The Rise and Fall of the Kanva Dynasty: A Study in the Twilight of Post-Mauryan Magadha- Dr Rahul S. Kharat

 

The Rise and Fall of the Kanva Dynasty: A Study in the Twilight of Post-Mauryan Magadha- Dr Rahul S. Kharat

Introduction

Among the many dynasties that governed the Gangetic heartland of India in the centuries following the disintegration of the Mauryan Empire, the Kanva dynasty occupies a curious and often under-examined place. Ruling for barely half a century — conventionally dated from around 73 BCE to 28 BCE — the Kanvas neither built monuments on the scale of Ashoka nor left behind the rich epigraphic record of the Satavahanas or the Kushanas. And yet, their story is historically significant precisely because of what it represents: the final chapter in the long decline of Magadhan imperial authority that had begun with the fall of the Mauryas, and a case study in how Brahmanical political ambition, court intrigue, and regional fragmentation reshaped the political map of northern India in the last century before the Common Era.

This article attempts a comprehensive scholarly examination of the Kanva dynasty — its origins, its five (in most traditions, four ruling) kings, the nature of its polity, the reasons for the eclipse of Shunga power that preceded it, the cultural and religious currents of the age, and finally, the causes and circumstances of its own extinction at the hands of the rising Satavahana power of the Deccan. In doing so, it also reflects on the deeper methodological problem that faces any historian of this period: the scarcity and ambiguity of primary sources, and the consequent reliance on the Puranic king-lists, a handful of inscriptions, and numismatic evidence, each of which offers only fragmentary illumination of a genuinely obscure epoch.

I. The Post-Mauryan Political Landscape

To understand the Kanvas, one must first understand the world that produced them. The Mauryan Empire, at its zenith under Chandragupta, Bindusara, and Ashoka, had unified almost the entire Indian subcontinent under a single administrative umbrella for the first time in recorded history. But empires built on the personal authority of extraordinary rulers rarely long survive their founders' passing, and the Mauryan edifice began to crack within decades of Ashoka's death around 232 BCE. The empire fragmented into weaker successor states, provincial governors asserted increasing autonomy, and the last Mauryan ruler, Brihadratha, was assassinated in 185/184 BCE by his own commander-in-chief, Pushyamitra Shunga, who then ascended the throne and founded the Shunga dynasty.

The Shungas, who were Brahmins by caste background, ruled Magadha and much of central and eastern India for approximately 112 years, through a line of ten kings. Pushyamitra Shunga is remembered in tradition as a vigorous ruler who performed the ashvamedha (horse sacrifice) — a potent symbol of imperial sovereignty — and who is credited, in later Buddhist tradition (though this is contested by many modern historians as possibly exaggerated Buddhist polemic), with hostility toward Buddhist institutions. Whatever the truth of these religious tensions, the Shunga period is better understood as one of Brahmanical revival, reflected in renewed royal patronage of Vedic sacrifice, the flourishing of Sanskrit literary culture (this is the age traditionally associated with Patanjali, the grammarian, who is said to have lived under Pushyamitra's patronage), and significant artistic achievement, most famously the sculptural gateways and railings of the Bharhut stupa and the enlargement of the Sanchi stupa complex.

Yet Shunga power, like Mauryan power before it, gradually weakened. The dynasty's later kings are shadowy figures in the historical record, and the empire's territorial reach visibly contracted. The kingdom faced pressure from the Indo-Greek kingdoms in the northwest, from the rising power of Kalinga under Kharavela in the east, and from the ambitions of the Satavahanas in the Deccan to the south. It was in this atmosphere of gradual Shunga decline — a slow erosion of central authority rather than a sudden collapse — that the Kanva dynasty emerged.

II. The Founding of the Kanva Dynasty: Vasudeva Kanva and the End of Shunga Rule

The precise circumstances of the transition from Shunga to Kanva rule are known chiefly through a single, tantalizingly brief passage in the Puranas — the great compendia of Hindu mythology, cosmology, and dynastic history compiled and redacted over many centuries. The Puranic king-lists (found with variations across texts such as the Vishnu Purana, Bhagavata Purana, Matsya Purana, and Vayu Purana) record that the last Shunga king, Devabhuti (also rendered Devabhumi in some texts), was overthrown and killed by his own minister, a Brahmin named Vasudeva, who then established his own line of rule.

The Puranas are characteristically terse and moralistic in their description of this event. Devabhuti is portrayed as a weak and dissolute ruler, given to sensual excess and lacking the vigor of his more capable predecessors. Vasudeva, by contrast, is presented as an ambitious and capable minister who saw in the king's incapacity an opportunity to seize power for himself. Some later, more elaborate (and historically unreliable) traditions embellish this account further, alleging that Vasudeva conspired with a servant girl or courtesan in the palace to gain access to the king and assassinate him — a story that, while dramatically vivid, cannot be corroborated by any contemporary or near-contemporary source and should be treated with considerable caution as the kind of moralizing anecdote that later commentators often appended to explain the fall of a dynasty.

What can be established with somewhat greater confidence is the following: Vasudeva was almost certainly a Brahmin of the Kanva gotra (clan lineage), from which the dynasty draws its name — it is worth noting that "Kanva" refers to a lineage or gotra affiliation rather than a personal name, meaning that the dynasty is named for the priestly clan to which its founder belonged, much as the term "Shunga" likely also denoted a Brahmin gotra. This detail is significant because it underscores an important continuity between the two dynasties: both the Shungas and the Kanvas who succeeded them were Brahmin ruling houses, suggesting that the coup of 73 BCE (the most commonly cited date, though estimates vary by up to a decade or more depending on the chronological scheme adopted) was less a revolutionary upheaval of the existing social and political order than an internal transfer of power within the same Brahmanical aristocratic milieu that had dominated Magadhan politics since Pushyamitra's own coup against the Mauryas over a century earlier.

This pattern — a minister or commander deposing a weak sovereign and founding his own dynasty while leaving the broader structures of governance, religion, and society largely intact — was, in fact, something of a recurring motif in the post-Mauryan history of Magadha. Pushyamitra Shunga had done exactly this to Brihadratha the Maurya; Vasudeva Kanva now did the same to Devabhuti the Shunga. The historian is tempted to read in this repetition evidence of a structural weakness in the Magadhan monarchy of this era: a hereditary succession system that produced increasingly weak later kings, combined with the concentration of real administrative and military power in the hands of chief ministers or commanders (a position sometimes referred to in the sources by titles resembling senapati, or "commander of forces"), created a persistent temptation and opportunity for usurpation whenever a ruler proved incompetent or unpopular.

III. The Kings of the Kanva Dynasty

The Puranic sources are unanimous in naming four kings of the Kanva line, though the total duration attributed to the dynasty (typically around 45 years) and the individual reign-lengths of each ruler vary somewhat between the different Puranic recensions. The four kings, in order, were:

1. Vasudeva (founder), who is generally credited with a reign of approximately nine years.

2. Bhumimitra, son of Vasudeva, credited with a reign of approximately fourteen years (some texts render this closer to twelve).

3. Narayana, son of Bhumimitra, credited with a reign of approximately twelve years.

4. Susarman, the last king of the dynasty, credited with a reign of approximately ten years, whose death at the hands of the Satavahana ruler brought the dynasty to its close.

It must be candidly acknowledged that beyond this bare succession list and the approximate reign-lengths, the Puranas tell us almost nothing about the individual personalities, policies, or achievements of these four kings. There are no surviving inscriptions definitively attributable to any Kanva ruler that provide the kind of rich administrative or religious detail available for, say, the Satavahana king Gautamiputra Satakarni or the earlier Mauryan emperor Ashoka. This absence is itself a historically meaningful fact: it suggests a dynasty of comparatively modest resources and limited territorial ambition, one that did not undertake (or did not survive long enough to undertake) the kind of monumental building projects, religious foundations, or victory inscriptions that leave enduring epigraphic traces.

A small number of coins have been tentatively attributed to Kanva rule, primarily on stylistic and find-context grounds, though the numismatic record for the dynasty is thin and much of the attribution remains a matter of scholarly inference rather than certainty. Some historians have also drawn attention to a handful of literary references — such as passages in later Sanskrit works and grammatical or commentarial literature — that may allude, directly or obliquely, to the Kanva period, though these references are typically brief and contested in their interpretation.

The Extent of Kanva Territory

A crucial question for understanding the Kanva dynasty is the actual geographical extent of its authority. The available evidence strongly suggests that the Kanvas, unlike the Mauryas at their height, ruled only a comparatively modest territory centered on Magadha (roughly corresponding to the modern Indian state of Bihar) and possibly extending into parts of the neighboring regions of the middle Gangetic plain. They almost certainly did not command anything resembling the pan-subcontinental authority of the earlier Mauryan emperors, nor even the somewhat more modest but still extensive reach of the early Shungas.

This territorial contraction reflects the broader story of political fragmentation in post-Mauryan India. By the time of the Kanvas' rise, the Indo-Greek kingdoms held sway in the northwest, various local and regional powers had asserted independence in the western and central Deccan (foreshadowing the rise of the Satavahanas), and the Kalinga kingdom under Kharavela had emerged as a formidable independent power in the east, even claiming, in his famous Hathigumpha inscription, a degree of dominance over Magadha itself at certain points. It is entirely possible — indeed, likely — that the Kanvas ruled essentially as one regional power among several, controlling the old Magadhan heartland but exercising little or no authority beyond it, presiding over what was, in effect, a shrunken rump of the once-vast Mauryan-Shunga imperial domain.

