The Rise and Fall of the Maurya Dynasty: A Study in Imperial Formation and Disintegration in Ancient India

 

The Rise and Fall of the Maurya Dynasty: A Study in Imperial Formation and Disintegration in Ancient India – Dr. Rahul Kharat

Abstract

The Maurya Dynasty (c. 321–185 BCE) represents the first successful attempt at pan-Indian political unification, transforming a mosaic of competing kingdoms and republics into a centralized imperial structure that stretched from the Hindu Kush in the northwest to the Bay of Bengal in the east, and from the Himalayas to the Deccan plateau in the south. This article examines the historical conditions that enabled the rise of the Mauryas under Chandragupta Maurya, the consolidation and administrative innovations of Bindusara and Ashoka, and the structural, economic, and political factors that precipitated the dynasty's decline and eventual collapse under Brihadratha. Drawing on epigraphic evidence, particularly Ashokan edicts, and textual sources such as the Arthashastra and classical Greek accounts, this study argues that the Maurya Empire's rise was facilitated by a unique convergence of military opportunity, administrative genius, and ideological innovation, while its fall resulted from a combination of overextension, succession weaknesses, religious and economic strain, and the inherent difficulty of sustaining centralized control over a vast and culturally heterogeneous territory in the pre-modern era.

Introduction

Few episodes in ancient world history rival the emergence of the Maurya Empire in scale and significance. Within a span of roughly fifty years, the Indian subcontinent moved from a condition of political fragmentation—characterized by the sixteen Mahajanapadas, warring regional kingdoms, and semi-autonomous tribal republics—to near-total unification under a single imperial authority. This transformation, achieved largely through the initiative of one man, Chandragupta Maurya, and consolidated by his successors, produced not merely a large state but arguably the first true empire in South Asian history: a polity with a standing army, a sophisticated bureaucracy, a codified administrative philosophy, extensive trade networks, and, under Ashoka, an official state ideology that transcended mere conquest.

Yet the same empire that rose with such remarkable speed also disintegrated within a comparably short period after the death of its most celebrated ruler. Understanding both processes—the rise and the fall—requires attention not only to political and military events but also to the underlying social, economic, and ideological structures that sustained or undermined imperial authority. This article proceeds in three main parts. First, it examines the conditions of fourth-century BCE India that made the rise of a unified empire possible, and traces the career of Chandragupta Maurya. Second, it considers the apex of Mauryan power under Bindusara and especially Ashoka, analyzing the administrative apparatus described in the Arthashastra and the ideological project reflected in the Ashokan edicts. Third, it investigates the causes of decline following Ashoka's death, culminating in the assassination of Brihadratha and the rise of the Shunga dynasty. The article closes with reflections on the Maurya Empire's historiographical significance and its enduring legacy in Indian political and cultural memory.

Part I: The Conditions for Rise

The Political Landscape of Pre-Mauryan India

By the sixth century BCE, the Gangetic plain was home to sixteen major political formations known as the Mahajanapadas, ranging from monarchies such as Magadha, Kosala, and Avanti to oligarchic republics (ganasanghas) such as the Vajjian confederacy and the Shakya and Malla republics. Among these, the kingdom of Magadha, centered in modern Bihar with its capital eventually at Pataliputra, emerged as the dominant power through a combination of fertile agricultural land, access to iron ore deposits, control of riverine trade routes along the Ganges, and a series of ambitious rulers beginning with Bimbisara and Ajatashatru of the Haryanka dynasty.

Magadha's rise continued under the Shishunaga and then the Nanda dynasties. The Nandas, who came to power in the mid-fourth century BCE, are remembered in later tradition—admittedly filtered through hostile Mauryan-era sources—as having built an extraordinarily large army and treasury through heavy taxation, but also as being unpopular rulers of low birth, according to Brahmanical accounts, which made them vulnerable to overthrow. It was against this backdrop of Nandan Magadha, wealthy but resented, that the opportunity for a new dynasty arose.

The Impact of Alexander's Invasion

A crucial catalyst for Mauryan state formation was the Macedonian invasion of northwestern India under Alexander the Great in 327–325 BCE. Alexander's campaign shattered the political order of the Indus region, deposing or subordinating local rulers such as Porus and installing garrisons and satraps before his forces, exhausted and mutinous, turned back at the Hyphasis (Beas) river. Alexander's death in 323 BCE and the subsequent fragmentation of his empire among the Diadochi left a power vacuum in the northwest.

Classical sources, particularly the accounts preserved by later Greek and Roman writers such as Plutarch, Justin, and Diodorus, suggest that a young Indian adventurer—identified with Chandragupta Maurya—may have encountered Alexander himself, and later exploited the disorder left in the wake of the Macedonian withdrawal to build his own power base. Whatever the precise details, it is clear that the collapse of Achaemenid and Macedonian authority in the Indus valley created an opening that Chandragupta was uniquely positioned to seize.

Chandragupta Maurya and Chanakya

Traditional accounts, drawn primarily from Buddhist, Jain, and later Brahmanical sources (the Mudrarakshasa play, the Puranas, and Buddhist chronicles such as the Mahavamsa), describe Chandragupta as a young man of obscure or low origin—variously said to be connected to a peacock-tamer clan (Mor/Maurya) or to Nanda royal blood through an illegitimate line—who came under the tutelage of the Brahmin strategist Chanakya, also known as Kautilya or Vishnugupta. Chanakya, embittered by an insult from the Nanda king, is said to have dedicated himself to the Nanda dynasty's destruction and Chandragupta's elevation.

Whether or not the more dramatic elements of this narrative are historically accurate, the partnership between Chandragupta and Chanakya represents a significant political and intellectual collaboration. Chanakya is traditionally credited as the author of the Arthashastra, a treatise on statecraft, economics, and military strategy that, whatever its exact date of composition and however layered its textual history, embodies a systematic and remarkably pragmatic philosophy of governance associated with the early Mauryan state.

Chandragupta's rise proceeded in stages. He first attempted, according to tradition, an unsuccessful uprising in Magadha itself, then withdrew to the northwest, where he built alliances among frontier peoples and possibly absorbed remnants of the forces and territories left ungoverned after Alexander's retreat. Strengthened by this base, he returned to Magadha around 322–321 BCE and, through a combination of military pressure and internal subversion facilitated by Chanakya's machinations, overthrew the last Nanda ruler, Dhana Nanda, and established himself as king of Magadha.

Consolidation and the War with Seleucus

Having secured Magadha, Chandragupta expanded his authority westward and northward, absorbing the territories of the former Nanda kingdom and extending control over the Indus region, likely filling the vacuum left by Alexander's withdrawal and the subsequent struggles among his successors. Around 305 BCE, Chandragupta came into direct conflict with Seleucus I Nicator, the Macedonian general who had inherited the eastern portion of Alexander's empire and sought to reassert control over the Indian territories.

The war between Chandragupta and Seleucus ended in a settlement, described by the Greek historian Strabo and other classical sources, in which Seleucus ceded extensive territories—including regions corresponding to modern Afghanistan and parts of Baluchistan and the Indus valley—to Chandragupta in exchange for a large gift of five hundred war elephants, which Seleucus subsequently used to great effect in his wars against rival Diadochi, notably at the Battle of Ipsus in 301 BCE. The treaty was reportedly sealed by a marriage alliance (epigamia) between the two courts, and Seleucus dispatched an ambassador, Megasthenes, to the Mauryan court at Pataliputra. Megasthenes's account of India, the Indica, though surviving only in fragments quoted by later authors such as Strabo, Arrian, and Diodorus, remains an invaluable, if sometimes embellished, source for understanding early Mauryan society, administration, and the city of Pataliputra itself.

By the end of Chandragupta's reign, the Maurya Empire encompassed nearly the entirety of the Indian subcontinent north of the Deccan, along with substantial territories in present-day Afghanistan and Pakistan—an unprecedented scale of unification. According to Jain tradition, Chandragupta abdicated the throne in his final years, became an ascetic under the Jain teacher Bhadrabahu, migrated to Shravanabelagola in modern Karnataka, and ended his life through the Jain practice of sallekhana, ritual fasting unto death. Historians treat this tradition with some caution but note that it reflects the strong Jain associations of the early Mauryan court and possibly of Chandragupta's own religious inclinations.

Part II: Consolidation and Apex

Bindusara: Continuity and Expansion

Chandragupta's son and successor, Bindusara (r. c. 297–273 BCE), is a comparatively obscure figure in the historical record, overshadowed by his father's dramatic rise and his son's later fame. Greek sources refer to him by the name Amitrochates, likely a transliteration of the Sanskrit epithet Amitraghata ("slayer of enemies") or Amitrakhada, suggesting a reputation for continued military activity. Bindusara maintained diplomatic relations with the Hellenistic world; the Seleucid ambassador Deimachus is recorded as having succeeded Megasthenes at the Mauryan court, and later Greek sources mention correspondence between Bindusara and the Egyptian Ptolemaic court as well, indicating that the Mauryan Empire under Bindusara was recognized as a significant power within the broader Hellenistic diplomatic system stretching from the Mediterranean to South Asia.

Bindusara is credited with extending Mauryan authority further into the Deccan plateau, bringing much of peninsular India under Mauryan suzerainty, though the far south—the Tamil kingdoms of the Cholas, Pandyas, and Cheras—remained outside direct Mauryan control, a fact later confirmed by Ashoka's own inscriptions, which refer to these southern kingdoms as neighboring but independent polities. Bindusara's reign, though less documented than those of his father and son, thus represents an important consolidating phase in which the vast territorial gains of Chandragupta were administratively integrated and further extended southward.

