डॉ. कुमार सप्तर्षी: महाराष्ट्राच्या समाजवादी आणि गांधीवादी चळवळीचे विवेकरक्षक

 

डॉ. कुमार सप्तर्षी: महाराष्ट्राच्या समाजवादी आणि गांधीवादी चळवळीचे विवेकरक्षक - डॉ. राहुल खरात

युवक क्रांती दलाचे संस्थापक आणि ज्यांचे आयुष्य लोकशाही, सामाजिक न्याय आणि गांधीवादी मूल्यांसाठीच्या संघर्षाच्या सात दशकांमध्ये व्यतीत झाले, अशा डॉ. कुमार सप्तर्षी यांना आदरांजली

संघर्षात रुजलेले जीवन:-

डॉ. कुमार सप्तर्षी यांचा जन्म २१ ऑगस्ट १९३९ रोजी (काही ठिकाणी १९४१ असाही उल्लेख आढळतो) सध्याच्या अहिल्यानगर (अहमदनगर) जिल्ह्यातील कर्जत तालुक्यातील खेड गावात झाला. त्यांचे वडील सरकारी डॉक्टर होते. नगर शहरात शालेय शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी बीएससी केले आणि पुढे बी. जे. मेडिकल कॉलेज, पुणे येथून एमबीबीएसचे शिक्षण घेतले. मात्र वैद्यकीय व्यवसाय त्यांना फार काळ बांधून ठेवू शकला नाही — १९५६ ते १९६० या कालावधीत महाराष्ट्र आणि देशातील बदलत्या राजकीय-सामाजिक परिस्थितीने, ते विद्यार्थी असतानाच त्यांच्या राजकीय विचारांची पायाभरणी केली आणि महाविद्यालयीन काळातच ते वर्गप्रतिनिधींच्या निवडणुकांमध्ये आणि विद्यार्थी राजकारणात सहभागी होऊ लागले.

याच काळात एका योगायोगाने त्यांच्या आयुष्याला कलाटणी मिळाली. महाविद्यालयात लोकनाट्याच्या दिग्दर्शनासाठी त्यांनी दिग्गज अभिनेते निळू फुले यांना पाचारण केले होते, आणि त्यातूनच निळू फुले यांनी त्यांची ओळख समाजवादी साहित्याशी आणि पुढे समाजवादी विचारवंत डॉ. राम मनोहर लोहिया यांच्याशी करून दिली. या भेटीने सप्तर्षी यांच्या आयुष्यभराच्या समाजवादी बांधिलकीला पक्केपणा दिला — एक बांधिलकी जी त्यांनी स्वतंत्रपणे आत्मसात केलेल्या गांधीवादी विचारसरणीच्या भक्तीसोबतच आयुष्यभर जपली.

१८ जुलै २०२६ रोजी पुण्यात वयाच्या ८५ व्या वर्षी, वृद्धापकाळासह मधुमेहाच्या त्रासामुळे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतरच्या काही तासांतच मराठी वृत्तपत्रांनी वर्णन केल्याप्रमाणे, महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि वैचारिक जीवनात अशी पोकळी निर्माण झाली आहे, जी सहजासहजी भरून निघणारी नाही.

युवक क्रांती दलाची स्थापना: परिवर्तनासाठी युवकांची संघटना

१९६७ साली, पुण्याजवळील सिंहगड किल्ल्यावर, सप्तर्षी यांनी युवक क्रांती दल (युक्रांद) या संघटनेची स्थापना केली — तरुणांना संघटित करून सामाजिक आणि राजकीय परिवर्तन घडवून आणण्याच्या स्पष्ट उद्देशाने. पुण्यात पाच वर्षे वैद्यकीय व्यवसाय केल्यानंतर, साधारण १९६९ च्या सुमारास त्यांनी तो व्यवसाय सोडून पूर्णवेळ या संघटनेसाठी स्वतःला वाहून घेतले.