IV. Religion, Culture, and Society under the Kanvas

Because the Kanva kings were themselves Brahmins, and because they inherited the broadly Brahmanical religious and cultural orientation of the Shunga era that preceded them, it is reasonable to infer — though direct evidence specific to the Kanva period is scarce — that Vedic sacrificial religion, Brahmanical social norms, and Sanskrit literary and scholarly culture continued to enjoy royal favor during their rule. The Shunga period had witnessed something of a Brahmanical resurgence after the pro-Buddhist patronage of the Mauryan emperor Ashoka, and there is no particular reason, given the shared Brahmin identity of the two ruling houses, to suppose the Kanvas reversed this general orientation.

At the same time, it would be a mistake to imagine the Kanva realm as one of straightforward religious uniformity or Buddhist persecution. Buddhism had, by this period, established deep institutional roots throughout the Gangetic plain and beyond, with flourishing monastic centers, stupas, and lay communities that were not dependent solely on royal patronage for their survival. The great stupa complexes at Sanchi and Bharhut, whose most celebrated sculptural embellishments date to the Shunga period (and whose patronage, interestingly, appears in inscriptional evidence to have come substantially from lay donors, guilds, and local communities rather than the royal court itself), continued to be sites of active worship and continued embellishment into the first century BCE, suggesting a religious landscape of genuine pluralism rather than one dictated solely by the sectarian preference of the reigning dynasty.

The Kanva period also falls within an era of considerable literary and grammatical productivity in the Sanskrit tradition, even if it is difficult to attribute specific texts with confidence to this exact dynasty's patronage given the paucity of direct evidence. It is worth noting, more broadly, that the late Shunga and Kanva era in Magadha coincided with continuing developments in Sanskrit drama, poetics, and the systematization of grammar and ritual literature that had begun in earlier centuries — part of the broader classical Sanskritic cultural efflorescence of ancient India, even if the Kanva court's specific contribution to this efflorescence remains historically obscure.

V. Administrative Character of Kanva Rule

Given the dearth of inscriptional and administrative evidence, historians must reconstruct the likely nature of Kanva governance largely through inference from the preceding Mauryan and Shunga administrative models, tempered by an awareness of the Kanvas' reduced territorial scope and resources. It is probable that the Kanvas retained, in simplified or attenuated form, elements of the administrative apparatus inherited from the Mauryas and Shungas — a system involving provincial governors, a central treasury, and some degree of bureaucratic record-keeping — though certainly operating on a far smaller and less elaborate scale than the famously intricate Mauryan administrative machinery described in texts such as the Arthashastra.

The very fact that Vasudeva, the dynasty's founder, appears to have risen to power as a minister (amatya) within the Shunga court, rather than as a military conqueror from outside, suggests that the transition from Shunga to Kanva rule likely preserved much of the existing administrative personnel and structure, with a change primarily at the apex of the political hierarchy rather than a thoroughgoing reorganization of the state. This pattern of continuity-through-usurpation, as noted earlier, was very much in keeping with the precedent set by Pushyamitra Shunga's own rise at the expense of the Mauryas.

VI. The Decline of the Kanva Dynasty

The seeds of the Kanva dynasty's eventual downfall must be understood as lying, in large part, in the same structural weaknesses that had afflicted its Mauryan and Shunga predecessors: a shrinking territorial and resource base, the absence (so far as the sources reveal) of any particularly forceful or militarily accomplished later ruler capable of reversing this contraction, and the simultaneous rise of a vigorous and expansionist rival power to the south — the Satavahana dynasty of the western Deccan.

The Satavahanas (also referred to in some sources by the dynastic name Andhra) had, by the first century BCE, established themselves as a formidable regional power based in the northwestern Deccan, in the region of modern Maharashtra and adjoining areas. Their rise appears to have been gradual, building on earlier local political traditions and increasingly asserting independence from, and eventually direct pressure upon, the declining Magadhan-centered powers to their north. The Satavahana dynasty's founder, traditionally named Simuka (also rendered Sipraka or Sindhuka in some Puranic variants — the textual tradition shows some inconsistency in the precise rendering of this name), is credited in the Puranic accounts with having brought the Kanva dynasty to its end.

According to the Puranic tradition, it was Simuka, or in some renderings possibly a successor closely associated with the dynasty's early consolidation, who killed Susarman, the last Kanva king, and thereby extinguished the dynasty around 28 BCE (again, this date should be understood as an approximate scholarly reconstruction based on the cumulative reign-lengths given in the Puranas, rather than a securely attested fixed point, since the Puranic chronologies for this period are subject to genuine scholarly disagreement and reconciliation with other evidence, such as later Satavahana inscriptions, is not always straightforward).

Why Did the Kanvas Fall?

Several interlocking explanations, none mutually exclusive, help account for the Kanva collapse:

First, a resource and territorial deficit. As established above, the Kanvas likely ruled only a relatively modest territory centered on Magadha, without the deeper resource base, manpower, or strategic depth that a more expansive kingdom would have afforded. A rising power with greater territorial reach and economic vitality, such as the early Satavahana state (which controlled or increasingly influenced important trade routes linking the Deccan plateau to both the western coast and the Gangetic north), was well positioned to eclipse such a comparatively constrained rival.

Second, the absence of dynamic later leadership. Unlike the Shunga dynasty, which at least in its founding generations produced a ruler (Pushyamitra) capable of significant military assertion, including successful resistance to Indo-Greek incursions according to some traditions, the Kanva line as recorded in the Puranas shows no comparable figure of note among its four kings. This may, of course, partly reflect the simple poverty of the source material rather than genuine historical mediocrity — we should be cautious about inferring incompetence purely from an absence of surviving praise — but the cumulative impression from the available evidence is nonetheless one of a dynasty that never achieved the stature or reach of its Mauryan or even Shunga predecessors.

Third, the broader centrifugal dynamics of the post-Mauryan political order. The century and a half following Ashoka's death had witnessed a broad, sustained trend toward political fragmentation across the Indian subcontinent, with power devolving from a single unifying imperial center toward multiple competing regional kingdoms — the Indo-Greeks and later Indo-Scythians in the northwest, Kalinga under Kharavela in the east, and the Satavahanas in the Deccan, among others. The Kanva dynasty's fall can be seen as simply one more episode within this larger historical pattern, in which the old Magadhan imperial core, once the unchallenged center of subcontinental power under the Mauryas, was progressively reduced to just one regional player among several, ultimately succumbing to a more vigorous rival emerging from what had once been a peripheral region of the old empire.

Fourth, and more speculatively, possible internal political fragility. Given that the Kanva dynasty itself had come to power through the assassination of a Shunga king by his own minister, it is plausible — though not directly evidenced in the surviving sources — that the dynasty's own legitimacy may have remained somewhat contested or fragile among sections of the Magadhan nobility and populace, particularly among any remaining Shunga loyalists. Such underlying political fragility, even if it never manifested in open recorded rebellion, could plausibly have weakened the Kanva state's capacity for unified and vigorous resistance against external pressure. This point, however, must be flagged clearly as historical inference rather than a claim directly supported by the sparse extant evidence.

VII. The Satavahana Conquest and Its Aftermath

The Satavahana absorption of Kanva territory represented far more than a simple change of ruling dynasty; it marked a genuinely significant geopolitical realignment in ancient Indian history — the definitive eclipse of the old Magadhan imperial tradition, stretching back through the Shungas to the Mauryas and ultimately to the still-earlier Magadhan hegemons such as the Nandas, by a new power whose center of gravity lay not in the Gangetic plain but in the Deccan plateau to the south.

The Satavahanas would go on, over the following two to three centuries, to build one of the most significant and long-lasting dynasties of ancient India, eventually extending their authority across large portions of central and southern India, fostering extensive trade networks (including maritime trade connections that brought the Deccan into contact with the Roman world, as attested by Roman coin hoards and other archaeological evidence found in the region), and leaving behind a substantial legacy of inscriptions, coinage, and religious patronage — including significant support for Buddhist institutions such as the rock-cut cave complexes at sites like Karle and Nashik. In this sense, the Satavahana absorption of the old Kanva-Magadhan domain was not merely a conquest but arguably a genuine passing of the historical torch: the political and economic center of gravity of much of the Indian subcontinent shifted, in the wake of the Kanva collapse, discernibly southward, a shift whose effects would echo through the subsequent centuries of ancient and early medieval Indian history.

It should be noted that some scholars have debated the precise extent of direct Satavahana control over the former Kanva territories in Magadha proper immediately following Susarman's death, since the core early Satavahana domain is generally understood to have been centered further south and west. It is possible that the "conquest" recorded in the Puranas represented less a direct, sustained territorial annexation of Magadha by the Satavahanas and more a symbolically decisive military defeat that ended Kanva sovereignty and opened the way for a subsequent period of renewed political fragmentation in the Gangetic heartland, with various smaller local powers — about whom the historical record again grows frustratingly thin — filling the resulting vacuum. This is a point on which the ancient sources do not permit full certainty, and modern historians continue to weigh the available Puranic, epigraphic, and numismatic evidence in reaching their conclusions.

VIII. The Problem of Sources: A Methodological Reflection

No honest treatment of the Kanva dynasty can proceed without a frank acknowledgment of just how thin and problematic the available source base actually is, and it is worth pausing to reflect on this methodological challenge in some depth, both because it is intrinsically important to responsible historical practice and because it explains why so much of the preceding narrative has necessarily been framed in terms of probability and inference rather than certainty.