Ashoka's Accession and the Kalinga War

The accession of Ashoka (r. c. 268–232 BCE) following Bindusara's death was reportedly contested, with later Buddhist tradition recounting a violent succession struggle in which Ashoka eliminated rival brothers to secure the throne—though the historicity and extent of this fratricidal narrative, preserved primarily in later Buddhist hagiographical sources such as the Ashokavadana, remains debated among historians, who note the tendency of Buddhist tradition to dramatize Ashoka's "conversion" from cruelty to piety for didactic effect.

The defining event of Ashoka's early reign was the conquest of Kalinga, a powerful and independent kingdom on the eastern coast of India (roughly corresponding to modern Odisha), around 261 BCE. This campaign is documented in Ashoka's own words in his Thirteenth Major Rock Edict, one of the most remarkable political documents to survive from the ancient world. In this edict, Ashoka describes the devastation of the war—claiming that some hundred and fifty thousand people were deported, a hundred thousand killed, and many times that number who died from other causes—and expresses profound remorse for the suffering caused, stating that the killing, death, and deportation of people brought him deep sorrow and regret.

This professed remorse, whether reflecting genuine personal transformation or a calculated ideological repositioning (or, most plausibly, some combination of both), marks a turning point in Ashoka's reign and, historians argue, in the very conception of imperial rule in ancient India. Following the Kalinga war, Ashoka's inscriptions indicate an explicit turn toward the promotion of Dhamma (Prakrit for the Sanskrit Dharma)—a term encompassing moral and ethical conduct, non-violence, religious tolerance, care for subjects' welfare, and social harmony—as the guiding principle of his administration.

The Edicts and the Ideology of Dhamma

Ashoka's inscriptions, carved on rocks and pillars across the subcontinent—from Kandahar in Afghanistan to the Deccan and from the northwest frontier to Odisha and the Nepal terai—represent an extraordinary body of epigraphic evidence unmatched by any other ancient Indian ruler. These edicts, written primarily in Prakrit using Brahmi script (with versions in Greek and Aramaic in the northwest, and Kharosthi script in some frontier regions), address subjects ranging widely: prohibitions on animal sacrifice, provisions for medical care for humans and animals, the digging of wells and planting of trees along roads, instructions to officials (rajukas and mahamatras) to administer justice impartially, and appeals for religious tolerance among different sects—Buddhists, Brahmins, Ajivikas, and Jains alike.

Ashoka's Dhamma should not be understood as a specific religious doctrine imposed on subjects, nor as identical with Buddhism, although Ashoka's own personal devotion to Buddhism is well attested, including his patronage of the Third Buddhist Council traditionally said to have been held at Pataliputra, his dispatch of Buddhist missions to regions including Sri Lanka (traditionally associated with his son or brother Mahinda), and his pilgrimage to Buddhist sites such as Lumbini, commemorated by the Rummindei pillar inscription. Rather, Dhamma functioned as a kind of civic ethic intended to bind together the diverse populations of a vast, multi-ethnic, multi-religious empire under a shared moral framework administered through a network of officials called Dhamma Mahamatras, created specifically to oversee its propagation and to attend to the welfare of various communities, including women, ascetics, and frontier peoples.

Administrative Structure: Evidence from the Arthashastra and Megasthenes

The administrative sophistication of the Mauryan state, as reconstructed from the Arthashastra and corroborated in part by Megasthenes's account, reveals a highly centralized bureaucratic apparatus. The empire was divided into provinces, generally governed by royal princes or senior officials—major provincial centers included Taxila in the northwest, Ujjain in the west, Suvarnagiri in the south, and Tosali in the east (Kalinga), in addition to the imperial center at Pataliputra. Each province was further subdivided into districts and villages, with a hierarchy of officials responsible for revenue collection, justice, and public order.

The Arthashastra describes an extensive espionage network, detailed regulations on trade, weights and measures, taxation (typically around one-sixth of agricultural produce, though rates varied), state control over key industries such as mining and armaments, and a sophisticated legal and judicial system. Megasthenes's account corroborates aspects of this picture, describing a seven-fold division of society (though this likely reflects a somewhat garbled Greek understanding of caste and occupational categories rather than a precise indigenous system), an efficient civic administration of Pataliputra involving specialized municipal committees, and a substantial standing army—Pliny the Elder, drawing on Megasthenes, records figures suggesting a force of hundreds of thousands of infantry supported by cavalry, chariots, and thousands of war elephants, figures that, even allowing for likely exaggeration, indicate a level of military mobilization unprecedented in earlier Indian history.

This administrative apparatus allowed the Mauryas to project centralized authority across an extraordinarily large and diverse territory, but it also required the continued presence of capable leadership at the center, sufficient resources to maintain the army and bureaucracy, and the loyalty or at least acquiescence of provincial administrators and subordinate rulers—conditions that, as will be seen, proved difficult to sustain after Ashoka's death.

Part III: Decline and Fall

The Problem of Succession

Ashoka died around 232 BCE, and the fifty years that followed witnessed the rapid disintegration of the empire he had inherited and expanded. The succession following Ashoka's death is poorly documented and appears to have been contested and unstable. Various Puranic king-lists mention several successors—including Dasharatha (Ashoka's grandson, credited with dedications to Ajivika ascetics at the Nagarjuni caves), Samprati, Shalishuka, and others—whose exact relationships, sequence, and territorial authority remain uncertain and subject to considerable scholarly disagreement. This confusion in itself is telling: unlike the relatively clear succession from Chandragupta to Bindusara to Ashoka, the post-Ashokan period suggests fragmentation of authority, possibly including simultaneous or competing claimants ruling different portions of the empire.

Historians have long debated whether the empire was formally partitioned after Ashoka's death—some traditions suggest a division between a western/northwestern portion and an eastern Magadhan core—which, if true, would represent a direct institutional cause of imperial weakening, as the resources and military strength that had been concentrated under a single ruler became divided among rival claimants.

Structural and Economic Strains

Beyond the immediate succession crisis, historians have identified several structural factors that likely contributed to the empire's long-term fragility. First, the sheer scale of the empire posed inherent challenges to centralized administration in a pre-modern context lacking rapid communication or transportation technologies; maintaining effective control over provinces thousands of kilometers from Pataliputra depended heavily on the personal authority and vigor of the reigning emperor, a dependency that made the empire vulnerable whenever succession produced weaker or contested rulers.

Second, some historians, notably D.D. Kosambi and Romila Thapar, have pointed to potential economic strains produced by the maintenance of a large standing army and bureaucracy, alongside Ashoka's redirection of state resources toward welfare projects, religious patronage, and the promotion of Dhamma. While Thapar has cautioned against overstating this as a primary cause of decline—noting that such welfare expenditures were likely modest relative to overall state resources—the cumulative fiscal burden of sustaining a vast administrative and military apparatus without continuous territorial expansion (which had previously supplied plunder and new revenue) may have placed strain on the treasury over time.

The "Brahmanical Reaction" Thesis and Its Critique

An influential, though now heavily contested, historiographical thesis, associated particularly with early twentieth-century historians such as H.P. Sastri and later elaborated by scholars including Haraprasad Shastri and, in a different vein, by some Marxist historians, held that Ashoka's promotion of non-violence and his patronage of Buddhism provoked a "Brahmanical reaction"—a backlash among orthodox Brahmin priests whose ritual authority and economic interests (tied to animal sacrifice and traditional Vedic ritualism) were threatened by Ashoka's policies. This thesis found apparent confirmation in the eventual overthrow of the last Mauryan ruler by his Brahmin commander-in-chief, Pushyamitra Shunga, interpreted as the culmination of Brahmanical resentment against Mauryan (and specifically Buddhist-associated) rule.

However, this thesis has been substantially revised by later historians, most notably Romila Thapar, who has argued that the evidence for systematic Brahmanical persecution or organized religious backlash is thin, and that Ashoka's Dhamma, in any case, was not equivalent to state-imposed Buddhism but rather a broadly ecumenical ethical program that explicitly included support for Brahmins alongside Buddhists, Jains, and Ajivikas. Thapar and others suggest that Pushyamitra Shunga's seizure of power is better explained by conventional dynastic and military ambition—a general exploiting the weakness of a declining imperial house—than by religious motivation per se, though the restoration of Brahmanical ritual patronage (including the performance of Vedic horse sacrifices, or ashvamedha, by Pushyamitra) under the succeeding Shunga dynasty does suggest at least a partial ideological repudiation of the preceding Mauryan-Buddhist association, even if this was more a consequence than a cause of the change in dynasty.

Regional Fragmentation and External Pressures

The decline of central Mauryan authority also coincided with, and likely encouraged, the reassertion of regional and local powers. In the northwest, the vacuum of Mauryan authority contributed to renewed Greek intervention; Indo-Greek kingdoms, descended from the Greco-Bactrian rulers who had inherited portions of the former Seleucid domains in Central Asia, began expanding into the Indus region and beyond during the second century BCE, with rulers such as Demetrius I and later Menander I extending Greek political influence deep into northwestern and even parts of northern India. This renewed foreign incursion into a region that Chandragupta and Ashoka had firmly incorporated into the empire is a clear symptom, and likely also a further cause, of Mauryan weakness in the frontier zones.

Elsewhere, various regional dynasties and local rulers appear to have reasserted autonomy as central control weakened, a pattern consistent with the broader tendency of large pre-modern empires to fragment along regional and cultural lines once the coercive and administrative capacity of the center diminished.