युक्रांद ही स्वातंत्र्योत्तर महाराष्ट्रातील सर्वात महत्त्वाच्या युवक चळवळींपैकी एक ठरली. या संघटनेच्या कार्यकर्त्यांनी बिहारमधील दुष्काळ निवारण कार्यात सहभाग घेतला, शिक्षणातील अवाजवी फी वाढीविरोधात आंदोलने केली, आणि साचलेल्या राजकीय व्यवस्थेत लोकशाही हक्क आणि सुधारणांसाठी आवाज उठवला. युक्रांदच्या माध्यमातून सप्तर्षी यांनी महाराष्ट्रातील एका संपूर्ण पिढीचे सामाजिक भान घडवले, त्यांना लोकशाही मूल्ये आणि संरचनात्मक परिवर्तनाची भाषा शिकवली — अंधश्रद्धा निर्मूलनाचे कार्य करणारे डॉ. नरेंद्र दाभोलकर यांच्यासारख्या महत्त्वाच्या व्यक्तीनेही याची साक्ष दिली आहे. दाभोलकरांनी त्यांच्या एका लेखात, चळवळीच्या सुरुवातीच्या दिवसांत पुण्यात सप्तर्षी यांचे व्याख्यान ऐकल्याचे आणि त्यांच्या संघटनकौशल्याच्या विचारांनी खोलवर प्रभावित झाल्याचे नमूद केले आहे.

सप्तर्षी यांचा सक्रियतावाद वैयक्तिक जोखीम आणि त्यागाशिवाय कधीच वेगळा नव्हता. शैक्षणिक सुधारणा, युवकांचे सक्षमीकरण आणि लोकशाही हक्कांसाठीच्या दशकानुदशकांच्या आंदोलनांदरम्यान, त्यांना किमान ६२ वेळा अटक झाली — हा आकडाच त्यांच्या राज्यसत्तेशी असलेल्या सातत्यपूर्ण आणि आव्हानात्मक संघर्षाची साक्ष देतो.

आणीबाणी आणि इंदिरा गांधींच्या काँग्रेसपासून फारकत

१९७५ साली लागू झालेली आणीबाणी ही सप्तर्षी यांच्यासाठी, तसेच त्या पिढीतील अनेक समाजवादी आणि गांधीवाद्यांसाठी, एक निर्णायक टप्पा ठरली. या काळात युक्रांदचे अनेक कार्यकर्ते तब्बल एकोणीस महिने तुरुंगात होते. आपल्या नंतरच्या लेखनात आणि सार्वजनिक भाषणांत — यामध्ये मोठ्या प्रमाणावर शेअर झालेल्या "लोकशाहीवर घाला… मी पाहिलेली आणीबाणी" या शीर्षकाच्या चिंतनाचाही समावेश आहे — सप्तर्षी यांनी आणीबाणीचे वर्णन भारतीय लोकशाहीवरील एक काळा अध्याय असे केले, आणि तुरुंगवास व दडपशाहीच्या स्वतःच्या अनुभवांवर आधारित, पुढील पिढ्यांना लोकशाही संस्थांच्या नाजूकपणाबद्दल सावध करण्याचा प्रयत्न केला.

आणीबाणीनंतर, जयप्रकाश नारायण यांच्या आवाहनानुसार, सप्तर्षी यांनी — अरुण लिमये आणि रत्नाकर महाजन यांच्यासारख्या युक्रांदच्या इतर नेत्यांसह — **जनता पक्षात** प्रवेश केला आणि निवडणुका लढवल्या; यामुळे निवडणूक राजकारणात उतरणारे आणि न उतरणारे असे दोन गट युक्रांदमध्येच निर्माण झाले. १९७८ साली, सप्तर्षी अहमदनगर मतदारसंघातून आमदार म्हणून निवडून आले, ज्यामुळे रस्त्यावरील आंदोलक म्हणून त्यांनी उचलून धरलेल्या मुद्द्यांना एक औपचारिक विधिमंडळ व्यासपीठ मिळाले. २००१ साली, ज्येष्ठ सहकाऱ्यांच्या विनंतीवरून, सप्तर्षी यांनी नव्या पिढीसाठी युक्रांदची पुनर्बांधणी केली.