The Puranas, our primary source for the Kanva succession list and chronology, are religious and cosmological texts compiled and redacted over an extended period, with the dynastic king-lists forming only one component of their much broader mythological and theological content. These lists were evidently compiled after the fact, in some cases considerably after the events they describe, by редакторы (redactors/compilers) working from earlier traditions whose accuracy cannot be independently verified in every particular. The Puranic dynastic lists are also, notoriously, subject to internal inconsistency between different Puranic texts and different manuscript recensions of the same text, with variant readings for names, reign-lengths, and even the total number of kings in a given dynasty appearing across different versions.

Epigraphic evidence — the inscriptions on stone, copper plate, or other durable media that form the backbone of much reconstruction of ancient Indian political history — is, as repeatedly noted above, essentially silent on the Kanva dynasty specifically, in sharp contrast to the relative epigraphic richness available for dynasties such as the Mauryas (thanks to Ashoka's justly famous edicts), the Satavahanas, or the later Guptas. Numismatic evidence offers only limited and often contested help, with coin attributions to the Kanva period resting on inference from find-spots, style, and metallurgical analysis rather than definitive inscriptional confirmation of royal identity in most cases.

Given this evidentiary poverty, the modern historian's task with respect to the Kanva dynasty is necessarily one of careful, humble reconstruction: piecing together the Puranic skeletal framework, situating it within the better-documented broader currents of post-Mauryan Indian political history (the Shunga decline that preceded it, the Satavahana rise that succeeded it), and drawing cautious inferences about administrative continuity, religious orientation, and territorial scope from comparative and contextual evidence, while remaining scrupulously honest about the genuine limits of what can be known with confidence. This article has attempted to model exactly this kind of disciplined caution throughout, flagging inference as inference and speculation as speculation, rather than presenting a false impression of certainty about a period that our surviving sources simply do not allow us to reconstruct in full detail.

IX. The Historical Significance of the Kanva Dynasty

Despite — or perhaps precisely because of — its brevity and comparative obscurity, the Kanva dynasty holds genuine significance for the historian of ancient India, for several distinct reasons.

It marks the definitive end of Magadha's post-Mauryan imperial afterglow. From the eighth century BCE onward, through the Haryanka, Shaishunaga, and Nanda dynasties, and culminating in the extraordinary Mauryan imperial unification, Magadha had stood, with only occasional interruption, at the very center of subcontinental political power for the better part of half a millennium. The Kanva dynasty's fall to the Satavahanas represents the final, definitive closing of this long Magadhan-centered chapter of ancient Indian history, after which the political center of gravity of the subcontinent would never again rest quite so singularly and continuously upon the Gangetic heartland in the way it had during the era of Magadhan hegemony.

It illustrates a recurring structural pattern in post-Mauryan Indian dynastic politics — the seizure of a weakening throne by an ambitious minister or commander, a pattern seen in both the Shunga displacement of the Mauryas and the Kanva displacement of the Shungas, and one that offers valuable comparative insight into the mechanisms of political change in ancient Indian kingdoms more broadly, mechanisms that depended less on popular uprising or foreign conquest than on the internal dynamics of court politics and the personal capacities (or incapacities) of individual rulers.

It serves as a bridge, chronologically and thematically, between the classical northern Indian political tradition and the emergent southern and Deccan-centered political order that the Satavahanas would come to represent for the following several centuries — making the Kanva collapse not merely an isolated dynastic event but a genuine hinge-point in the broader north-to-south redistribution of political and economic power in ancient India, a redistribution whose long-term consequences would shape the subsequent trajectory of Indian civilization, including the increasing prominence of Deccan and peninsular Indian polities, trade networks, and cultural developments in the centuries that followed.

Conclusion

The story of the Kanva dynasty is, in the end, a story told largely in silences and gaps — a dynasty of four kings ruling for less than half a century, known to us chiefly through a handful of terse sentences in the Puranic king-lists, whose founding is wrapped in a moralizing anecdote of court assassination and whose ending is recorded with almost equal brevity as the conquest of a rising southern power. And yet, read against the broader canvas of post-Mauryan Indian history, this modest dynasty's rise and fall illuminates a great deal: the slow structural decay of Magadhan imperial authority following the death of Ashoka; the persistent pattern of internal usurpation that characterized dynastic transitions in this era; the gradual but decisive southward shift of political and economic gravity in the ancient Indian subcontinent; and the enduring methodological challenge, faced by every serious historian of ancient India, of reconstructing a coherent and honest historical narrative from a source base that is, for long stretches, frustratingly and irreducibly fragmentary.

The Kanva dynasty may never command the popular historical imagination in the way that the Mauryas, with their philosopher-emperor Ashoka, or the later Guptas, with their celebrated "golden age" of classical Indian civilization, continue to do. But for the careful student of ancient Indian history, the Kanvas offer something equally valuable: a case study in decline, in the quiet unraveling of an imperial tradition, and in the way that even the most modest and poorly documented of dynasties can, upon close and honest examination, yield genuine insight into the deeper currents of historical change.

---

Select Bibliography and Further Reading

• Raychaudhuri, H.C., Political History of Ancient India, University of Calcutta.
• Smith, Vincent A., The Early History of India, Oxford University Press.
• Majumdar, R.C. (ed.), The Age of Imperial Unity, Bharatiya Vidya Bhavan.
• Thapar, Romila, Ashoka and the Decline of the Mauryas, Oxford University Press.
• Sircar, D.C., Studies in the Political and Administrative Systems of Ancient and Medieval India.
• Pargiter, F.E., The Purana Text of the Dynasties of the Kali Age (for the Puranic king-lists and their variant traditions).

(Note: readers seeking primary-source verification are encouraged to consult the Puranic king-lists directly, alongside modern critical scholarship, as the Kanva period remains one where much rests on careful, comparative interpretation of limited evidence.)

=========================================================

 

 

कण्व वंशाचा उदय आणि अस्त: उत्तर-मौर्यकालीन मगधाच्या संधिकाळाचा एक अभ्यास

प्रस्तावना

मौर्य साम्राज्याच्या विघटनानंतर गंगेच्या खोऱ्यातील मध्यभागावर राज्य करणाऱ्या अनेक राजवंशांमध्ये कण्व वंशाचे स्थान विशेष व काहीसे दुर्लक्षित राहिले आहे. साधारणतः इ.स.पू. ७३ ते इ.स.पू. २८ या काळात, म्हणजे जेमतेम अर्ध्या शतकभर राज्य करणाऱ्या या वंशाने अशोकासारख्या मौर्यांप्रमाणे भव्य स्मारके उभारली नाहीत, किंवा सातवाहन अथवा कुशाणांप्रमाणे समृद्ध शिलालेखीय वारसाही मागे ठेवला नाही. तरीही कण्वांचा इतिहास महत्त्वाचा ठरतो, कारण तो मौर्यांच्या पतनानंतर सुरू झालेल्या मगधाच्या साम्राज्यसत्तेच्या दीर्घ ऱ्हासाचा अंतिम अध्याय दर्शवतो, आणि त्याचबरोबर ब्राह्मणी राजकीय महत्त्वाकांक्षा, राजदरबारातील कारस्थाने आणि प्रादेशिक विभाजन यांनी इसवी सनपूर्व पहिल्या शतकाच्या अखेरीस उत्तर भारताचा राजकीय नकाशा कसा बदलला, याचे एक उत्तम उदाहरण देतो.

हा लेख कण्व वंशाचा - त्याचा उगम, त्याचे चार (काही परंपरांनुसार पाच) राजे, त्यापूर्वीच्या शुंग सत्तेच्या ऱ्हासाचे स्वरूप, कण्व राज्यव्यवस्थेचे स्वरूप, त्या काळातील सांस्कृतिक व धार्मिक प्रवाह, आणि अखेरीस दख्खनच्या उदयोन्मुख सातवाहन सत्तेकडून झालेला त्याचा अंत - या सर्वांचा साकल्याने अभ्यास करण्याचा प्रयत्न करतो. हे करत असताना, या काळाच्या इतिहासकारासमोर उभी राहणारी एक खोल पद्धतीशास्त्रीय समस्याही या लेखात अधोरेखित होते - मूळ साधनांची विरळता व संदिग्धता, आणि त्यामुळे पुराणांतील राजावळी, काही मोजके शिलालेख आणि नाणकशास्त्रीय पुरावे यांवर अवलंबून राहावे लागणे - कारण या साधनांमधून या खरोखरच अस्पष्ट कालखंडाचा केवळ त्रोटक उलगडा होतो.

१. उत्तर-मौर्यकालीन राजकीय परिस्थिती

कण्वांना समजून घेण्यासाठी आधी त्यांना जन्म देणारे जग समजून घेतले पाहिजे. चंद्रगुप्त, बिंदुसार आणि अशोक यांच्या काळात शिखरावर पोहोचलेल्या मौर्य साम्राज्याने भारतीय उपखंडाचा जवळजवळ संपूर्ण भाग एकाच प्रशासकीय छत्राखाली प्रथमच नोंदवलेल्या इतिहासात एकत्र आणला होता. परंतु असामान्य शासकांच्या वैयक्तिक सामर्थ्यावर उभी राहिलेली साम्राज्ये त्यांच्या संस्थापकांच्या मृत्यूनंतर फार काळ टिकत नाहीत, आणि इ.स.पू. सुमारे २३२ मध्ये अशोकाच्या मृत्यूनंतर काही दशकांतच मौर्य साम्राज्याची इमारत ढासळू लागली. साम्राज्य दुर्बल उत्तराधिकारी राज्यांमध्ये विभागले गेले, प्रांतिक सुभेदारांनी वाढत्या प्रमाणात स्वायत्तता प्रस्थापित केली, आणि शेवटच्या मौर्य राजाची - बृहद्रथाची - इ.स.पू. १८५/१८४ मध्ये त्याच्याच सेनापतीने, पुष्यमित्र शुंगाने हत्या केली आणि नंतर स्वतः राज्यावर बसून शुंग वंशाची स्थापना केली.