The Assassination of Brihadratha and the Shunga Takeover

The final act in the Mauryan decline is recorded, albeit briefly, in the Puranas and in later Buddhist sources such as the Divyavadana: around 185–184 BCE, Brihadratha, the last Mauryan emperor, was assassinated by his own commander-in-chief, Pushyamitra Shunga, reportedly while reviewing or inspecting his troops—a striking detail suggesting the degree to which effective military power, rather than dynastic legitimacy, had come to determine political authority by this point. Pushyamitra then founded the Shunga dynasty, which would rule over a considerably reduced territory in the Gangetic heartland, a far cry from the subcontinental scope of the empire at its height under Ashoka.

The manner of the Mauryan Empire's end—not through foreign conquest or catastrophic military defeat, but through internal usurpation by a trusted subordinate—is itself indicative of the underlying institutional weakness that had developed over the preceding decades: an empire whose center could no longer command the loyalty or restrain the ambitions of its own military leadership had, in a meaningful sense, already ceased to function as a coherent imperial state well before Brihadratha's assassination formally ended the dynasty.

Analysis: Explaining Rise and Fall Together

Considered together, the rise and fall of the Maurya Empire illuminate broader patterns in the history of pre-modern empires. The rise of the Mauryas depended on a specific and somewhat fortuitous conjuncture: the accumulated resources and administrative traditions of Magadha under earlier dynasties, the political vacuum created by Alexander's invasion and withdrawal, the strategic and ideological genius attributed to Chanakya, and the military and political skill of Chandragupta himself. Once established, the empire's continued expansion and consolidation under Bindusara and Ashoka depended on effective leadership, a sophisticated administrative apparatus capable of extracting resources and maintaining order across vast distances, and, under Ashoka, an innovative ideological project that sought to bind a diverse population together through shared ethical commitments rather than coercion alone.

The empire's fall, by contrast, illustrates the fragility inherent in such centralized, personality-dependent systems of rule in the absence of robust institutional mechanisms for succession and provincial integration. Once strong central leadership faltered after Ashoka's death, the same vast scale, cultural diversity, and administrative centralization that had been sources of strength became liabilities: without a capable emperor at the center, provinces drifted toward autonomy, frontier regions became vulnerable to external pressure, and ambitious subordinates found opportunities to seize power for themselves. In this sense, the Mauryan trajectory anticipates patterns observable in numerous other large pre-modern empires—from the Achaemenid Persian Empire to the Han and later Chinese dynasties to the Roman Empire itself—in which rapid territorial expansion under strong founding rulers is followed by institutional strain and eventual fragmentation once the personal authority that had held the system together is lost.

Legacy of the Maurya Empire

Despite its relatively short duration—roughly a century and a half from Chandragupta's accession to Brihadratha's assassination—the Maurya Empire left a legacy of lasting significance in Indian and world history. Politically, it established a template of subcontinental unification that later Indian empires, from the Guptas to the Mughals, would consciously or unconsciously emulate, even if none would fully replicate its territorial extent until the British colonial period. Administratively, the Arthashastra's principles of statecraft influenced subsequent Indian political thought for centuries.

Religiously and culturally, Ashoka's patronage transformed Buddhism from a regional Indian sect into a missionary religion with transregional reach, facilitating its spread to Sri Lanka and, in subsequent centuries, to Central Asia and East Asia—a development of world-historical significance whose origins lie directly in Ashokan state patronage following the Kalinga war. The Ashokan pillars and edicts, meanwhile, constitute some of the earliest and most sophisticated works of monumental art and epigraphy in Indian history; the lion capital of the Sarnath pillar, in particular, was adopted as the national emblem of independent India in 1950, and the Ashoka Chakra, the wheel depicted on that capital, was placed at the center of the Indian national flag—testament to the enduring symbolic resonance of Ashoka's reign in modern Indian national identity.

Conclusion

The Maurya Dynasty's trajectory—from the opportunistic conquests of Chandragupta through the administrative consolidation of Bindusara to the ideological transformation under Ashoka, and finally to a decline precipitated by contested succession, structural strain, and internal usurpation—offers a rich case study in the dynamics of ancient imperial formation and collapse. Its rise depended on a rare convergence of favorable political circumstances and exceptional individual leadership; its fall illustrates the vulnerability of even the most sophisticated pre-modern administrative systems to the loss of strong central authority. Yet in its relatively brief span, the Maurya Empire achieved a degree of political unification, administrative innovation, and ideological ambition that would profoundly shape the subsequent course of Indian civilization, leaving a legacy that continues to resonate in Indian national symbolism and historical consciousness to the present day.

Select Bibliography

• Thapar, Romila. Ashoka and the Decline of the Mauryas. Oxford University Press, 1961 (revised edition 1997).
• Thapar, Romila. Early India: From the Origins to AD 1300. Penguin Books, 2002.
• Kosambi, D.D. An Introduction to the Study of Indian History. Popular Prakashan, 1956.
• Kangle, R.P. (ed. and trans.). The Kautiliya Arthasastra. University of Bombay, 1960–65.
• Majumdar, R.C., H.C. Raychaudhuri, and Kalikinkar Datta. An Advanced History of India. Macmillan, 1946.
• Sen, Amulyachandra. Asoka's Edicts. Institute of Indology, 1956.
• Bongard-Levin, G.M. Mauryan India. Sterling Publishers, 1985.
• Allchin, F.R. The Archaeology of Early Historic South Asia. Cambridge University Press, 1995.
• Strabo, Geography, Books XV (on India, drawing on Megasthenes).
• Various Ashokan Major and Minor Rock and Pillar Edicts (translations in Sen and Thapar).

======================================================================

मौर्य साम्राज्याचा उदय आणि अस्त: प्राचीन भारतातील साम्राज्य-निर्मिती आणि विघटनाचा अभ्यास

सारांश

मौर्य साम्राज्य (इ.स.पू. सुमारे ३२१–१८५) हे प्राचीन भारतातील राजकीय एकीकरणाचा पहिला यशस्वी प्रयत्न होते. स्पर्धात्मक राज्ये आणि प्रजासत्ताकांच्या विखुरलेल्या समूहाचे रूपांतर एका केंद्रीकृत साम्राज्यिक रचनेत झाले, जे वायव्येस हिंदुकुश पर्वतापासून पूर्वेस बंगालच्या उपसागरापर्यंत आणि उत्तरेस हिमालयापासून दक्षिणेस दख्खनच्या पठारापर्यंत पसरले होते. हा लेख चंद्रगुप्त मौर्याच्या नेतृत्वाखाली मौर्य वंशाच्या उदयास कारणीभूत ठरलेल्या ऐतिहासिक परिस्थितींचे, बिंदुसार आणि अशोक यांच्या काळातील एकत्रीकरण व प्रशासकीय नवोपक्रमांचे, तसेच बृहद्रथाच्या काळात साम्राज्याच्या ऱ्हासास व अंतिम पतनास कारणीभूत ठरलेल्या संरचनात्मक, आर्थिक व राजकीय घटकांचे परीक्षण करतो. विशेषतः अशोकाच्या शिलालेखांसारखे पुरालेखीय पुरावे तसेच अर्थशास्त्र व ग्रीक अभिजात लेखकांचे वृत्तांत यांच्या आधारे, हा अभ्यास असा युक्तिवाद करतो की मौर्य साम्राज्याचा उदय लष्करी संधी, प्रशासकीय प्रतिभा आणि वैचारिक नवोपक्रम यांच्या विशिष्ट संयोगामुळे शक्य झाला, तर त्याचा अस्त अतिविस्तार, उत्तराधिकाराच्या दुर्बलता, धार्मिक व आर्थिक ताण, आणि पूर्व-आधुनिक काळात एका विशाल व सांस्कृतिकदृष्ट्या विविधतापूर्ण प्रदेशावर केंद्रीकृत नियंत्रण टिकवण्यातील अंगभूत अडचणी यांच्या एकत्रित परिणामामुळे झाला.

प्रस्तावना

प्राचीन जागतिक इतिहासातील मौर्य साम्राज्याच्या उदयाशी तुलना करता येईल असे फार कमी प्रसंग आहेत. जवळपास पन्नास वर्षांच्या कालावधीत, भारतीय उपखंड राजकीय विखंडनाच्या स्थितीतून—सोळा महाजनपदे, परस्परांशी लढणारी प्रादेशिक राज्ये आणि अर्ध-स्वायत्त आदिवासी प्रजासत्ताके यांनी वैशिष्ट्यीकृत—एकाच साम्राज्यिक सत्तेखाली जवळजवळ संपूर्ण एकीकरणाकडे वाटचाल करत गेला. हे परिवर्तन प्रामुख्याने एका व्यक्तीच्या, चंद्रगुप्त मौर्याच्या, पुढाकाराने साध्य झाले आणि त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांनी त्याचे एकत्रीकरण केले. यातून केवळ एक मोठे राज्यच नव्हे, तर दक्षिण आशियाई इतिहासातील बहुधा पहिले खरे साम्राज्य निर्माण झाले: स्थायी सैन्य, अत्याधुनिक नोकरशाही, संहिताबद्ध प्रशासकीय तत्त्वज्ञान, विस्तृत व्यापारी जाळी, आणि अशोकाच्या काळात, केवळ विजयाच्या पलीकडे जाणारी एक अधिकृत राज्य-विचारधारा असलेले साम्राज्य.