गांधीवादी वारसा-रक्षण: महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधीचे अध्यक्षपद

आयुष्याच्या उत्तरार्धात, सप्तर्षी यांची सार्वजनिक ओळख अधिकाधिक गांधीवादी बांधिलकीभोवती केंद्रित होत गेली. त्यांनी महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधीचे अध्यक्षपद भूषवले — गांधींच्या विचारांचे आणि वारशाचे जतन व प्रसार करणारी राज्यस्तरीय संस्था — तसेच खेडनगर येथील आयआयएसडीआर (इन्स्टिट्यूट फॉर सोशल डेव्हलपमेंट रिसर्च) या संस्थेचेही ते अध्यक्ष होते. या भूमिकेत, वयाच्या ऐंशीच्या पुढेही ते सक्रिय सार्वजनिक आवाज म्हणून कार्यरत राहिले — अगदी अलीकडे, ऑक्टोबर २०२३ मध्ये, पुण्यातील गांधी सप्ताहाच्या समारोप कार्यक्रमात बोलताना, त्यांनी जगभरात — भारतासह — हुकूमशाहीकडे होत असलेल्या सूक्ष्म वाटचालीबद्दल चिंता व्यक्त केली, आणि एकाच अस्मितेच्या राजकीय एकजिनसीकरणाविरोधात इशारा देत, लोकशाहीचे अंतिम रक्षणकवच म्हणून मतदानाच्या अधिकाराचा वापर करण्याचे आवाहन नागरिकांना केले.

त्यांनी सत्याग्रही विचारधारा या मासिकाचे संपादनही केले, आणि गांधीवादी व समाजवादी विचारांबाबतची चर्चा महाराष्ट्रातील वाचक आणि कार्यकर्त्यांच्या पुढील पिढ्यांमध्ये जिवंत ठेवण्यासाठी या व्यासपीठाचा उपयोग केला.

लेखक कुमार सप्तर्षी: आत्मकथन, राजकारण आणि तत्त्वज्ञान यांचा संगम साधणारी ग्रंथसंपदा

सप्तर्षी यांचे योगदान केवळ संघटनकौशल्य आणि वक्तृत्वापुरते मर्यादित नव्हते; ते एक विपुल लेखकही होते, ज्यांच्या पुस्तकांमध्ये आत्मकथन, राजकीय विश्लेषण आणि गांधीवादी चिंतन यांचा मिलाफ आढळतो. त्यांची उल्लेखनीय पुस्तके पुढीलप्रमाणे:

१. आम्ही विद्यार्थी आणि आमच्या दंगली

२. संकल्प

३. यात्री

४. स्वप्नांच्या सापळ्यांचा देश : अमेरिका

५. येरवडा विद्यापीठातील दिवस (येरवडा तुरुंगातील अनुभवांवर आधारित चिंतनपर लेखन)

६. सत्तातुराणाम

७. चंद्रशेखर (माजी पंतप्रधान चंद्रशेखर यांच्यावरील चरित्रात्मक ग्रंथ)

८. धर्माबद्दल

९. सत्ताबदलाची दोन वर्षे

१०. मोहनदास गांधी — महात्म्यांवरील त्यांचा अभ्यासग्रंथ

११. व्यक्तीरंग(व्यक्तिचित्रणे)

ही सर्व पुस्तके एकत्रितपणे पाहिली असता, महाराष्ट्रातील समाजवादी आणि गांधीवादी चळवळींचा एक दुर्मीळ प्रथमपुरुषी दस्तऐवज तयार होतो — हे लेखन एखाद्या शैक्षणिक निरीक्षकाने नव्हे, तर साठ वर्षांच्या सार्वजनिक आयुष्यात तुरुंगवास भोगलेल्या, निवडून आलेल्या, पराभूत झालेल्या आणि तरीही त्याच मूल्यांशी वारंवार बांधिलकी जपणाऱ्या एका प्रत्यक्ष सहभागी कार्यकर्त्याने केलेले आहे.