जातीने ब्राह्मण असलेल्या शुंगांनी सुमारे ११२ वर्षे दहा राजांच्या मालिकेतून मगध व मध्य-पूर्व भारताच्या मोठ्या भागावर राज्य केले. पुष्यमित्र शुंग हा परंपरेत एक तेजस्वी शासक म्हणून स्मरला जातो, ज्याने अश्वमेध यज्ञ केला - जो सार्वभौमत्वाचे एक सामर्थ्यशाली प्रतीक होते - आणि नंतरच्या बौद्ध परंपरेत (जरी अनेक आधुनिक इतिहासकार हे कदाचित अतिरंजित बौद्ध वादग्रस्त वर्णन मानतात) त्याचा बौद्ध संस्थांप्रती विरोधी दृष्टिकोन असल्याचेही सांगितले जाते. या धार्मिक तणावांचे सत्य काहीही असो, शुंग काळ हा ब्राह्मणी पुनरुज्जीवनाचा काळ म्हणून अधिक योग्यरीत्या समजला जातो - वैदिक यज्ञसंस्थेला मिळालेले नवे राजाश्रय, संस्कृत साहित्यिक संस्कृतीची भरभराट (या काळाशी पारंपरिकरीत्या व्याकरणकार पतंजली, जो पुष्यमित्राच्या आश्रयाखाली राहिला असे मानले जाते, संबंधित आहे), आणि लक्षणीय कलात्मक कामगिरी - विशेषतः भरहूत स्तूपाचे शिल्पांकित द्वार व वेदिका आणि सांचीच्या स्तूप संकुलाचा विस्तार - यांतून हे दिसून येते.

तरीही मौर्य सत्तेप्रमाणेच शुंग सत्ताही हळूहळू क्षीण होत गेली. या वंशाचे उत्तरकालीन राजे ऐतिहासिक नोंदींमध्ये अस्पष्ट व्यक्तिरेखा आहेत, आणि साम्राज्याचा भौगोलिक विस्तार स्पष्टपणे आकुंचित होत गेला. वायव्येकडील इंडो-ग्रीक राज्यांचा दबाव, पूर्वेकडे खारवेलाच्या नेतृत्वाखालील कलिंगाची वाढती सत्ता, आणि दक्षिणेकडे दख्खनमधील सातवाहनांच्या महत्त्वाकांक्षा - अशा अनेक आघाड्यांवरील दबावाला या राज्याला सामोरे जावे लागले. शुंग सत्तेच्या याच हळूहळू होणाऱ्या ऱ्हासाच्या - अचानक कोसळण्याच्या नव्हे तर मध्यवर्ती सत्तेच्या संथ क्षरणाच्या - वातावरणात कण्व वंशाचा उदय झाला.

२. कण्व वंशाची स्थापना: वासुदेव कण्व आणि शुंग सत्तेचा अंत

शुंगांकडून कण्वांकडे सत्तांतर कशा प्रकारे झाले, याची निश्चित परिस्थिती मुख्यतः पुराणांमधील - हिंदू पुराणकथा, विश्वरचनाशास्त्र आणि राजवंशीय इतिहास यांचा अनेक शतकांच्या कालावधीत संकलित व संपादित झालेला महान संग्रह - एका अत्यंत त्रोटक परिच्छेदातून समजते. पुराणांतील राजावळी (विष्णुपुराण, भागवतपुराण, मत्स्यपुराण, वायुपुराण यांसारख्या ग्रंथांमध्ये किरकोळ फरकांसह आढळणाऱ्या) नोंदवतात की, शेवटचा शुंग राजा देवभूती (काही ग्रंथांत देवभूमी असेही नाव आढळते) याला त्याच्याच मंत्र्याने - वासुदेव नामक ब्राह्मणाने - पदच्युत करून ठार मारले, आणि नंतर स्वतःच्या वंशाची स्थापना केली.

पुराणे या घटनेचे वर्णन करताना नेहमीप्रमाणेच अत्यंत संक्षिप्त व नैतिक धड्याच्या स्वरूपात करतात. देवभूतीचे चित्रण एक दुर्बल व विलासी राजा म्हणून केले जाते, जो इंद्रियसुखात रमलेला असून आपल्या अधिक कर्तृत्ववान पूर्वसुरींचे तेज त्याच्यात नव्हते. याउलट वासुदेव हा महत्त्वाकांक्षी व कार्यक्षम मंत्री म्हणून सादर केला जातो, ज्याने राजाच्या असमर्थतेत स्वतःसाठी सत्ता बळकावण्याची संधी पाहिली. काही नंतरच्या, अधिक विस्तृत (आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अविश्वसनीय) परंपरा या कथेत आणखी भर घालतात - असा दावा करतात की वासुदेवाने राजवाड्यातील एका दासीशी अथवा गणिकेशी संगनमत करून राजाजवळ पोहोचून त्याची हत्या घडवून आणली. ही कथा नाट्यमयदृष्ट्या ठळक असली तरी तिला कोणत्याही समकालीन अथवा जवळपासच्या साधनातून पुष्टी मिळत नाही, आणि एखाद्या वंशाचा अस्त स्पष्ट करण्यासाठी नंतरच्या भाष्यकारांनी जोडलेल्या नैतिक-बोधपर कथेप्रमाणे तिच्याकडे मोठ्या सावधगिरीने पाहिले पाहिजे.

अधिक विश्वासार्हतेने जे स्थापित करता येते ते असे: वासुदेव हा जवळजवळ निश्चितपणे कण्व गोत्राचा ब्राह्मण होता - याच गोत्रावरून या वंशाला "कण्व" हे नाव मिळाले. येथे हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की "कण्व" हे एका व्यक्तीचे नाव नसून एक वंशपरंपरा अथवा गोत्र-संलग्नता दर्शवते, म्हणजेच हा वंश ज्या पौरोहित्य कुळाशी त्याचा संस्थापक संबंधित होता त्या कुळावरून ओळखला जातो - अगदी त्याचप्रमाणे "शुंग" हा शब्दही बहुधा ब्राह्मण गोत्रच दर्शवत असावा. हा तपशील महत्त्वाचा आहे कारण तो शुंग व कण्व या दोन वंशांमधील एक महत्त्वाचे सातत्य अधोरेखित करतो: इ.स.पू. ७३ मधील (सर्वाधिक प्रचलित तारीख, जरी वापरलेल्या कालगणना पद्धतीनुसार यात एक दशकभराचा फरकही आढळतो) सत्तांतर हे क्रांतिकारक उलथापालथ नसून, मौर्यांविरुद्ध पुष्यमित्राने स्वतः शतकभर आधी केलेल्या बंडापासून मगधाच्या राजकारणावर वर्चस्व गाजवणाऱ्या त्याच ब्राह्मणी अभिजनवर्गातील अंतर्गत सत्ता-हस्तांतरण होते, असे सूचित होते.

दुर्बल सम्राटाला त्याच्याच मंत्र्याने अथवा सेनापतीने पदच्युत करून स्वतःचा वंश स्थापन करणे, तरीही प्रशासन, धर्म व समाज यांच्या विद्यमान रचनांना मोठ्या प्रमाणात अबाधित ठेवणे - हा प्रकार मगधाच्या उत्तर-मौर्यकालीन इतिहासात वारंवार आढळणारा नमुना ठरला. पुष्यमित्र शुंगाने बृहद्रथ मौर्याच्या बाबतीत नेमके हेच केले होते; आता वासुदेव कण्वाने देवभूती शुंगाच्या बाबतीत तेच केले. या पुनरावृत्तीत इतिहासकाराला मगधाच्या राजसत्तेतील एक संरचनात्मक दुर्बलतेचा पुरावा दिसतो असे म्हणण्याचा मोह होतो - उत्तराधिकाराच्या वंशपरंपरागत पद्धतीमुळे उत्तरकाळात अधिकाधिक दुर्बल राजे निर्माण होत गेले, आणि त्याचबरोबर प्रत्यक्ष प्रशासकीय व सैनिकी सत्ता प्रमुख मंत्री अथवा सेनापती (सेनापती सारख्या पदावरून काही साधनांत उल्लेखलेले पद) यांच्या हाती एकवटलेली राहिली, यामुळे राजा असमर्थ अथवा अप्रिय ठरल्यास सत्ता बळकावण्याचा सतत मोह व संधी निर्माण होत राहिली.

३. कण्व वंशाचे राजे

पुराणीय साधने कण्व वंशाच्या चार राजांच्या नावांबाबत एकमत दर्शवतात, जरी वंशाचा एकूण कालावधी (साधारणतः ४५ वर्षे) आणि प्रत्येक राजाच्या राज्यकाळाचा तपशील वेगवेगळ्या पुराणीय आवृत्त्यांमध्ये काहीसा भिन्न आढळतो. हे चार राजे, क्रमाने, पुढीलप्रमाणे:

१. वासुदेव (संस्थापक), ज्याचा राज्यकाळ साधारणतः नऊ वर्षांचा मानला जातो.