तरीही, ज्या साम्राज्याचा उदय इतक्या विलक्षण वेगाने झाला, त्याच साम्राज्याचे विघटनही त्याच्या सर्वात प्रसिद्ध शासकाच्या मृत्यूनंतर तुलनेने अल्प काळातच झाले. हा उदय आणि अस्त या दोन्ही प्रक्रिया समजून घेण्यासाठी केवळ राजकीय व लष्करी घटनांकडेच नव्हे, तर साम्राज्यिक सत्तेला टिकवून ठेवणाऱ्या किंवा कमकुवत करणाऱ्या मूलभूत सामाजिक, आर्थिक व वैचारिक संरचनांकडेही लक्ष देणे आवश्यक आहे. हा लेख तीन मुख्य भागांत विभागलेला आहे. प्रथम, चौथ्या शतकातील इ.स.पू. भारतातील त्या परिस्थितींचे परीक्षण केले आहे ज्यांमुळे एका एकीकृत साम्राज्याचा उदय शक्य झाला, आणि चंद्रगुप्त मौर्याच्या कारकिर्दीचा मागोवा घेतला आहे. दुसरे, बिंदुसार आणि विशेषतः अशोक यांच्या काळातील मौर्य सत्तेच्या शिखराचा विचार केला आहे, अर्थशास्त्रातील प्रशासकीय यंत्रणेचे आणि अशोकाच्या शिलालेखांमध्ये दिसणाऱ्या वैचारिक प्रकल्पाचे विश्लेषण केले आहे. तिसरे, अशोकाच्या मृत्यूनंतरच्या ऱ्हासाच्या कारणांचा शोध घेतला आहे, जो बृहद्रथाच्या हत्येत आणि शुंग वंशाच्या उदयात परिणत होतो. लेखाचा समारोप मौर्य साम्राज्याच्या इतिहासलेखनातील महत्त्वावर आणि भारतीय राजकीय व सांस्कृतिक स्मृतीतील त्याच्या चिरस्थायी वारशावर विचार करून केला आहे.

भाग पहिला: उदयाची परिस्थिती

मौर्यपूर्व भारताचे राजकीय चित्र

इ.स.पू. सहाव्या शतकापर्यंत, गंगेच्या मैदानी प्रदेशात सोळा प्रमुख राजकीय रचना अस्तित्वात होत्या, ज्यांना महाजनपदे म्हटले जाते. यांत मगध, कोसल आणि अवंती यांसारखी राजेशाही राज्ये तसेच वज्जी संघ आणि शाक्य व मल्ल प्रजासत्ताके यांसारखी अल्पजनसत्ताक (गणसंघ) यांचा समावेश होता. यांपैकी, आधुनिक बिहारमध्ये केंद्रित आणि अखेरीस पाटलिपुत्र येथे राजधानी असलेले मगध राज्य, सुपीक शेतजमीन, लोखंडाच्या खाणींची उपलब्धता, गंगेच्या नदीमार्गे व्यापारावरील नियंत्रण, आणि हर्यंक वंशाच्या बिंबिसार व अजातशत्रूपासून सुरू झालेल्या महत्त्वाकांक्षी शासकांच्या मालिकेच्या संयोगामुळे प्रबळ सत्ता म्हणून उदयास आले.

मगधाचा उदय शिशुनाग आणि नंतर नंद वंशाच्या काळातही चालू राहिला. इ.स.पू. चौथ्या शतकाच्या मध्यास सत्तेवर आलेले नंद, नंतरच्या परंपरेत—जरी नंतरच्या मौर्यकालीन स्रोतांच्या पूर्वग्रहातून गाळून आलेले असले तरी—एक विलक्षण मोठे सैन्य आणि खजिना उभारल्याबद्दल स्मरणात आहेत, परंतु ब्राह्मणी वृत्तांतानुसार, ते नीच कुळातील असल्यामुळे अप्रिय शासकही मानले जातात, ज्यामुळे त्यांचा पाडाव होण्याची शक्यता निर्माण झाली. समृद्ध परंतु नाराजी उत्पन्न करणाऱ्या नंदकालीन मगधाच्या याच पार्श्वभूमीवर एका नव्या वंशाच्या उदयाची संधी निर्माण झाली.

अलेक्झांडरच्या आक्रमणाचा परिणाम

मौर्य राज्य-निर्मितीसाठी एक महत्त्वाचा उत्प्रेरक घटक म्हणजे इ.स.पू. ३२७–३२५ मध्ये अलेक्झांडर द ग्रेट याच्या नेतृत्वाखाली झालेले वायव्य भारतावरील मॅसिडोनियन आक्रमण. अलेक्झांडरच्या मोहिमेने सिंधू प्रदेशाची राजकीय व्यवस्था उद्ध्वस्त केली, पोरस यांसारख्या स्थानिक शासकांना पदच्युत केले किंवा त्यांना अधीन केले, आणि छावण्या व क्षत्रप स्थापन केले—अखेरीस त्याचे सैन्य थकून व बंडखोर होऊन हायफेसिस (बियास) नदीपाशी परत फिरले. इ.स.पू. ३२३ मध्ये अलेक्झांडरचा मृत्यू आणि त्यानंतर त्याच्या साम्राज्याचे दियादोखींमध्ये झालेले विभाजन यामुळे वायव्य प्रदेशात एक सत्तापोकळी निर्माण झाली.

प्लुटार्क, जस्टिन आणि डायोडोरस यांसारख्या नंतरच्या ग्रीक व रोमन लेखकांनी जतन केलेले अभिजात स्रोत असे सुचवतात की चंद्रगुप्त मौर्य म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या एका तरुण भारतीय साहसवीराने कदाचित स्वतः अलेक्झांडरची भेट घेतली असावी, आणि नंतर मॅसिडोनियन माघारीनंतर उरलेल्या अव्यवस्थेचा फायदा घेऊन स्वतःची सत्ता उभारली असावी. नेमके तपशील काहीही असोत, हे स्पष्ट आहे की सिंधू खोऱ्यातील अखेमेनिड व मॅसिडोनियन सत्तेच्या पतनाने एक संधी निर्माण केली जिचा फायदा घेण्यास चंद्रगुप्त विशेषतः सुसज्ज होता.

चंद्रगुप्त मौर्य आणि चाणक्य

बौद्ध, जैन आणि नंतरच्या ब्राह्मणी स्रोतांतून (मुद्राराक्षस नाटक, पुराणे, आणि महावंशासारखी बौद्ध ग्रंथावली) घेतलेल्या पारंपरिक वृत्तांतांनुसार, चंद्रगुप्त हा अस्पष्ट किंवा हीन वंशाचा तरुण होता—कधी मोर पाळणाऱ्या कुळाशी (मोर/मौर्य) संबंधित तर कधी अवैध वंशपरंपरेतून नंद राजघराण्याशी संबंधित असल्याचे सांगितले जाते—जो ब्राह्मण रणनीतिकार चाणक्य, ज्यास कौटिल्य किंवा विष्णुगुप्त असेही म्हटले जाते, याच्या मार्गदर्शनाखाली आला. नंद राजाकडून झालेल्या अपमानामुळे व्यथित झालेल्या चाणक्याने नंद वंशाचा नाश आणि चंद्रगुप्ताची उन्नती यासाठी स्वतःला वाहून घेतले, असे सांगितले जाते.

या कथेतील अधिक नाट्यमय घटक ऐतिहासिकदृष्ट्या अचूक आहेत किंवा नाहीत, याविषयी काहीही असो, चंद्रगुप्त आणि चाणक्य यांच्यातील भागीदारी एक महत्त्वपूर्ण राजकीय व बौद्धिक सहयोग दर्शवते. चाणक्याला परंपरेने अर्थशास्त्राचा—राज्यकारभार, अर्थव्यवस्था आणि लष्करी रणनीतीवरील एक ग्रंथ—रचयिता मानले जाते. या ग्रंथाची नेमकी रचनाकाळ आणि त्याचा स्तरीय मजकूर-इतिहास काहीही असो, तो प्रारंभिक मौर्य राज्याशी संबंधित एका विलक्षण व्यवहारवादी शासन-तत्त्वज्ञानाला मूर्त रूप देतो.

चंद्रगुप्ताचा उदय टप्प्याटप्प्याने झाला. परंपरेनुसार, त्याने प्रथम मगधातच एक अयशस्वी उठाव केला, नंतर वायव्येकडे माघार घेतली, जिथे त्याने सरहद्दीवरील लोकांशी संधान बांधले आणि अलेक्झांडरच्या माघारीनंतर अशासित राहिलेले सैन्य व प्रदेश कदाचित आत्मसात केले. या पायावर बळकट झालेला चंद्रगुप्त इ.स.पू. ३२२–३२१ च्या सुमारास मगधाकडे परतला आणि लष्करी दबाव व चाणक्याच्या डावपेचांद्वारे साधलेल्या अंतर्गत उलथापालथीच्या संयोगातून त्याने शेवटच्या नंद राजाचा, धनानंदाचा, पाडाव केला आणि स्वतःला मगधाचा राजा म्हणून प्रस्थापित केले.

एकत्रीकरण आणि सेल्युकसबरोबरचे युद्ध

मगध सुरक्षित केल्यानंतर, चंद्रगुप्ताने पश्चिमेकडे व उत्तरेकडे आपले अधिकारक्षेत्र विस्तारले, पूर्वीच्या नंद राज्याचे प्रदेश आत्मसात केले आणि सिंधू प्रदेशावर नियंत्रण वाढवले—बहुधा अलेक्झांडरच्या माघारीनंतर आणि त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांमधील संघर्षांनंतर उरलेली पोकळी भरून काढत. इ.स.पू. ३०५ च्या सुमारास, चंद्रगुप्ताचा थेट संघर्ष सेल्युकस पहिला निकेटर याच्याशी झाला—अलेक्झांडरच्या साम्राज्याचा पूर्व भाग वारशाने मिळालेला हा मॅसिडोनियन सेनापती भारतीय प्रदेशांवर पुन्हा नियंत्रण मिळवू पाहत होता.