महाराष्ट्रातील त्यांच्या योगदानाचे मूल्यमापन

महाराष्ट्राच्या समाजवादी-राजकीय विकासात कुमार सप्तर्षी यांचे महत्त्व, त्यांनी आयुष्यभर एकत्र जपलेल्या तीन प्रवाहांच्या संगमात सामावलेले आहे:

१. राजकीय कार्यपद्धती म्हणून युवक-संघटन — युक्रांदने हे सिद्ध केले की, वैचारिक शिस्तीने आणि ठोस अन्यायांवर (फी वाढ, दुष्काळ, भ्रष्टाचार) केंद्रित केलेली संघटित युवाशक्ती, केवळ क्षणिक विद्यार्थी आंदोलन न राहता, राज्याच्या राजकारणातील एक चिरस्थायी शक्ती बनू शकते.

२. समाजवाद आणि गांधीवाद यांचा संगम — अनेक समकालीनांनी यापैकी एका विचारधारेची निवड केली असताना, सप्तर्षी यांनी लोहियावादी समाजवाद आणि गांधीवादी सत्याग्रह यांना परस्परपूरक साधने मानले, वर्ग व जातीय समतेची भाषा अहिंसक प्रतिकाराच्या शिस्तीसोबत जोडली.

३. गांधीवादी विचारांची संस्थात्मक सातत्यता — महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधीचे दीर्घकालीन नेतृत्व आणि त्यांच्या मासिकाच्या माध्यमातून, त्यांनी गांधीवादी विचार महाराष्ट्रातील सार्वजनिक चर्चाविश्वाचा सक्रिय आणि चर्चिला जाणारा भाग राहील, याची खात्री केली — केवळ स्मरणापुरता मर्यादित न ठेवता.

त्यांच्या निधनानंतरच्या काही तासांतच मराठी माध्यमांतून व्यक्त झालेल्या श्रद्धांजलींमध्ये नमूद केल्याप्रमाणे, त्यांचे जाणे हे महाराष्ट्राच्या समाजवादी आणि गांधीवादी चळवळींसाठी एका युगाची अखेर दर्शवते — मात्र त्यांनी उभारलेल्या संस्था, घडवलेले लेखक व कार्यकर्ते, आणि मागे ठेवलेली ग्रंथसंपदा, यामुळे महाराष्ट्राच्या सार्वजनिक जीवनावरील त्यांचा प्रभाव त्यांच्यानंतरही दीर्घकाळ टिकून राहील, यात शंका नाही. 

संदर्भ: 

१. फ्री प्रेस जर्नल, "Rise Of Dictatorship Globally, Including In India Concerning: Gandhian Leader Dr Kumar Saptarshi In Pune", १६ ऑक्टोबर २०२३ — https://www.freepressjournal.in/pune/rise-of-dictatorship-globally-including-in-india-concerning-gandhian-leader-dr-kumar-saptarshi-in-pune

२. मराठी विकिपीडिया, "युवक क्रांती दल" — https://mr.wikipedia.org/wiki/युवक_क्रांती_दल

३. कर्तव्य साधना, नरेंद्र दाभोलकर, *"सामाजिक जीवनातील माझा सुरुवातीचा काळ", २० ऑगस्ट २०२१ — https://kartavyasadhana.in/view-article/early-years-of-my-social-life-writes-dr-narendra-dabholkar

४. युवक क्रांती दल अधिकृत जीवनपट पृष्ठ, yukrand.org — http://www.yukrand.org/html/doctorBio1.html

५. डॉ. कुमार सप्तर्षी यांची वैयक्तिक/सत्यापित समाजमाध्यम खाती (फेसबुक: @DrKumarSaptarshi; एक्स: @Kumar_Saptarshi) — संस्थात्मक भूमिका आणि सत्याग्रही विचारधारा मासिकाच्या संपादकपदाच्या पुष्टीकरणासाठी वापरलेली.

टीप: काही प्रकाशित स्रोतांनुसार डॉ. सप्तर्षी यांचा जन्म १९३९ साली, तर काहींनुसार १९४१ साली झाला असे नमूद आहे; तसेच निधनाच्या वेळी त्यांचे वय ८४ किंवा ८५ असल्याचेही वेगवेगळे उल्लेख आढळतात. अचूकतेसाठी हा फरक येथे नोंदवला असून,  आहे.