२. भूमिमित्र, वासुदेवाचा पुत्र, ज्याचा राज्यकाळ साधारणतः चौदा वर्षांचा (काही ग्रंथांत बारा वर्षांच्या जवळपास) मानला जातो.

३. नारायण, भूमिमित्राचा पुत्र, ज्याचा राज्यकाळ साधारणतः बारा वर्षांचा मानला जातो.

४. सुशर्मन, या वंशाचा शेवटचा राजा, ज्याचा राज्यकाळ साधारणतः दहा वर्षांचा मानला जातो, आणि ज्याच्या सातवाहन राजाच्या हातून झालेल्या मृत्यूने या वंशाचा अंत झाला.

हे स्पष्टपणे मान्य केले पाहिजे की या त्रोटक उत्तराधिकार-सूची व अंदाजे राज्यकाळांव्यतिरिक्त, पुराणे या चार राजांच्या व्यक्तिमत्त्वांबद्दल, धोरणांबद्दल अथवा कर्तृत्वाबद्दल जवळजवळ काहीच सांगत नाहीत. सातवाहन राजा गौतमीपुत्र सातकर्णी अथवा पूर्वीच्या मौर्य सम्राट अशोकाबद्दल उपलब्ध असलेल्या प्रकारची समृद्ध प्रशासकीय अथवा धार्मिक तपशील पुरवणारा एकही शिलालेख कोणत्याही कण्व राजाचा निश्चितपणे सापडलेला नाही. ही अनुपस्थिती स्वतःच ऐतिहासिकदृष्ट्या अर्थपूर्ण आहे: ती एका तुलनेने माफक साधनसंपत्ती व मर्यादित भौगोलिक महत्त्वाकांक्षा असलेल्या वंशाकडे निर्देश करते - असा वंश ज्याने भव्य बांधकाम प्रकल्प, धार्मिक स्थापना अथवा विजय-शिलालेख यांसारखे टिकाऊ शिलालेखीय ठसे उमटवण्याचे काम एकतर हाती घेतले नाही, अथवा ते हाती घेण्याइतका काळ तो टिकला नाही.

कण्व सत्तेशी काही मोजकी नाणी शैलीगत व सापडलेल्या स्थानाच्या आधारे तात्पुरत्या स्वरूपात जोडली गेली आहेत, जरी या वंशासाठीचा नाणकशास्त्रीय पुरावा तुटपुंजा आहे आणि यातील बरेचसे श्रेय निश्चिततेपेक्षा विद्वत्तापूर्ण अनुमानावर आधारित आहे. काही इतिहासकारांनी नंतरच्या संस्कृत साहित्यातील व व्याकरणिक अथवा भाष्यात्मक साहित्यातील काही मोजक्या संदर्भांकडेही लक्ष वेधले आहे, जे कण्व काळाकडे प्रत्यक्ष अथवा अप्रत्यक्षपणे निर्देश करत असावेत, जरी हे संदर्भ सामान्यतः त्रोटक असून त्यांच्या अर्थनिर्णयाबाबत मतभेद आहेत.

कण्व राज्याचा भौगोलिक विस्तार

कण्व वंश समजून घेण्यासाठी एक महत्त्वाचा प्रश्न म्हणजे त्याच्या सत्तेचा प्रत्यक्ष भौगोलिक विस्तार किती होता, हा आहे. उपलब्ध पुराव्यांवरून असे स्पष्टपणे सूचित होते की कण्वांनी, त्यांच्या शिखरावरील मौर्यांप्रमाणे नव्हे, तर मगध (साधारणतः आजच्या बिहार राज्याशी संबंधित) या तुलनेने माफक प्रदेशावर आणि कदाचित मध्य गंगेच्या खोऱ्यातील शेजारील काही भागांवर राज्य केले असावे. ते पूर्वीच्या मौर्य सम्राटांच्या उपखंडव्यापी सत्तेसारखे काहीही, अथवा तुलनेने अधिक मर्यादित पण तरीही विस्तृत अशा प्रारंभिक शुंग सत्तेच्या तुलनेतही, जवळजवळ निश्चितपणे बाळगत नव्हते.

हे भौगोलिक आकुंचन उत्तर-मौर्यकालीन भारतातील राजकीय विभाजनाच्या व्यापक कथेचे प्रतिबिंब आहे. कण्वांच्या उदयाच्या काळापर्यंत, वायव्येकडे इंडो-ग्रीक राज्यांचे वर्चस्व होते, पश्चिम व मध्य दख्खनमध्ये विविध स्थानिक व प्रादेशिक सत्तांनी स्वातंत्र्य प्रस्थापित केले होते (जे पुढे सातवाहनांच्या उदयाची पूर्वसूचना देत होते), आणि पूर्वेकडे खारवेलाच्या नेतृत्वाखाली कलिंग राज्य एक शक्तिशाली स्वतंत्र सत्ता म्हणून उदयास आले होते, ज्याने आपल्या प्रसिद्ध हाथीगुंफा शिलालेखात काही प्रसंगी मगधावरही वर्चस्व असल्याचा दावा केला आहे. हे सर्वस्वी शक्य आहे - किंबहुना संभाव्य आहे - की कण्वांनी मूलतः अनेक प्रादेशिक सत्तांपैकी एक सत्ता म्हणून राज्य केले, जुन्या मगध गाभ्यावर नियंत्रण राखले पण त्यापलीकडे फारसा किंवा कोणताही अधिकार न बाळगता, एकेकाळच्या विशाल मौर्य-शुंग साम्राज्यसत्तेच्या आकुंचित उर्वरित भागावर अधिराज्य गाजवले.

४. कण्वकाळातील धर्म, संस्कृती आणि समाज

कण्व राजे स्वतः ब्राह्मण होते, आणि त्यांना पूर्वीच्या शुंगकाळातील व्यापक ब्राह्मणी धार्मिक व सांस्कृतिक कल वारशाने मिळाला होता, यावरून असे अनुमान काढणे रास्त ठरते - जरी कण्वकाळाशी विशेषतः संबंधित प्रत्यक्ष पुरावा विरळ आहे - की वैदिक यज्ञधर्म, ब्राह्मणी सामाजिक नियम, आणि संस्कृत साहित्यिक व विद्वत्तापूर्ण संस्कृती यांना त्यांच्या कारकिर्दीतही राजाश्रय मिळत राहिला असावा. मौर्य सम्राट अशोकाच्या बौद्धधर्मानुकूल राजाश्रयानंतर शुंगकाळात एक प्रकारचे ब्राह्मणी पुनरुज्जीवन घडून आले होते, आणि दोन्ही राजघराण्यांची समान ब्राह्मण-ओळख लक्षात घेता, कण्वांनी हा सर्वसाधारण कल उलटवला असे मानण्याचे विशेष कारण दिसत नाही.

तरीही, कण्व राज्याची कल्पना धार्मिक एकसाचीपणाची अथवा बौद्धधर्मीयांच्या छळाची होती असे मानणे चुकीचे ठरेल. या काळापर्यंत बौद्धधर्माने गंगेच्या खोऱ्यात व त्यापलीकडे खोलवर संस्थात्मक मुळे रोवली होती, भरभराटीची विहारे, स्तूप व गृहस्थ समुदाय अस्तित्वात होते, जे केवळ राजाश्रयावर अवलंबून नव्हते. भरहूत व सांची येथील महान स्तूप संकुले - ज्यांच्या सर्वाधिक प्रसिद्ध शिल्पालंकरणाचा काळ शुंगकाळाशी संबंधित आहे (आणि ज्यांचे आश्रयदान, शिलालेखीय पुराव्यांनुसार, मुख्यतः राजदरबाराऐवजी सामान्य दाते, व्यापारी संघ व स्थानिक समुदाय यांच्याकडून आले असे दिसते) - इ.स.पू. पहिल्या शतकातही सक्रिय उपासना व अलंकरणाची स्थाने राहिली, जे राज्यकर्त्या वंशाच्या पंथीय आवडीनुसार ठरणाऱ्या धार्मिक परिदृश्यापेक्षा खऱ्याखुऱ्या धार्मिक बहुविधतेचे सूचक आहे.

कण्वकाळ हा संस्कृत साहित्य व व्याकरणाच्या लक्षणीय उत्पादनक्षमतेच्या युगातही येतो, जरी विशिष्ट ग्रंथ या नेमक्या वंशाच्या आश्रयाला निश्चितपणे जोडणे उपलब्ध पुराव्यांच्या तुटपुंजेपणामुळे कठीण आहे. हे अधिक व्यापकपणे लक्षात घेण्यासारखे आहे की मगधातील उत्तर-शुंग व कण्व काळ हा संस्कृत नाट्य, काव्यशास्त्र, आणि व्याकरण व कर्मकांड साहित्याच्या पद्धतशीरीकरणातील - प्राचीन भारताच्या व्यापक अभिजात संस्कृत सांस्कृतिक बहराचा भाग असलेल्या - चालू असलेल्या विकासाशी संलग्न होता, जरी या बहरात कण्व दरबाराचे विशिष्ट योगदान ऐतिहासिकदृष्ट्या अस्पष्टच राहते.