चंद्रगुप्त आणि सेल्युकस यांच्यातील युद्ध, ग्रीक इतिहासकार स्ट्रॅबो आणि इतर अभिजात स्रोतांनी वर्णिल्याप्रमाणे, एका तहात समाप्त झाले—यात सेल्युकसने आधुनिक अफगाणिस्तान आणि बलुचिस्तान व सिंधू खोऱ्याच्या काही भागांशी संबंधित विस्तृत प्रदेश चंद्रगुप्ताला पाचशे युद्ध-हत्तींच्या मोठ्या भेटीच्या बदल्यात दिले. या हत्तींचा सेल्युकसने नंतर आपल्या प्रतिस्पर्धी दियादोखींविरुद्धच्या युद्धांत, विशेषतः इ.स.पू. ३०१ मधील इप्ससच्या लढाईत, मोठ्या प्रभावाने वापर केला. हा तह दोन्ही दरबारांतील विवाहसंबंधाने (एपिगामिया) दृढ करण्यात आला असे सांगितले जाते, आणि सेल्युकसने मेगॅस्थेनिस या राजदूताला पाटलिपुत्र येथील मौर्य दरबारात पाठवले. मेगॅस्थेनिसचे भारतविषयक वृत्तांत, इंडिका, जरी केवळ स्ट्रॅबो, अरिअन आणि डायोडोरससारख्या नंतरच्या लेखकांनी उद्धृत केलेल्या तुकड्यांच्या रूपातच टिकून राहिले असले तरी, प्रारंभिक मौर्य समाज, प्रशासन आणि पाटलिपुत्र नगर समजून घेण्यासाठी—जरी काही ठिकाणी अतिशयोक्तीपूर्ण असले तरी—एक अमूल्य स्रोत आहे.

चंद्रगुप्ताच्या कारकिर्दीच्या अखेरीस, मौर्य साम्राज्याने दख्खनच्या उत्तरेकडील जवळजवळ संपूर्ण भारतीय उपखंड तसेच आधुनिक अफगाणिस्तान व पाकिस्तानातील मोठे प्रदेश व्यापले होते—एकीकरणाचा हा स्तर अभूतपूर्व होता. जैन परंपरेनुसार, चंद्रगुप्ताने आपल्या अखेरच्या वर्षांत सिंहासनाचा त्याग केला, जैन आचार्य भद्रबाहू यांच्या मार्गदर्शनाखाली संन्यास स्वीकारला, आधुनिक कर्नाटकातील श्रवणबेळगोळ येथे स्थलांतरित झाला, आणि जैन सल्लेखना व्रताद्वारे, म्हणजेच विधिवत उपोषण करून, आपल्या जीवनाचा अंत केला. इतिहासकार या परंपरेकडे काहीशा सावधगिरीने पाहतात, परंतु ती प्रारंभिक मौर्य दरबाराच्या जैन धर्माशी असलेल्या दृढ संबंधांचे, आणि कदाचित चंद्रगुप्ताच्या स्वतःच्या धार्मिक कलाचेही, प्रतिबिंब असल्याचे नमूद करतात.

भाग दुसरा: एकत्रीकरण आणि शिखर

बिंदुसार: सातत्य आणि विस्तार

चंद्रगुप्ताचा पुत्र व उत्तराधिकारी बिंदुसार (राज्यकाळ इ.स.पू. सुमारे २९७–२७३) हा आपल्या वडिलांच्या नाट्यमय उदयाने आणि आपल्या पुत्राच्या नंतरच्या कीर्तीने झाकोळलेला, ऐतिहासिक नोंदींत तुलनेने अस्पष्ट असलेला व्यक्तिमत्त्व आहे. ग्रीक स्रोत त्याचा उल्लेख अमित्रोकेटीस या नावाने करतात, जे बहुधा संस्कृत विशेषण अमित्रघात ("शत्रूंचा संहारक") किंवा अमित्रखाद याचे लिप्यंतरण असावे, जे सतत लष्करी कारवायांबद्दलची प्रतिष्ठा दर्शवते. बिंदुसाराने हेलेनिस्टिक जगाशी राजनैतिक संबंध राखले; सेल्युसिड राजदूत डेइमाकस मेगॅस्थेनिसच्या पश्चात मौर्य दरबारात आल्याची नोंद आहे, आणि नंतरच्या ग्रीक स्रोतांत बिंदुसार व इजिप्तमधील टॉलेमिक दरबार यांच्यातील पत्रव्यवहाराचाही उल्लेख आहे, जे दर्शवते की बिंदुसाराच्या काळात मौर्य साम्राज्याला भूमध्य समुद्रापासून दक्षिण आशियापर्यंत पसरलेल्या व्यापक हेलेनिस्टिक राजनैतिक व्यवस्थेत एक महत्त्वाची सत्ता म्हणून मान्यता होती.

बिंदुसाराला दख्खनच्या पठारात मौर्य अधिकारक्षेत्राचा विस्तार करण्याचे श्रेय दिले जाते, ज्यामुळे बराचसा द्वीपकल्पीय भारत मौर्य आधिपत्याखाली आला, जरी सुदूर दक्षिण—चोल, पांड्य आणि चेर या तमिळ राज्यांचा प्रदेश—मौर्यांच्या थेट नियंत्रणाबाहेरच राहिला, ही वस्तुस्थिती नंतर अशोकाच्या स्वतःच्या शिलालेखांतूनही पुष्टी पावते, ज्यांत या दक्षिणी राज्यांचा उल्लेख शेजारी परंतु स्वतंत्र राज्ये म्हणून केला आहे. अशाप्रकारे, बिंदुसाराची कारकीर्द, त्याच्या वडिलांच्या व पुत्राच्या तुलनेत कमी दस्तऐवजीकरण झालेली असली तरी, एक महत्त्वाचा एकत्रीकरणाचा टप्पा दर्शवते, ज्यात चंद्रगुप्ताच्या विशाल प्रादेशिक विजयांचे प्रशासकीयदृष्ट्या एकीकरण करण्यात आले आणि दक्षिणेकडे त्यांचा आणखी विस्तारही करण्यात आला.

अशोकाचे राज्यारोहण आणि कलिंग युद्ध

बिंदुसाराच्या मृत्यूनंतर अशोकाचे (राज्यकाळ इ.स.पू. सुमारे २६८–२३२) राज्यारोहण वादग्रस्त असल्याचे सांगितले जाते; नंतरच्या बौद्ध परंपरेत अशोकाने प्रतिस्पर्धी भावांना नष्ट करून सिंहासन सुरक्षित केल्याच्या हिंसक उत्तराधिकार-संघर्षाचे वर्णन आढळते—जरी अशोकावदानासारख्या नंतरच्या बौद्ध कथा-स्रोतांत जतन केलेल्या या भ्रातृहत्येच्या वृत्तांताची ऐतिहासिकता व व्याप्ती इतिहासकारांमध्ये वादग्रस्त राहिली आहे. बौद्ध परंपरा उपदेशात्मक परिणामासाठी अशोकाचे "क्रौर्यापासून धार्मिकतेकडे" झालेले परिवर्तन नाट्यमय करण्याकडे झुकते, याची नोंद इतिहासकार घेतात.

अशोकाच्या प्रारंभिक कारकिर्दीतील निर्णायक घटना म्हणजे इ.स.पू. २६१ च्या सुमारास पूर्व भारतीय किनाऱ्यावरील (आधुनिक ओडिशाशी साधारणतः संबंधित) एक बलाढ्य व स्वतंत्र राज्य असलेल्या कलिंगाचा विजय. ही मोहीम अशोकाच्या स्वतःच्या तेराव्या मुख्य शिलालेखात नोंदवली गेली आहे, जो प्राचीन जगातून टिकून राहिलेल्या सर्वात उल्लेखनीय राजकीय दस्तऐवजांपैकी एक आहे. या शिलालेखात अशोक युद्धाच्या विनाशाचे वर्णन करतो—सुमारे दीड लाख लोक हद्दपार करण्यात आले, एक लाख मारले गेले, आणि त्याहून कितीतरी पट अधिक लोक इतर कारणांमुळे मृत्युमुखी पडले, असा दावा तो करतो—आणि यामुळे झालेल्या दुःखाबद्दल तीव्र पश्चात्ताप व्यक्त करतो, हत्या, मृत्यू आणि लोकांच्या हद्दपारीमुळे त्याला गहन दुःख व खेद झाल्याचे तो नमूद करतो.

हा व्यक्त केलेला पश्चात्ताप—मग तो खऱ्या वैयक्तिक परिवर्तनाचे प्रतिबिंब असो किंवा एक गणित-पूर्वक केलेली वैचारिक पुनर्रचना असो (किंवा, सर्वाधिक शक्यता अशी की, या दोहोंचे काहीसे मिश्रण असो)—अशोकाच्या कारकिर्दीत, आणि इतिहासकारांच्या मते, प्राचीन भारतातील साम्राज्यिक शासनाच्या संकल्पनेतच, एक महत्त्वाचा वळणबिंदू ठरतो. कलिंग युद्धानंतर, अशोकाचे शिलालेख धम्म (धर्म या संस्कृत शब्दाचे प्राकृत रूप) यांच्या प्रचाराकडे स्पष्ट वळण दर्शवतात—हा शब्द नैतिक व सदाचारी वर्तन, अहिंसा, धार्मिक सहिष्णुता, प्रजेच्या कल्याणाची काळजी आणि सामाजिक सलोखा यांचा समावेश करणारा असून त्याला अशोकाने आपल्या प्रशासनाचे मार्गदर्शक तत्त्व बनवले.