----------------------------------------------------

Article in english 

Dr. Kumar Saptarshi: The Conscience-Keeper of Maharashtra's Socialist and Gandhian Movement - Dr. Rahul Kharat.

A tribute to the founder of Yuvak Kranti Dal, whose life spanned seven decades of struggle for democracy, social justice, and Gandhian values in Maharashtra

A Life Rooted in Struggle

Dr. Kumar Saptarshi was born on August 21, 1939 (some accounts state 1941), in Khed village of Karjat taluka in present-day Ahilyanagar (Ahmednagar) district, the son of a government doctor. After schooling in Ahmednagar and a BSc, he trained as a doctor, completing his MBBS at B.J. Medical College, Pune. But medicine was never going to hold him for long — the political ferment of Maharashtra between 1956 and 1960 shaped the foundations of his ideological journey even while he was still a student, and he was drawn into student politics and class-representative elections during his college years.

It was during this period that a chance encounter altered the course of his life. The legendary actor Nilu Phule, invited by Saptarshi to direct a folk play (*lokanatya*) in college, introduced him to socialist literature and later to the socialist thinker Dr. Ram Manohar Lohia. That meeting cemented Saptarshi's lifelong commitment to socialist thought — a commitment he carried forward alongside a deep, independently-arrived-at devotion to Gandhian philosophy.

He passed away on July 18, 2026, in Pune at the age of 85, after age-related illness compounded by diabetes, leaving behind — as Marathi newspapers described it in the hours after his death — a void in Maharashtra's social and intellectual life that will not easily be filled.

Founding Yuvak Kranti Dal: Organizing Youth for Change

In 1967, atop Sinhagad fort near Pune, Saptarshi founded the Yuvak Kranti Dal (YUKRAND) — the Youth Revolution Front — with the explicit aim of mobilizing young people toward social and political transformation. After five years of medical practice in Pune, he gave it up around 1969 to become a full-time activist, devoting himself entirely to the organization.

YUKRAND became one of the most significant youth movements of post-independence Maharashtra. Its cadre worked on famine relief in Bihar, agitated against arbitrary fee hikes in education, and pushed for democratic rights and reform of a stagnant political system. Through YUKRAND, Saptarshi shaped a generation of young Maharashtrians' social consciousness, introducing them to democratic values and the language of structural change — a fact acknowledged by figures as significant as Dr. Narendra Dabholkar, the anti-superstition crusader, who wrote of hearing Saptarshi lecture in Pune in the movement's early days and being deeply influenced by his ideas on organizing.

Saptarshi's activism was inseparable from personal risk and sacrifice. Across his decades of agitation for educational reform, youth empowerment, and democratic rights, he was arrested at least 62 times — a number that itself testifies to the sustained, disruptive nature of his engagement with the state.

The Emergency and the Break with Indira Gandhi's Congress

The imposition of the Emergency in 1975 was a defining moment for Saptarshi, as it was for an entire generation of Indian socialists and Gandhians. Many YUKRAND workers were jailed for as long as nineteen months during this period. In his later writings and public talks — including a widely shared reflection titled "Loksahiwar Ghala… Mi Pahileli Aanibani" (An Assault on Democracy — The Emergency I Witnessed) — Saptarshi described the Emergency as a black chapter in Indian democracy, drawing on his own experience of imprisonment and repression to warn later generations about the fragility of democratic institutions.

Following the Emergency, on the call of Jayaprakash Narayan, Saptarshi — along with fellow YUKRAND leaders such as Arun Limaye and Ratnakar Mahajan — joined the **Janata Party** and contested elections, marking a split within YUKRAND itself between those who entered electoral politics and those who did not. In 1978, Saptarshi was elected as an MLA from the Ahmednagar constituency, giving him a formal legislative platform for the causes he had championed as a street agitator. In 2001, at the request of senior colleagues, he revived YUKRAND for a new generation of activism.