५. कण्व राज्यव्यवस्थेचे प्रशासकीय स्वरूप

शिलालेखीय व प्रशासकीय पुराव्यांच्या अभावामुळे, इतिहासकारांना कण्व राज्यकारभाराच्या संभाव्य स्वरूपाची पुनर्बांधणी मुख्यतः पूर्वीच्या मौर्य व शुंग प्रशासकीय प्रारूपांवरून अनुमानाद्वारे करावी लागते, त्याचबरोबर कण्वांचा आकुंचित भौगोलिक व साधनसंपत्तीविषयक व्याप्ती लक्षात घ्यावी लागते. हे संभाव्य आहे की कण्वांनी मौर्य व शुंगांकडून वारशाने मिळालेल्या प्रशासकीय यंत्रणेचे काही घटक - सोप्या अथवा क्षीण स्वरूपात - राखून ठेवले असावेत, ज्यात प्रांतिक सुभेदार, केंद्रीय खजिना, आणि काही प्रमाणात नोकरशाही अभिलेखन यांचा समावेश असावा - जरी हे निश्चितपणे अर्थशास्त्रासारख्या ग्रंथांत वर्णिलेल्या प्रसिद्धपणे गुंतागुंतीच्या मौर्य प्रशासकीय यंत्रणेच्या तुलनेत खूपच लहान व कमी विस्तृत प्रमाणात कार्यरत असावे.

या वंशाचा संस्थापक वासुदेव हा शुंग दरबारातील एक मंत्री (अमात्य) म्हणून सत्तेवर आला असल्याचे दिसते, न की बाहेरून आलेला सैनिकी विजेता म्हणून - यावरून असे सूचित होते की शुंगांकडून कण्वांकडे झालेल्या सत्तांतरात विद्यमान प्रशासकीय कर्मचारीवर्ग व रचना मोठ्या प्रमाणात कायम राहिली असावी, आणि राज्याच्या संपूर्ण पुनर्रचनेऐवजी प्रामुख्याने राजकीय उतरंडीच्या शिखरावरच बदल झाला असावा. सातत्य-मार्फत-सत्ताबळकावणी हा नमुना, आधी नमूद केल्याप्रमाणे, मौर्यांच्या खर्चावर पुष्यमित्र शुंगाच्या स्वतःच्या उदयाने घालून दिलेल्या पायंड्याशी पूर्णपणे सुसंगत होता.

६. कण्व वंशाचा ऱ्हास

कण्व वंशाच्या अंतिम पतनाची बीजे मोठ्या प्रमाणात त्याच संरचनात्मक दुर्बलतांमध्ये सापडतात, ज्यांनी त्याच्या मौर्य व शुंग पूर्वसुरींनाही ग्रासले होते: आकुंचित होत जाणारा भौगोलिक व साधनसंपत्तीविषयक पाया, या आकुंचनाला उलटवण्याची क्षमता असलेल्या विशेष प्रभावी अथवा सैनिकीदृष्ट्या कर्तृत्ववान उत्तरकालीन राजाची अनुपस्थिती (साधनांतून जेवढे प्रकट होते तेवढ्यापुरते), आणि त्याचबरोबर दक्षिणेकडे - पश्चिम दख्खनमधील सातवाहन वंशाच्या रूपात - एका जोमदार व विस्तारवादी प्रतिस्पर्धी सत्तेचा एकाच वेळी झालेला उदय.

सातवाहनांनी (काही साधनांत आंध्र या वंशनामानेही उल्लेखलेले) इ.स.पू. पहिल्या शतकापर्यंत वायव्य दख्खनमध्ये - आजच्या महाराष्ट्र व लगतच्या भागांत - एक शक्तिशाली प्रादेशिक सत्ता म्हणून स्वतःला प्रस्थापित केले होते. त्यांचा उदय हळूहळू झालेला दिसतो, तो पूर्वीच्या स्थानिक राजकीय परंपरांवर आधारलेला होता आणि उत्तरेकडील क्षीण होत जाणाऱ्या मगधकेंद्री सत्तांपासून वाढत्या प्रमाणात स्वातंत्र्य प्रस्थापित करत, आणि अखेरीस त्यांच्यावर प्रत्यक्ष दबाव आणत होता. सातवाहन वंशाचा संस्थापक, परंपरेने सिमुक (काही पुराणीय पाठभेदांत सिप्रक अथवा सिंधुक असेही रूप आढळते - या नावाच्या नेमक्या रूपाबाबत ग्रांथिक परंपरेत काहीशी विसंगती आढळते) या नावाने ओळखला जातो, त्याला पुराणीय वृत्तांतांनुसार कण्व वंशाचा अंत घडवून आणल्याचे श्रेय दिले जाते.

पुराणीय परंपरेनुसार, कण्व वंशाचा शेवटचा राजा सुशर्मन याला ठार मारून इ.स.पू. २८ च्या सुमारास (पुन्हा एकदा, ही तारीख निश्चित नोंदलेला बिंदू नसून पुराणांत दिलेल्या एकत्रित राज्यकाळांवर आधारित एक अंदाजे विद्वत्तापूर्ण पुनर्बांधणी आहे, कारण या काळासाठीच्या पुराणीय कालगणना खऱ्याखुऱ्या विद्वत्तापूर्ण मतभेदांच्या अधीन आहेत, आणि सातवाहन शिलालेखांसारख्या इतर पुराव्यांशी त्यांची सांगड घालणे नेहमीच सोपे नसते) या वंशाचा अंत घडवून आणणारा तो सिमुक होता, अथवा काही रूपांनुसार कदाचित वंशाच्या प्रारंभिक बळकटीशी निकटतेने संबंधित त्याचा उत्तराधिकारी होता.

कण्वांचा अंत का झाला?

एकमेकांशी गुंफलेली, परस्परविरोधी नसलेली अनेक स्पष्टीकरणे कण्व सत्तेच्या पतनाचे कारण समजावून घेण्यास मदत करतात:

पहिले, साधनसंपत्ती व भूभागाची कमतरता. वर स्थापित केल्याप्रमाणे, कण्वांनी बहुधा मगधकेंद्री एका तुलनेने माफक प्रदेशावरच राज्य केले, अधिक विस्तृत राज्याला असणारा खोलवरचा साधनसंपत्तीविषयक पाया, मनुष्यबळ अथवा सामरिक खोली त्यांच्याकडे नव्हती. अधिक भौगोलिक व्याप्ती व आर्थिक चैतन्य असलेल्या उदयोन्मुख सत्तेला, जसे की सुरुवातीच्या सातवाहन राज्याला (ज्याने दख्खन पठाराला पश्चिम किनारपट्टी व उत्तरेकडील गंगेच्या खोऱ्याशी जोडणाऱ्या महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गांवर वाढत्या प्रमाणात नियंत्रण अथवा प्रभाव प्रस्थापित केला होता), अशा तुलनेने मर्यादित प्रतिस्पर्ध्याला मागे टाकण्याची चांगली संधी होती.

दुसरे, उत्तरकालीन गतिमान नेतृत्वाची अनुपस्थिती. शुंग वंशाच्या विपरीत, ज्याने किमान आपल्या संस्थापक पिढ्यांमध्ये पुष्यमित्रासारखा - काही परंपरांनुसार इंडो-ग्रीक आक्रमणांना यशस्वी प्रतिकार करण्यासह - लक्षणीय सैनिकी सामर्थ्य दाखवण्यास सक्षम राजा निर्माण केला होता, पुराणांत नोंदलेल्या कण्व वंशात त्याच्या चार राजांमध्ये तुलनीय अशी कोणतीही उल्लेखनीय व्यक्तिरेखा दिसत नाही. अर्थातच, हे अंशतः केवळ स्रोत साहित्याच्या दारिद्र्याचे प्रतिबिंब असू शकते, प्रत्यक्ष ऐतिहासिक सामान्यतेचे नव्हे - प्रशंसेच्या नोंदींच्या अभावावरून थेट असमर्थतेचे अनुमान काढण्याबाबत आपण सावध असले पाहिजे - परंतु उपलब्ध पुराव्यांवरून तयार होणारी एकत्रित छाप ही तरीही अशा वंशाची आहे, ज्याने आपल्या मौर्य अथवा शुंग पूर्वसुरींची थोरवी अथवा व्याप्ती कधीच गाठली नाही.

तिसरे, उत्तर-मौर्यकालीन राजकीय व्यवस्थेतील व्यापक केंद्रोत्सारी गतिशीलता. अशोकाच्या मृत्यूनंतरच्या दीड शतकात भारतीय उपखंडात राजकीय विभाजनाकडे एक व्यापक, सातत्यपूर्ण कल दिसून आला, ज्यात सत्ता एका एकीकृत साम्राज्यिक केंद्रापासून अनेक स्पर्धात्मक प्रादेशिक राज्यांकडे हस्तांतरित होत गेली - वायव्येकडील इंडो-ग्रीक व नंतरचे इंडो-सिथियन, पूर्वेकडे खारवेलाच्या नेतृत्वाखालील कलिंग, आणि दख्खनमधील सातवाहन, यांसारख्या इतर सत्तांसह. कण्व वंशाचे पतन या मोठ्या ऐतिहासिक नमुन्यातील केवळ आणखी एक प्रसंग म्हणून पाहिले जाऊ शकते, ज्यात मौर्यांखाली एकेकाळी उपखंडीय सत्तेचे निर्विवाद केंद्र असलेला जुना मगध साम्राज्यिक गाभा हळूहळू अनेक प्रादेशिक खेळाडूंपैकी केवळ एक बनत गेला, आणि अखेरीस जुन्या साम्राज्याच्या एकेकाळच्या परिघीय प्रदेशातून उदयास आलेल्या अधिक जोमदार प्रतिस्पर्ध्यासमोर नमला.

