भोगलेली आव्हाने

१. सामाजिक विरोध

रूढीवादी शक्तींनी त्यांच्यावर धर्मविरोधी असल्याचे आरोप केले.

२. राजकीय व कायदेशीर दबाव

आंदोलन दडपण्याचे प्रयत्न झाले.

३. अंतर्गत भीती

दडपशाहीमुळे समाजातीलच अनेक लोक घाबरले होते.

४. बौद्धिक एकाकीपणा

धर्मग्रंथांवर थेट प्रश्न उपस्थित करणारे फार थोडे नेते होते.

सहकाऱ्यांची व सहकाऱ्यांची भूमिका

डॉ. आंबेडकर एकटे नव्हते. त्यांच्यासोबत:

• दलित कार्यकर्ते

• विद्यार्थी

• प्रगतिशील विचारवंत

• बहिष्कृत हितकारिणी सभेचे सदस्य

या सर्वांनी जनजागृती, संघटन आणि चळवळीला बळ दिले.

यशाची कारणे

बौद्धिक अधिष्ठान – कायदा, इतिहास व समाजशास्त्राचे सखोल ज्ञान
लोकशिक्षण – अन्याय का होतो हे लोकांना समजावून सांगणे
अहिंसक पण ठाम आंदोलन
नैतिक धैर्य – विरोधाची पर्वा न करता सत्याची बाजू

मनुस्मृती दहनाचे महत्त्व

• सामाजिक क्रांतीचा नवा टप्पा

• धार्मिक अन्यायाचे उघडकीकरण

• संविधानातील समतेच्या तत्त्वांना प्रेरणा

• अस्पृश्यता निर्मूलनाचा वैचारिक पाया

आजच्या काळातील महत्त्व

आजही मनुस्मृती दहन आपल्याला शिकवते की:

• समतेसाठी वैचारिक संघर्ष आवश्यक आहे

• परंपरेपेक्षा मानवी प्रतिष्ठा श्रेष्ठ आहे

• कोणताही ग्रंथ टीकेपलीकडे नाही

निष्कर्ष

मनुस्मृती दहन (२५ डिसेंबर १९२७) हे केवळ आंदोलन नव्हते, तर मानवी समतेची जाहीर घोषणा होती. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अन्यायाविरुद्ध बौद्धिक बंड पुकारले आणि दडपलेल्या समाजाला स्वाभिमानाचा मार्ग दाखवला. ही ज्योत आजही भारतीय लोकशाहीच्या मूल्यांना उजाळा देत आहे.

संदर्भ (पुस्तके व लेख)

पुस्तके

1. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – जातींचे निर्मुलन

2. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – लेखन व भाषणे (खंड १–१७), महाराष्ट्र शासन

3. धनंजय कीर – डॉ. आंबेडकर : जीवन व कार्य

4. एलेनॉर झेलिऑट – From Untouchable to Dalit

5. ख्रिस्तोफ जाफ्रेलो – Dr. Ambedkar and Untouchability

लेख

1. डॉ. आंबेडकर – “Castes in India”

2. गेल ऑम्वेट – Ambedkarite Movement वरील लेख

3. महाराष्ट्र शासन – महाड सत्याग्रह अभिलेख

4. Economic and Political Weekly – संबंधित संशोधन लेख

(Translation in English)

 

Manusmruti Dahan (Burning): A Historic Struggle for Equality and Human Dignity - Dr Rahul Kharat

Introduction

The Manusmruti Dahan (Burning of Manusmruti) on 25th Dec 1927 stands as one of the most powerful symbolic acts in the history of India’s social reform movement. Led by Dr. Babasaheb Ambedkar, this historic protest was not an act of destruction, but an act of awakening —a conscious rejection of a social order that institutionalized inequality, humiliation, and exclusion of Shudras and so-called “untouchable” communities.

At a time when caste hierarchy governed every aspect of life—access to water, education, dignity, and even humanity—Ambedkar challenged the ideological roots of oppression. By burning the Manusmriti, he questioned the moral and social legitimacy of a text that had been used for centuries to justify caste discrimination.

Historical Background of Manusmruti

The Manusmriti, also known as Manav Dharma Shahstra, is an ancient Sanskrit legal text traditionally attributed to Manu. For centuries, it was regarded by orthodox sections as a guide to social conduct, duties, and law. However, its provisions clearly established and sanctified Varna and Caste hierarchy, assigning superior status to Brahmins and degrading Shudras and women.

Key discriminatory ideas in Manusmriti included:

• Denial of education to Shudras

• Severe punishments for lower castes for minor offences

• Social segregation and denial of basic human rights

• Justification of inequality as “divinely ordained”

Ambedkar critically analyzed the text and argued that social inequality in India was not accidental but scripturally sanctioned. According to him, true reform could not occur unless these ideological foundations were directly challenged.