शिलालेख आणि धम्माची विचारधारा

अफगाणिस्तानातील कंदाहारपासून दख्खनपर्यंत आणि वायव्य सरहद्दीपासून ओडिशा व नेपाळच्या तराई प्रदेशापर्यंत, संपूर्ण उपखंडात खडकांवर व स्तंभांवर कोरलेले अशोकाचे शिलालेख हे इतर कोणत्याही प्राचीन भारतीय शासकाशी तुलना न करता येण्याजोगे विलक्षण पुरालेखीय पुरावे आहेत. प्रामुख्याने ब्राह्मी लिपीत प्राकृत भाषेत लिहिलेले (वायव्येकडे ग्रीक व अरामी भाषांतील आवृत्त्यांसह, आणि काही सरहद्दीय प्रदेशांत खरोष्ठी लिपीत) हे शिलालेख विविध विषयांना स्पर्श करतात: प्राणिबळींवरील प्रतिबंध, मानव व प्राण्यांसाठी वैद्यकीय सोयींची तरतूद, रस्त्यांच्या कडेला विहिरी खोदणे व झाडे लावणे, राजुक व महामात्र या अधिकाऱ्यांना निष्पक्षपणे न्यायदान करण्याच्या सूचना, आणि बौद्ध, ब्राह्मण, आजीविक व जैन अशा विविध पंथांमध्ये धार्मिक सहिष्णुतेचे आवाहन.

अशोकाचा धम्म हा प्रजेवर लादलेला कोणताही विशिष्ट धार्मिक सिद्धांत म्हणून समजू नये, तसेच तो बौद्ध धर्माशी तंतोतंत समानही मानू नये—जरी अशोकाची बौद्ध धर्मावरील वैयक्तिक श्रद्धा सुस्पष्टपणे सिद्ध होते, ज्यात पाटलिपुत्र येथे पारंपरिकरित्या आयोजित तिसऱ्या बौद्ध संगीतीला त्याने दिलेला आश्रय, त्याचा पुत्र किंवा भाऊ महेंद्र यांच्याशी परंपरेने संबंधित असलेल्या श्रीलंकेसह विविध प्रदेशांत पाठवलेली बौद्ध धर्मप्रचारक मंडळे, आणि रुम्मिनदेई स्तंभलेखात स्मरणीय असलेली लुंबिनीसारख्या बौद्ध स्थळांची त्याची तीर्थयात्रा यांचा समावेश होतो. उलट, धम्म हा एका प्रकारचा नागरी नैतिक आचार म्हणून कार्यरत होता, ज्याचा उद्देश एका विशाल, बहु-वांशिक, बहु-धार्मिक साम्राज्यातील विविध लोकसंख्येला एका सामायिक नैतिक चौकटीत बांधणे हा होता, आणि त्याची अंमलबजावणी धम्म महामात्र नावाच्या अधिकाऱ्यांच्या एका जाळ्यामार्फत केली जात असे, जे विशेषतः त्याच्या प्रचारावर देखरेख करण्यासाठी आणि स्त्रिया, तपस्वी व सरहद्दीय लोकांसह विविध समुदायांच्या कल्याणाकडे लक्ष देण्यासाठी निर्माण करण्यात आले होते.

प्रशासकीय रचना: अर्थशास्त्र आणि मेगॅस्थेनिसमधील पुरावे

अर्थशास्त्र आणि अंशतः मेगॅस्थेनिसच्या वृत्तांताने पुष्टी दिलेल्या पुनर्रचनेतून समोर येणारी मौर्य राज्याची प्रशासकीय प्रगल्भता एक अत्यंत केंद्रीकृत नोकरशाही यंत्रणा उघड करते. साम्राज्य प्रांतांमध्ये विभागलेले होते, जे सामान्यतः राजकुमार किंवा वरिष्ठ अधिकाऱ्यांमार्फत शासित होते—मुख्य प्रांतीय केंद्रांत वायव्येकडील तक्षशिला, पश्चिमेकडील उज्जैन, दक्षिणेकडील सुवर्णगिरी, आणि पूर्वेकडील (कलिंगातील) तोसली यांचा समावेश होता, याशिवाय पाटलिपुत्र येथील साम्राज्यिक केंद्रही होते. प्रत्येक प्रांत पुढे जिल्हे व गावांमध्ये विभागलेला होता, आणि महसूल संकलन, न्याय व सार्वजनिक सुव्यवस्थेसाठी जबाबदार अधिकाऱ्यांची एक श्रेणीबद्ध व्यवस्था होती.

अर्थशास्त्रात एका विस्तृत गुप्तहेर जाळ्याचे, व्यापार, वजन-मापे, करआकारणी (सामान्यतः शेतीउत्पादनाच्या सुमारे एक-षष्ठांश, जरी दर वेगवेगळे होते) यांवरील तपशीलवार नियमांचे, खाणकाम व शस्त्रास्त्रांसारख्या प्रमुख उद्योगांवरील राज्याच्या नियंत्रणाचे, आणि एका प्रगल्भ न्यायिक व्यवस्थेचे वर्णन आहे. मेगॅस्थेनिसचा वृत्तांत या चित्राची काही अंशी पुष्टी करतो, समाजाच्या सात-विभागांचे वर्णन करतो (जरी हे बहुधा जातिव्यवस्था व व्यावसायिक श्रेणींबद्दलच्या काहीशा गोंधळलेल्या ग्रीक आकलनाचे प्रतिबिंब असावे, नेमक्या स्वदेशी व्यवस्थेऐवजी), पाटलिपुत्राच्या विशेषीकृत नागरी समित्यांचा समावेश असलेल्या कार्यक्षम नागरी प्रशासनाचे वर्णन करतो, आणि एका मोठ्या स्थायी सैन्याचे वर्णन करतो—प्लिनी द एल्डर, मेगॅस्थेनिसच्या आधारे, लाखो पायदळ सैनिक, घोडदळ, रथ आणि हजारो युद्ध-हत्तींनी सुसज्ज सैन्याच्या आकड्यांची नोंद करतो. हे आकडे, संभाव्य अतिशयोक्ती लक्षात घेतली तरीही, पूर्वीच्या भारतीय इतिहासात अभूतपूर्व असलेल्या लष्करी एकत्रीकरणाच्या पातळीचे निदर्शक आहेत.

या प्रशासकीय यंत्रणेमुळे मौर्यांना एका अत्यंत विशाल व विविधतापूर्ण प्रदेशावर केंद्रीकृत सत्ता प्रस्थापित करणे शक्य झाले, परंतु यासाठी केंद्रस्थानी सक्षम नेतृत्वाची सातत्यपूर्ण उपस्थिती, सैन्य व नोकरशाही टिकवण्यासाठी पुरेशी संसाधने, आणि प्रांतीय प्रशासक व अधीनस्थ शासकांची निष्ठा किंवा किमान संमती आवश्यक होती—अशा अटी, जसे पुढे दिसून येईल, अशोकाच्या मृत्यूनंतर टिकवणे कठीण ठरले.

भाग तिसरा: ऱ्हास आणि पतन

उत्तराधिकाराची समस्या

अशोकाचा मृत्यू इ.स.पू. सुमारे २३२ मध्ये झाला, आणि त्यानंतरच्या पन्नास वर्षांत त्याने वारशाने मिळवलेल्या साम्राज्याचे झपाट्याने विघटन झाल्याचे दिसून येते. अशोकाच्या मृत्यूनंतरचा उत्तराधिकार क्रम अत्यल्प दस्तऐवजीकरण झालेला असून तो वादग्रस्त व अस्थिर वाटतो. विविध पुराणिक राजवंशावळींमध्ये अनेक उत्तराधिकाऱ्यांचा उल्लेख आढळतो—यात दशरथ (अशोकाचा नातू, नागार्जुनी गुहांतील आजीविक तपस्व्यांना दिलेल्या समर्पणलेखांसाठी श्रेय दिलेला), संप्रती, शालिशुक आणि इतर—ज्यांचे नेमके परस्परसंबंध, क्रम व प्रादेशिक अधिकारक्षेत्र अनिश्चित असून विद्वानांमध्ये मोठ्या प्रमाणात मतभेद निर्माण करते. ही गोंधळाची स्थिती स्वतःच बरेच काही सूचित करते: चंद्रगुप्तापासून बिंदुसारापर्यंत आणि अशोकापर्यंतच्या तुलनेने स्पष्ट उत्तराधिकाराच्या विपरीत, अशोकोत्तर काळ सत्तेचे विखंडन सूचित करतो, ज्यात साम्राज्याच्या विविध भागांवर राज्य करणारे एकाचवेळचे किंवा परस्परस्पर्धी दावेदार असण्याचीही शक्यता आहे.

अशोकाच्या मृत्यूनंतर साम्राज्याचे औपचारिक विभाजन झाले होते का, याविषयी इतिहासकारांमध्ये दीर्घकाळ वाद आहे—काही परंपरा पश्चिमी/वायव्य भाग आणि पूर्वेकडील मगध-केंद्रित भाग यांच्यातील विभाजन सुचवतात—जे, जर खरे असेल, तर साम्राज्याच्या दुर्बलतेचे एक थेट संस्थात्मक कारण दर्शवेल, कारण एकाच शासकाखाली पूर्वी केंद्रित असलेली संसाधने व लष्करी शक्ती प्रतिस्पर्धी दावेदारांमध्ये विभागली गेली.