चौथे, आणि अधिक अनुमानाच्या स्वरूपात, संभाव्य अंतर्गत राजकीय ठिसूळपणा. कण्व वंश स्वतः शुंग राजाच्या त्याच्याच मंत्र्याकडून झालेल्या हत्येतून सत्तेवर आला होता, हे लक्षात घेता, हे संभाव्य आहे - जरी उपलब्ध साधनांत याचा प्रत्यक्ष पुरावा नसला तरी - की या वंशाची वैधता मगधातील अभिजनवर्गाच्या व जनतेच्या काही घटकांमध्ये, विशेषतः उर्वरित शुंग निष्ठावंतांमध्ये, काहीशी वादग्रस्त अथवा ठिसूळ राहिली असावी. अशा अंतर्निहित राजकीय ठिसूळपणाने, जरी तो कधीही उपलब्ध नोंदींतील उघड बंडात प्रकट झाला नसला तरी, बाह्य दबावाविरुद्ध एकसंध व जोमदार प्रतिकार करण्याची कण्व राज्याची क्षमता कमकुवत केली असण्याची शक्यता आहे. तथापि, हा मुद्दा विरळ उपलब्ध पुराव्यांद्वारे थेट समर्थित दावा नसून ऐतिहासिक अनुमान आहे, हे स्पष्टपणे नमूद केले पाहिजे.

७. सातवाहन विजय आणि त्याचे परिणाम

कण्व प्रदेशाचे सातवाहनांनी केलेले शोषण हे केवळ राज्यकर्त्या वंशातील साध्या बदलापेक्षा कितीतरी अधिक होते; ते प्राचीन भारतीय इतिहासातील एक खरोखर महत्त्वपूर्ण भू-राजकीय पुनर्रचना दर्शवते - शुंगांमार्फत मौर्यांपर्यंत आणि अखेरीस अगदी पूर्वीच्या नंदांसारख्या मगधकेंद्री सत्ताधीशांपर्यंत मागे जाणाऱ्या जुन्या मगध साम्राज्यिक परंपरेचा, गंगेच्या खोऱ्यात नव्हे तर दक्षिणेकडील दख्खन पठारात केंद्रगुरुत्व असलेल्या एका नव्या सत्तेकडून झालेला निर्णायक अंत.

सातवाहनांनी पुढील दोन-तीन शतकांत प्राचीन भारतातील सर्वाधिक महत्त्वपूर्ण व दीर्घकालीन वंशांपैकी एकाची उभारणी केली, अखेरीस मध्य व दक्षिण भारताच्या मोठ्या भागांवर आपली सत्ता विस्तारली, विस्तृत व्यापारी जाळी वाढवली (यात दख्खनला रोमन जगाशी जोडणाऱ्या सागरी व्यापारी संबंधांचा समावेश होता, ज्याचा पुरावा या प्रदेशात सापडलेले रोमन नाणी-संग्रह व इतर पुरातत्त्वीय पुरावे देतात), आणि शिलालेख, नाणी व धार्मिक आश्रयदान - कार्ले व नाशिक येथील खडक-कोरीव लेणी संकुलांसारख्या बौद्ध संस्थांना दिलेल्या लक्षणीय पाठिंब्यासह - यांचा भरीव वारसा मागे ठेवला. या अर्थाने, जुन्या कण्व-मगध प्रदेशावरील सातवाहनांचे शोषण केवळ विजय नव्हता तर खऱ्या अर्थाने ऐतिहासिक मशाल पुढे सोपवण्याची घटना होती असे म्हणता येईल: कण्व वंशाच्या पतनानंतर भारतीय उपखंडाच्या मोठ्या भागाचे राजकीय व आर्थिक केंद्रगुरुत्व लक्षणीयरीत्या दक्षिणेकडे सरकले - असे सरकणे, ज्याचे पडसाद प्राचीन व प्रारंभिक मध्ययुगीन भारतीय इतिहासाच्या पुढील शतकांतही उमटत राहतील.

हे नमूद करणे आवश्यक आहे की सुशर्मनच्या मृत्यूनंतर लगेचच पूर्वीच्या कण्व प्रदेशांवर - विशेषतः मगधावर - सातवाहनांचे नेमके किती प्रत्यक्ष नियंत्रण होते, याबाबत काही विद्वानांमध्ये वाद आहे, कारण सातवाहनांचा प्रारंभिक गाभा प्रदेश साधारणतः अधिक दक्षिणेस व पश्चिमेस केंद्रित होता असे मानले जाते. हे शक्य आहे की पुराणांत नोंदलेला "विजय" म्हणजे मगधावरील सातवाहनांचे प्रत्यक्ष, सलग भूभागीय विलीनीकरण नव्हे, तर कण्व सार्वभौमत्वाचा अंत करणारा एक प्रतीकात्मकदृष्ट्या निर्णायक सैनिकी पराभव असावा, ज्यामुळे गंगेच्या खोऱ्यातील मध्यभागात पुन्हा एका राजकीय विभाजनाच्या नव्या पर्वाला वाट मोकळी झाली, ज्यात विविध लहान स्थानिक सत्तांनी - ज्यांच्याबद्दल ऐतिहासिक नोंदी पुन्हा एकदा निराशाजनकरीत्या विरळ होत जातात - निर्माण झालेली पोकळी भरून काढली. हा असा मुद्दा आहे ज्यावर प्राचीन साधने पूर्ण निश्चितता देत नाहीत, आणि आधुनिक इतिहासकार आपल्या निष्कर्षांप्रत पोहोचताना उपलब्ध पुराणीय, शिलालेखीय व नाणकशास्त्रीय पुराव्यांचे सातत्याने वजन करत असतात.

८. साधनांची समस्या: एक पद्धतीशास्त्रीय चिंतन

कण्व वंशाचा कोणताही प्रामाणिक अभ्यास उपलब्ध साधनसामग्री प्रत्यक्षात किती विरळ व समस्याग्रस्त आहे, याची स्पष्ट कबुली दिल्याशिवाय पुढे जाऊ शकत नाही, आणि या पद्धतीशास्त्रीय आव्हानावर काहीसे सखोल चिंतन करणे योग्य ठरेल - हे जबाबदार ऐतिहासिक अभ्यासासाठी अंगभूतरीत्या महत्त्वाचे आहे म्हणून, आणि आधीच्या कथनाचा बराचसा भाग निश्चिततेऐवजी संभाव्यता व अनुमानाच्या भाषेत का मांडावा लागला, हे स्पष्ट करण्यासाठीही.

कण्व उत्तराधिकार-सूची व कालगणनेसाठीचे आपले प्राथमिक साधन असलेली पुराणे ही धार्मिक व विश्वरचनाशास्त्रीय ग्रंथ आहेत, जी दीर्घ कालावधीत संकलित व संपादित झाली, आणि राजवंशीय राजावळ्या त्यांच्या अधिक व्यापक पुराणकथात्मक व धर्मशास्त्रीय आशयातील केवळ एक घटक आहेत. या राजावळ्या स्पष्टपणे घटना घडून गेल्यानंतर संकलित केल्या गेल्या, काही प्रकरणांत वर्णिलेल्या घटनांनंतर बऱ्याच काळाने, आधीच्या परंपरांवर काम करणाऱ्या संपादकांद्वारे, ज्यांची अचूकता प्रत्येक तपशीलात स्वतंत्रपणे पडताळता येत नाही. पुराणीय राजवंशीय सूची प्रसिद्धपणे त्याच ग्रंथाच्या वेगवेगळ्या पुराणीय ग्रंथांमधील व वेगवेगळ्या हस्तलिखित आवृत्त्यांमधील अंतर्गत विसंगतीच्याही अधीन आहेत, ज्यात नावे, राज्यकाळ, आणि एखाद्या वंशातील राजांची एकूण संख्या यांबाबत वेगवेगळ्या आवृत्त्यांमध्ये भिन्न पाठभेद आढळतात.

शिलालेखीय पुरावा - दगड, ताम्रपट अथवा इतर टिकाऊ माध्यमांवरील शिलालेख, जे प्राचीन भारतीय राजकीय इतिहासाच्या बऱ्याचशा पुनर्बांधणीचा कणा आहेत - विशेषतः कण्व वंशाबाबत, वर वारंवार नमूद केल्याप्रमाणे, मूलतः मूकच आहे, मौर्य (अशोकाच्या न्याय्यरीत्या प्रसिद्ध शिलालेखांमुळे), सातवाहन, अथवा नंतरच्या गुप्त यांसारख्या वंशांसाठी उपलब्ध असलेल्या तुलनात्मक शिलालेखीय समृद्धीच्या तीव्र विरोधात. नाणकशास्त्रीय पुरावाही केवळ मर्यादित व अनेकदा वादग्रस्त मदत देतो, कारण कण्व काळाशी नाण्यांचे श्रेय जोडणे बहुतांश प्रकरणांत सापडण्याचे स्थान, शैली व धातुशास्त्रीय विश्लेषण यांवरील अनुमानावर आधारित असते, राजाच्या ओळखीच्या निश्चित शिलालेखीय पुष्टीवर नव्हे.