Social Conditions Before 1927

Before the Manusmruti Dahan:

• Untouchables were denied entry to temples

• Public wells, tanks, and roads were inaccessible

• Education and government employment were virtually closed

• Social humiliation was normalized

Even after British rule introduced constitutional ideas of equality, social practices remained deeply casteist. Reform movements existed, but many focused on superficial change without attacking core beliefs.

Ambedkar believed that political freedom without social freedom was meaningless.

Mahad Satyagraha and the Road to Manusmruti Dahan

The immediate context of the Manusmruti Dahan was the Mahad Satyagraha (1927) in present-day Maharashtra. The movement aimed to assert the right of untouchables to access Chavdar Tank, a public water source.

Ambedkar declared: “Water is a natural resource. To deny it on the basis of caste is a crime against humanity.”

Although the satyagraha initially succeeded, it faced violent backlash from orthodox caste Hindus. To reinforce caste supremacy, Manusmriti was publicly cited as a religious justification.

This moment clarified Ambedkar’s resolve:

As long as Manusmriti existed as a moral authority, equality was impossible.

The Act of Manusmruti Dahan – 25 December 1927

On 25 December 1927, at Mahad:

• Thousands gathered under Ambedkar’s leadership

• Passages from Manusmriti were read aloud

• The crowd listened to explanations of its discriminatory verses

• Finally, copies of Manusmriti were publicly burn

This act was peaceful, intellectual, and symbolic, not violent.

Ambedkar clarified: “We are not burning a book. We are burning the injustice it represents.”

Hurdles Faced by Dr. Ambedkar

1. Social Opposition

Orthodox Hindu groups accused Ambedkar of being anti-Hindu and anti-national. He faced character assassination and threats.

2. Legal and Political Pressure

Efforts were made to suppress Dalit movements using law and administrative pressure.

3. Internal Divisions

Even within oppressed communities, fear and hesitation existed due to centuries of conditioning.

4. Intellectual Isolation

Few leaders dared to directly confront religious texts. Ambedkar stood almost alone in his radical critique.

Role of Colleagues and Supporters

Ambedkar did not act alone. He was supported by:

• Dalit activists and students

• Progressive thinkers

• Social reformers in Maharashtra

• Leaders of the Bahishkrit Hitakarini Sabha

His colleagues helped:

• Mobilize masses

• Educate people about rights

• Organize meetings and publications

• Spread awareness through newspapers and speeches

This collective effort transformed fear into courage and silence into resistance.

How Ambedkar Succeeded

Intellectual Foundation

Ambedkar’s deep study of law, religion, history, and sociology gave his movement moral and rational strength.

Mass Education

He educated the oppressed about why they were oppressed—not just that they were oppressed.

Peaceful Protest

By using non-violent but bold symbolic action, he avoided chaos while delivering a powerful message.

Moral Courage

Ambedkar was willing to face hatred for the sake of justice. 

Significance of Manusmruti Dahan

• It marked a shift from reformto revloution in social thought

• It exposed the religious basis of caste oppression

• It inspired future movements for dignity and rights

• It laid the foundation for constitutional equality in independent India

The spirit of Manusmruti Dahan later reflected in:

• Fundamental rights

• Abolition of Untouchability (Article 17)

• Social justice policies

Contemporary Relevance

Even today, Manusmruti Dahan reminds us that:

• Social equality requires ideological courage

• Sacred texts must be open to critical scrutiny

• Human dignity is above tradition

The event is commemorated annually as a symbol of intellectual rebellion and social justice

Conclusion

The Manusmruti Dahan of 25 December 1927 was not merely a protest—it was a declaration of human equality. Dr. B. R. Ambedkar challenged centuries of injustice with reason, courage, and collective action. By burning Manusmriti, he ignited a flame of self-respect among the oppressed that continues to burn in India’s democratic conscience.

This act remains one of the most courageous milestones in the journey from caste to citizenship, from subjugation to equality.

References (Books & Articles)

Books

1. Ambedkar, B. R. – Annihelition of caste

2. Ambedkar, B. R. – Writing and Speeches (Vol. 1–17), Government of Maharashtra

3. Keer, Dhananjay – Dr. Ambedkar: Life and Mission

4. Zelliot, Eleanor – From Untouchable to Dalit

5. Jaffrelot, Christophe – Dr. Ambedkar and Untouchability

Articles & Essays

1. Ambedkar, B. R. – “Castes in India: Their Mechanism, Genesis and Development”

2. Omvedt, Gail – “Ambedkar and the Making of the Indian Constitution”

3. Government of Maharashtra – Mahad Satyagraha archival publications

4. Economic and Political Weekly – Articles on Ambedkarite movements