संरचनात्मक व आर्थिक ताण

तात्कालिक उत्तराधिकार-संकटाच्या पलीकडे, इतिहासकारांनी साम्राज्याच्या दीर्घकालीन नाजूकपणाला कारणीभूत ठरलेले अनेक संरचनात्मक घटक ओळखले आहेत. प्रथम, साम्राज्याच्या प्रचंड विस्तारामुळे जलद संदेशवहन किंवा वाहतुकीच्या तंत्रज्ञानाच्या अभावी पूर्व-आधुनिक संदर्भात केंद्रीकृत प्रशासनासाठी अंगभूत आव्हाने निर्माण झाली; पाटलिपुत्रापासून हजारो किलोमीटर दूर असलेल्या प्रांतांवर प्रभावी नियंत्रण राखणे हे मुख्यत्वे राज्य करणाऱ्या सम्राटाच्या वैयक्तिक अधिकार व क्षमतेवर अवलंबून होते, आणि ही अवलंबित्व साम्राज्याला असुरक्षित बनवत असे जेव्हा जेव्हा उत्तराधिकारामुळे दुर्बल किंवा वादग्रस्त शासक निर्माण होत असत.

दुसरे, डी.डी. कोसंबी आणि रोमिला थापर यांसारख्या काही इतिहासकारांनी मोठ्या स्थायी सैन्य व नोकरशाहीच्या देखभालीमुळे, तसेच अशोकाने कल्याणकारी प्रकल्प, धार्मिक आश्रय आणि धम्माच्या प्रचारासाठी राज्य संसाधनांची पुनर्दिशा केल्यामुळे उद्भवलेल्या संभाव्य आर्थिक ताणांकडे लक्ष वेधले आहे. थापर यांनी असे ऱ्हासाचे मुख्य कारण मानण्याविरुद्ध सावधगिरी बाळगली आहे—अशा कल्याणकारी खर्चाचे प्रमाण एकूण राज्य संसाधनांच्या तुलनेत बहुधा माफक असल्याचे नमूद करत—तरीही सातत्यपूर्ण प्रादेशिक विस्ताराशिवाय (ज्याने पूर्वी लूट व नवीन महसूल पुरवला होता) एका विशाल प्रशासकीय व लष्करी यंत्रणेच्या देखभालीचा एकत्रित वित्तीय भार कालांतराने खजिन्यावर ताण निर्माण करू शकला असावा.

"ब्राह्मणी प्रतिक्रिया" सिद्धांत आणि त्याची समीक्षा

एक प्रभावी, जरी आता मोठ्या प्रमाणात वादग्रस्त, इतिहासलेखनीय सिद्धांत, विशेषतः विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या एच.पी. शास्त्रींसारख्या इतिहासकारांशी संबंधित आणि नंतर हरप्रसाद शास्त्री तसेच काही मार्क्सवादी इतिहासकारांनी वेगळ्या पद्धतीने विस्तारित केलेला, असे मानतो की अशोकाच्या अहिंसेच्या प्रचाराने आणि बौद्ध धर्माच्या आश्रयाने ब्राह्मण पुरोहितांमध्ये एक "ब्राह्मणी प्रतिक्रिया" उत्पन्न केली—ज्यांचे विधी-अधिकार व आर्थिक हितसंबंध (प्राणिबळींशी व पारंपरिक वैदिक कर्मकांडाशी जोडलेले) अशोकाच्या धोरणांमुळे धोक्यात आले होते. या सिद्धांताला अखेरच्या मौर्य शासकाच्या त्याच्या ब्राह्मण सेनापती पुष्यमित्र शुंगाकडून झालेल्या पाडावात स्पष्ट पुष्टी मिळाल्याचे मानले गेले—याचा अर्थ मौर्य (आणि विशेषतः बौद्ध-संबंधित) शासनाविरुद्धच्या ब्राह्मणी नाराजीचा कळस असा लावला गेला.

तथापि, हा सिद्धांत नंतरच्या इतिहासकारांनी, विशेषतः रोमिला थापर यांनी, मोठ्या प्रमाणात सुधारित केला आहे. त्यांचा युक्तिवाद असा आहे की पद्धतशीर ब्राह्मणी छळ किंवा संघटित धार्मिक प्रतिक्रियेचे पुरावे तोकडे आहेत, आणि अशोकाचा धम्म, कोणत्याही परिस्थितीत, राज्याने लादलेल्या बौद्ध धर्माशी समान नव्हता, तर तो एक व्यापक सर्वसमावेशक नैतिक कार्यक्रम होता ज्यात बौद्ध, जैन व आजीविकांबरोबरच ब्राह्मणांनाही स्पष्ट पाठिंबा दिला गेला होता. थापर आणि इतर विद्वान असे सुचवतात की पुष्यमित्र शुंगाने सत्ता बळकावणे हे धार्मिक हेतूपेक्षा पारंपरिक राजवंशीय व लष्करी महत्त्वाकांक्षेने—एका ऱ्हासोन्मुख साम्राज्यिक घराण्याच्या दुर्बलतेचा फायदा घेणाऱ्या एका सेनापतीने—अधिक चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होते. तरीही, शुंग वंशाच्या काळात ब्राह्मणी विधी-आश्रयाची झालेली पुनर्स्थापना (पुष्यमित्राने केलेल्या वैदिक अश्वमेध यज्ञासह) किमान मौर्य-बौद्ध संबंधाच्या अंशतः वैचारिक नकाराचे सूचन करते, जरी हा वंश-बदलाचा परिणाम अधिक होता, त्याचे कारण कमी.

प्रादेशिक विखंडन व बाह्य दबाव

केंद्रीय मौर्य सत्तेच्या ऱ्हासासोबतच प्रादेशिक व स्थानिक सत्तांच्या पुनरुत्थानालाही चालना मिळाली, आणि याने त्या ऱ्हासाला प्रोत्साहनही दिले असावे. वायव्येकडे, मौर्य सत्तेच्या पोकळीने ग्रीकांच्या नव्याने झालेल्या हस्तक्षेपाला हातभार लावला; पूर्वीच्या सेल्युसिड प्रदेशांचा काही भाग मध्य आशियात वारशाने मिळालेल्या ग्रीको-बॅक्ट्रियन शासकांचे वंशज असलेल्या इंडो-ग्रीक राज्यांनी इ.स.पू. दुसऱ्या शतकात सिंधू प्रदेश व त्यापलीकडे विस्तार करण्यास सुरुवात केली—डेमेट्रियस पहिला आणि नंतर मिनांडर पहिला यांसारख्या शासकांनी वायव्य आणि उत्तर भारताच्या काही भागांतही ग्रीक राजकीय प्रभाव खोलवर विस्तारला. चंद्रगुप्त व अशोक यांनी साम्राज्यात पक्केपणाने समाविष्ट केलेल्या प्रदेशात या नव्याने झालेल्या परकीय हस्तक्षेपाने, सरहद्दीय प्रदेशांतील मौर्य दुर्बलतेचे एक स्पष्ट लक्षण, आणि बहुधा त्याचे आणखी एक कारणही, दर्शवले.

इतरत्र, केंद्रीय नियंत्रण दुर्बल होत गेल्याने विविध प्रादेशिक वंश व स्थानिक शासकांनी स्वायत्तता पुन्हा प्रस्थापित केल्याचे दिसून येते—हा एक असा प्रघात आहे जो, केंद्राची जबरदस्ती व प्रशासकीय क्षमता कमी झाल्यावर मोठ्या पूर्व-आधुनिक साम्राज्यांच्या प्रादेशिक व सांस्कृतिक रेषांनुसार विखंडित होण्याच्या व्यापक प्रवृत्तीशी सुसंगत आहे.

बृहद्रथाची हत्या आणि शुंगांचा सत्ताग्रहण

मौर्य ऱ्हासाचा अंतिम अंक पुराणे आणि दिव्यावदानासारख्या नंतरच्या बौद्ध स्रोतांत, जरी थोडक्यात, नोंदवला गेला आहे: इ.स.पू. सुमारे १८५–१८४ मध्ये, अखेरचा मौर्य सम्राट बृहद्रथ याची त्याचाच सेनापती पुष्यमित्र शुंग याने हत्या केली—असे सांगितले जाते की आपल्या सैन्याची पाहणी किंवा तपासणी करत असतानाच त्याची हत्या झाली—हा एक असा उल्लेखनीय तपशील आहे जो या टप्प्यावर राजवंशीय वैधतेपेक्षा प्रभावी लष्करी सत्ताच राजकीय अधिकार निश्चित करण्यास किती प्रमाणात कारणीभूत ठरली होती, हे सूचित करतो. त्यानंतर पुष्यमित्राने शुंग वंशाची स्थापना केली, जो गंगेच्या मध्यवर्ती प्रदेशातील बऱ्याच लहान झालेल्या प्रदेशावर राज्य करणार होता—अशोकाच्या काळातील साम्राज्याच्या उपखंडीय व्याप्तीच्या तुलनेत हा एक फार लहान प्रदेश होता.

मौर्य साम्राज्याच्या अंताची पद्धत—परकीय विजयातून किंवा विनाशकारी लष्करी पराभवातून नव्हे, तर स्वतःच्याच विश्वासू अधीनस्थाकडून झालेल्या अंतर्गत सत्ताग्रहणातून—हीच मागील दशकांत विकसित झालेल्या मूलभूत संस्थात्मक दुर्बलतेचे निदर्शक आहे: ज्या साम्राज्याचे केंद्र आपल्याच लष्करी नेतृत्वाची निष्ठा राखू शकत नव्हते किंवा त्यांच्या महत्त्वाकांक्षांना आळा घालू शकत नव्हते, ते साम्राज्य, अर्थपूर्ण दृष्टीने, बृहद्रथाच्या हत्येने औपचारिकपणे वंशाचा अंत होण्याच्या बरेच आधीच एका सुसंगत साम्राज्यिक राज्याच्या रूपात कार्य करणे थांबले होते.