अशा पुराव्यांच्या दारिद्र्यामुळे, कण्व वंशाबाबत आधुनिक इतिहासकाराचे कार्य आवश्यकतेने काळजीपूर्वक, नम्र पुनर्बांधणीचे आहे: पुराणीय सांगाड्याची रचना एकत्र जोडणे, त्याला उत्तर-मौर्यकालीन भारतीय राजकीय इतिहासाच्या अधिक चांगल्या-प्रकारे नोंदवलेल्या व्यापक प्रवाहांमध्ये (त्यापूर्वीचा शुंग ऱ्हास, त्यानंतरचा सातवाहन उदय) स्थान देणे, आणि प्रशासकीय सातत्य, धार्मिक कल व भौगोलिक व्याप्ती याबाबत तुलनात्मक व संदर्भीय पुराव्यांवरून काळजीपूर्वक अनुमान काढणे - हे सर्व करत असताना, आपली साधने ज्या तपशीलात पूर्ण पुनर्बांधणीची परवानगी देत नाहीत, त्या काळाबाबत निश्चिततेची खोटी छाप न देता, काय आत्मविश्वासाने जाणता येते याच्या खऱ्याखुऱ्या मर्यादांबाबत काटेकोरपणे प्रामाणिक राहणे आवश्यक आहे. या लेखाने संपूर्णपणे नेमकी हीच शिस्तबद्ध सावधगिरी दाखवण्याचा प्रयत्न केला आहे, अनुमानाला अनुमान म्हणून व अटकळीला अटकळ म्हणून स्पष्टपणे दर्शवत, त्याऐवजी आपली उपलब्ध साधने पूर्णतः पुनर्रचना करू न शकणाऱ्या काळाबाबत खोटी निश्चितता सादर करण्याऐवजी.

९. कण्व वंशाचे ऐतिहासिक महत्त्व

आपल्या संक्षिप्ततेमुळे व तुलनात्मक अस्पष्टतेमुळे - अथवा कदाचित नेमक्या त्याचमुळे - कण्व वंशाला प्राचीन भारताच्या इतिहासकारासाठी अनेक वेगळ्या कारणांमुळे खरेखुरे महत्त्व आहे.

तो मगधाच्या उत्तर-मौर्यकालीन साम्राज्यिक तेजाचा निर्णायक अंत दर्शवतो. इसवी सनपूर्व आठव्या शतकापासून, हर्यक, शैशुनाग व नंद वंशांमार्फत, आणि अखेरीस विलक्षण मौर्य साम्राज्यिक एकीकरणात परिणत होत, मगध हे - केवळ अधूनमधूनच्या व्यत्ययासह - भारतीय उपखंडाच्या राजकीय सत्तेच्या अगदी केंद्रस्थानी जवळजवळ अर्धसहस्रकभर उभे राहिले होते. सातवाहनांकडून झालेले कण्व वंशाचे पतन प्राचीन भारतीय इतिहासाच्या या दीर्घ मगधकेंद्री अध्यायाचा अंतिम, निर्णायक शेवट दर्शवते, ज्यानंतर उपखंडाचे राजकीय केंद्रगुरुत्व पुन्हा कधीच मगधकालीन वर्चस्वाच्या काळात असलेल्या पद्धतीने इतक्या एकवचनीपणे व सातत्याने गंगेच्या खोऱ्याच्या मध्यभागावर राहणार नव्हते.

तो उत्तर-मौर्यकालीन भारतीय राजवंशीय राजकारणातील एक वारंवार आढळणारा संरचनात्मक नमुना दर्शवतो - क्षीण होत जाणाऱ्या सिंहासनावर एका महत्त्वाकांक्षी मंत्र्याने अथवा सेनापतीने केलेले आक्रमण, हा नमुना मौर्यांच्या जागी शुंगांचे व शुंगांच्या जागी कण्वांचे आगमन या दोन्ही प्रसंगांत दिसतो, आणि जो प्राचीन भारतीय राज्यांतील राजकीय बदलाच्या यंत्रणांबाबत मौल्यवान तुलनात्मक अंतर्दृष्टी अधिक व्यापकपणे देतो - अशा यंत्रणा ज्या लोकउठाव अथवा परकीय विजयापेक्षा दरबारी राजकारणाच्या अंतर्गत गतिशीलतेवर व व्यक्तिगत राजांच्या क्षमतेवर (अथवा अक्षमतेवर) अधिक अवलंबून होत्या.

तो शास्त्रीय उत्तर भारतीय राजकीय परंपरा व सातवाहनांनी पुढील अनेक शतकांसाठी प्रतिनिधित्व करणाऱ्या उदयोन्मुख दक्षिण व दख्खनकेंद्री राजकीय व्यवस्थेदरम्यान कालक्रमिक व विषयगत दुवा म्हणून काम करतो - यामुळे कण्व पतन ही केवळ एक वेगळी राजवंशीय घटना न राहता, प्राचीन भारतातील सत्तेच्या व्यापक उत्तर-ते-दक्षिण पुनर्वितरणातील एक खरा बिजागरी-बिंदू ठरतो - असे पुनर्वितरण, ज्याचे दीर्घकालीन परिणाम भारतीय संस्कृतीच्या पुढील वाटचालीला आकार देणार होते, ज्यात पुढील शतकांतील दख्खन व द्वीपकल्पीय भारतीय राज्यव्यवस्था, व्यापारी जाळी, व सांस्कृतिक विकासाचे वाढते महत्त्व यांचा समावेश होता.

समारोप

कण्व वंशाची कथा, अखेरीस, मुख्यतः मौन व त्रुटींतूनच सांगितली जाणारी कथा आहे - अर्ध्या शतकाहूनही कमी काळ राज्य करणाऱ्या चार राजांचा वंश, जो आपल्याला मुख्यतः पुराणीय राजावळींतील मूठभर त्रोटक वाक्यांतून ज्ञात आहे, ज्याची स्थापना दरबारी हत्येच्या एका नैतिक-बोधपर कथेत गुंडाळलेली आहे आणि ज्याचा शेवट एका उदयोन्मुख दक्षिणी सत्तेच्या विजयाच्या रूपात जवळजवळ तितक्याच संक्षिप्तपणे नोंदवला गेला आहे. तरीही, उत्तर-मौर्यकालीन भारतीय इतिहासाच्या व्यापक पटलावर वाचली असता, या माफक वंशाचा उदय व अस्त बरेच काही उजागर करतो: अशोकाच्या मृत्यूनंतर मगधाच्या साम्राज्यिक सत्तेचा संथ संरचनात्मक क्षय; या काळातील राजवंशीय संक्रमणांचे वैशिष्ट्य असलेला अंतर्गत सत्ताबळकावणीचा सातत्यपूर्ण नमुना; प्राचीन भारतीय उपखंडातील राजकीय व आर्थिक गुरुत्वाचे हळूहळू पण निर्णायक दक्षिणेकडे सरकणे; आणि प्राचीन भारताच्या प्रत्येक गंभीर इतिहासकाराला भेडसावणारे, दीर्घकाळ निराशाजनकरीत्या व अपरिहार्यपणे त्रोटक असलेल्या साधनसामग्रीतून एक सुसंगत व प्रामाणिक ऐतिहासिक कथन पुनर्बांधणीचे कायमस्वरूपी पद्धतीशास्त्रीय आव्हान.

कण्व वंश कदाचित अशोकासारख्या तत्त्वज्ञ-सम्राटासह मौर्यांप्रमाणे, अथवा प्राचीन भारतीय संस्कृतीच्या साजऱ्या "सुवर्णयुगा"साठी ओळखल्या जाणाऱ्या नंतरच्या गुप्तांप्रमाणे, लोकप्रिय ऐतिहासिक कल्पनाशक्तीवर कधीच स्वामित्व गाजवणार नाही. परंतु प्राचीन भारतीय इतिहासाच्या काळजीपूर्वक अभ्यासकासाठी, कण्व तितकेच मौल्यवान असे काहीतरी देतात: ऱ्हासाचा एक अभ्यास, साम्राज्यिक परंपरेच्या शांत उकलण्याचे एक उदाहरण, आणि सर्वात माफक व अल्प-दस्तऐवजीकृत वंशसुद्धा, काळजीपूर्वक व प्रामाणिक तपासणीनंतर, ऐतिहासिक बदलाच्या खोल प्रवाहांबाबत खरीखुरी अंतर्दृष्टी कशी देऊ शकतो, याचे एक उदाहरण.

 

निवडक संदर्भ ग्रंथसूची व पुढील वाचन

• रायचौधुरी, ह.चि., पॉलिटिकल हिस्ट्री ऑफ एन्शंट इंडिया, कलकत्ता विद्यापीठ.
• स्मिथ, व्हिन्सेंट ए., द अर्ली हिस्ट्री ऑफ इंडिया, ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस.
• मजुमदार, र.चि. (संपा.), द एज ऑफ इंपीरियल युनिटी, भारतीय विद्या भवन.
• थापर, रोमिला, अशोक अँड द डिक्लाइन ऑफ द मौर्याज, ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस.
• सरकार, दि.चि., स्टडीज इन द पॉलिटिकल अँड ॲडमिनिस्ट्रेटिव्ह सिस्टिम्स ऑफ एन्शंट अँड मिडिव्हल इंडिया.
• पारगीटर, फ.इ., द पुराण टेक्स्ट ऑफ द डायनेस्टीज ऑफ द काली एज (पुराणीय राजावळी व त्यांच्या पाठभेदांसाठी).

(टीप: मूळ साधनांची पडताळणी करू इच्छिणाऱ्या वाचकांनी पुराणीय राजावळींसह आधुनिक चिकित्सक विद्वत्तेचाही संदर्भ घ्यावा, कारण कण्व काळ हा असा काळ आहे जिथे मर्यादित पुराव्यांच्या काळजीपूर्वक, तुलनात्मक अर्थनिर्णयावर बरेच काही अवलंबून आहे.)