Gandhian Custodianship: President of Maharashtra Gandhi Smarak Nidhi

In his later decades, Saptarshi's public identity increasingly foregrounded his Gandhian commitments. He served as **President of the Maharashtra Gandhi Smarak Nidhi**, the state body dedicated to preserving and propagating Gandhi's ideas and legacy, and was also President of the IISDR (Institute for Social Development Research) in Khednagar. In this capacity he remained an active public voice well into his eighties — as recently as October 2023, speaking at the closing of Gandhi Saptah in Pune, he warned of what he called a subtle global drift toward dictatorship, including in India, and cautioned against the political homogenization of identity, urging citizens instead to use the vote as democracy's essential safeguard.

He also edited the monthly journal *Satyagrahi Vichardhara* ("Satyagraha Ideology"), using it as a platform to keep alive discussion of Gandhian and socialist thought among successive generations of readers and activists in Maharashtra.

The Writer: A Body of Work Bridging Memoir, Politics, and Philosophy

Saptarshi's contribution was not confined to organizing and oratory; he was also a prolific author whose books blended memoir, political analysis, and Gandhian reflection. His notable works include:

1. Aamhi Vidyarthi Aani Aamchya Dangali (We Students and Our Uprisings)

2. Sankalp (Resolve)

3. Yatri (The Traveller)

4. Swapnanchya Saplyancha Desh: America (The Land of the Trap of Dreams: America)

5. Yerawada Vidyapithatil Divas (Days at Yerawada University — a reflective account drawing on his time in Yerawada jail)

6. Sattaturanam (Those Thirsty for Power)

7. Chandrashekhar (a biographical work on former Prime Minister Chandra Shekhar)

8. Dharmaabaddal (About Religion)

9. Sattabadalachi Don Varshe (Two Years of the Change of Power)

10.Mohandas Gandhi — his study of the Mahatma

11. Vyaktirang  (Portraits of Personalities)

These works, taken together, form a rare first-person archive of Maharashtra's socialist and Gandhian movements — written not by an academic observer but by a participant who was jailed, elected, defeated, and repeatedly recommitted to the same set of ideals across sixty years of public life.

Assessing His Contribution to Maharashtra:-

Kumar Saptarshi's significance to Maharashtra's socio-political development lies at the intersection of three strands that he held together across his life:

1. Youth mobilization as a political method — YUKRAND demonstrated that organized youth energy, disciplined by ideology and directed at concrete injustices (fee hikes, famine, corruption), could function as a durable force in state politics rather than a passing student agitation.

2. The fusion of socialism and Gandhism — Where many contemporaries chose one tradition over the other, Saptarshi treated Lohiaite socialism and Gandhian satyagraha as complementary tools, using the language of class and caste equality alongside the discipline of non-violent resistance.

3. Institutional continuity of Gandhian thought — His long stewardship of the Maharashtra Gandhi Smarak Nidhi and his monthly journal ensured that Gandhian ideas remained part of an active, argued public conversation in Maharashtra, rather than being confined to commemoration.

As tributes across Marathi media noted in the hours following his death, his passing marks the close of an era for Maharashtra's socialist and Gandhian movements — but the institutions he built, the writers and activists he mentored, and the body of writing he left behind ensure that his influence on the state's public life will long outlast him.

References

1. Free Press Journal, "Rise Of Dictatorship Globally, Including In India Concerning: Gandhian Leader Dr Kumar Saptarshi In Pune", 16 October 2023 — https://www.freepressjournal.in/pune/rise-of-dictatorship-globally-including-in-india-concerning-gandhian-leader-dr-kumar-saptarshi-in-pune

2. Marathi Wikipedia, "युवक क्रांती दल" — https://mr.wikipedia.org/wiki/युवक_क्रांती_दल

3. Kartavya Sadhana, Narendra Dabholkar, "सामाजिक जीवनातील माझा सुरुवातीचा काळ", 20 August 2021 — https://kartavyasadhana.in/view-article/early-years-of-my-social-life-writes-dr-narendra-dabholkar

4. Yuvak Kranti Dal official biography page, yukrand.org — http://www.yukrand.org/html/doctorBio1.html

5. Dr. Kumar Saptarshi, personal/verified social media accounts (Facebook: @DrKumarSaptarshi; X: @Kumar_Saptarshi) — used for confirming organizational roles and editorial position at Satyagrahi Vichardhara.