विश्लेषण: उदय व अस्त यांचे एकत्रित स्पष्टीकरण

एकत्रितपणे विचार करता, मौर्य साम्राज्याचा उदय व अस्त पूर्व-आधुनिक साम्राज्यांच्या इतिहासातील व्यापक प्रघातांवर प्रकाश टाकतो. मौर्यांचा उदय एका विशिष्ट व काहीशा योगायोगाने घडलेल्या संयोगावर अवलंबून होता: पूर्वीच्या वंशांच्या काळात मगधाने संचित केलेली संसाधने व प्रशासकीय परंपरा, अलेक्झांडरच्या आक्रमणाने व माघारीने निर्माण केलेली राजकीय पोकळी, चाणक्याला श्रेय दिली जाणारी रणनीतिक व वैचारिक प्रतिभा, आणि स्वतः चंद्रगुप्ताचे लष्करी व राजकीय कौशल्य. एकदा स्थापन झाल्यावर, बिंदुसार व अशोक यांच्या काळातील साम्राज्याचा सातत्यपूर्ण विस्तार व एकत्रीकरण प्रभावी नेतृत्वावर, प्रचंड अंतरांवर सुव्यवस्था राखण्यास व संसाधने काढण्यास सक्षम असलेल्या एका प्रगल्भ प्रशासकीय यंत्रणेवर, आणि अशोकाच्या काळात, केवळ जबरदस्तीऐवजी सामायिक नैतिक बांधिलकीद्वारे विविध लोकसंख्येला एकत्र बांधण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या एका नवोन्मेषी वैचारिक प्रकल्पावर अवलंबून होते.

याउलट, साम्राज्याचा अस्त, उत्तराधिकार व प्रांतीय एकीकरणासाठी भक्कम संस्थात्मक यंत्रणांच्या अभावी अशा केंद्रीकृत, व्यक्तिमत्त्व-आधारित शासनव्यवस्थांमध्ये अंगभूत असलेली नाजूकता दर्शवतो. अशोकाच्या मृत्यूनंतर एकदा भक्कम केंद्रीय नेतृत्व डळमळीत झाल्यावर, ज्या विशाल व्याप्तीने, सांस्कृतिक विविधतेने आणि प्रशासकीय केंद्रीकरणाने पूर्वी शक्तीचे स्रोत म्हणून काम केले होते, तेच आता उणिवा ठरले: केंद्रस्थानी सक्षम सम्राट नसताना, प्रांत स्वायत्ततेकडे झुकले, सरहद्दीय प्रदेश बाह्य दबावाला बळी पडले, आणि महत्त्वाकांक्षी अधीनस्थांना स्वतःसाठी सत्ता बळकावण्याच्या संधी मिळाल्या. या अर्थाने, मौर्य कालक्रम अखेमेनिड पर्शियन साम्राज्यापासून हान व नंतरच्या चिनी वंशांपर्यंत आणि रोमन साम्राज्यापर्यंत इतर असंख्य मोठ्या पूर्व-आधुनिक साम्राज्यांमध्ये आढळणाऱ्या प्रघातांची पूर्वछाया दाखवतो, ज्यात बलाढ्य संस्थापक शासकांच्या काळातील जलद प्रादेशिक विस्तारानंतर, व्यवस्था एकत्र बांधून ठेवणारी वैयक्तिक सत्ता गमावल्यावर संस्थात्मक ताण व अखेरीस विखंडन येते.

मौर्य साम्राज्याचा वारसा

चंद्रगुप्ताच्या राज्यारोहणापासून बृहद्रथाच्या हत्येपर्यंत जवळपास दीडशे वर्षांच्या तुलनेने अल्प कालावधीनंतरही, मौर्य साम्राज्याने भारतीय व जागतिक इतिहासात चिरस्थायी महत्त्व असलेला वारसा मागे ठेवला. राजकीयदृष्ट्या, त्याने उपखंडीय एकीकरणाचा एक आदर्श प्रस्थापित केला, ज्याचे अनुकरण गुप्तांपासून मुघलांपर्यंतच्या नंतरच्या भारतीय साम्राज्यांनी जाणीवपूर्वक किंवा अजाणतेपणे केले, जरी ब्रिटिश वसाहती काळापर्यंत त्याच्या प्रादेशिक व्याप्तीची पुनरावृत्ती कोणीही पूर्णपणे केली नाही. प्रशासकीयदृष्ट्या, अर्थशास्त्रातील राज्यकारभाराच्या तत्त्वांनी पुढील अनेक शतके भारतीय राजकीय विचारांवर प्रभाव टाकला.

धार्मिक व सांस्कृतिकदृष्ट्या, अशोकाच्या आश्रयाने बौद्ध धर्माचे एका प्रादेशिक भारतीय पंथातून एका आंतर-प्रादेशिक व्याप्ती असलेल्या धर्मप्रचारक धर्मात रूपांतर केले, ज्यामुळे त्याचा प्रसार श्रीलंकेत आणि नंतरच्या शतकांत मध्य आशिया व पूर्व आशियातही सुकर झाला—जागतिक-ऐतिहासिक महत्त्व असलेला हा विकास थेट कलिंग युद्धानंतरच्या अशोककालीन राज्याश्रयातून उगम पावला. दरम्यान, अशोकाचे स्तंभ व शिलालेख हे भारतीय इतिहासातील स्मारकीय कला व पुरालेखनाची काही अत्यंत प्राचीन व प्रगल्भ उदाहरणे आहेत; विशेषतः सारनाथ स्तंभाची सिंह-शीर्षिका १९५० मध्ये स्वतंत्र भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह म्हणून स्वीकारण्यात आली, आणि त्या शीर्षिकेत चित्रित असलेले अशोक चक्र भारताच्या राष्ट्रध्वजाच्या मध्यभागी स्थापित करण्यात आले—आधुनिक भारतीय राष्ट्रीय अस्मितेत अशोकाच्या कारकिर्दीच्या चिरस्थायी प्रतीकात्मक प्रभावाची ही साक्ष आहे.

निष्कर्ष

मौर्य वंशाचा प्रवास—चंद्रगुप्ताच्या संधिसाधू विजयांपासून बिंदुसाराच्या प्रशासकीय एकत्रीकरणातून अशोकाच्या काळातील वैचारिक परिवर्तनापर्यंत, आणि अखेरीस वादग्रस्त उत्तराधिकार, संरचनात्मक ताण व अंतर्गत सत्ताग्रहण यांमुळे झालेल्या ऱ्हासापर्यंत—प्राचीन साम्राज्य-निर्मिती व पतनाच्या गतिशीलतेचा एक समृद्ध केस-अभ्यास सादर करतो. त्याचा उदय अनुकूल राजकीय परिस्थिती व असामान्य वैयक्तिक नेतृत्व यांच्या दुर्मिळ संयोगावर अवलंबून होता; त्याचा अस्त, अत्यंत प्रगल्भ पूर्व-आधुनिक प्रशासकीय व्यवस्थाही भक्कम केंद्रीय सत्ता गमावल्यास किती असुरक्षित ठरू शकतात, हे दर्शवतो. तरीही, आपल्या तुलनेने अल्प कालावधीत, मौर्य साम्राज्याने राजकीय एकीकरण, प्रशासकीय नवोपक्रम, आणि वैचारिक महत्त्वाकांक्षा यांची अशी पातळी गाठली, जिने भारतीय संस्कृतीच्या पुढील वाटचालीला खोलवर आकार दिला—एक असा वारसा जो आजतागायत भारतीय राष्ट्रीय प्रतीकवाद व ऐतिहासिक चेतनेत निनादत राहिला आहे.

निवडक संदर्भसूची

• थापर, रोमिला. अशोक अँड द डिक्लाइन ऑफ द मौर्याज. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९६१ (सुधारित आवृत्ती १९९७).
• थापर, रोमिला. अर्ली इंडिया: फ्रॉम द ओरिजिन्स टू एडी १३००. पेंग्विन बुक्स, २००२.
• कोसंबी, डी.डी. अ‍ॅन इंट्रोडक्शन टू द स्टडी ऑफ इंडियन हिस्टरी. पॉप्युलर प्रकाशन, १९५६.
• कांगले, आर.पी. (संपादक व अनुवादक). द कौटिलीय अर्थशास्त्र. मुंबई विद्यापीठ, १९६०–६५.
• मजुमदार, आर.सी., एच.सी. रायचौधुरी, आणि कालिकिंकर दत्ता. अ‍ॅन अ‍ॅडव्हान्स्ड हिस्टरी ऑफ इंडिया. मॅकमिलन, १९४६.
• सेन, अमूल्यचंद्र. अशोकाज एडिक्ट्स. इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडोलॉजी, १९५६.
• बोंगार्ड-लेव्हिन, जी.एम. मौर्यन इंडिया. स्टर्लिंग पब्लिशर्स, १९८५.
• ऑलचिन, एफ.आर. द आर्किऑलॉजी ऑफ अर्ली हिस्टॉरिक साउथ एशिया. केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९५.
• स्ट्रॅबो, जिऑग्राफी, पुस्तक पंधरावे (भारताविषयी, मेगॅस्थेनिसच्या आधारे).
• अशोकाचे विविध प्रमुख व लघु शिलालेख आणि स्तंभलेख (सेन व थापर यांच्या अनुवादांत).