लोकशाहीर
अण्णा भाऊ साठे : सामाजिक-राजकीय आणि साहित्यिक योगदान-
डॉ. राहुल स. खरात
प्रस्तावना
महाराष्ट्राच्या सामाजिक, सांस्कृतिक
आणि साहित्यिक इतिहासात ज्या मोजक्या व्यक्तिमत्त्वांनी आपल्या हयातीतच दंतकथेचे
स्वरूप धारण केले, त्यांत तुकाराम भाऊराव साठे उर्फ अण्णा
भाऊ साठे यांचे नाव अग्रक्रमाने घ्यावे लागते. एकही दिवस शाळेची पायरी न चढलेला,
वयाच्या अकराव्या वर्षी दुष्काळाने होरपळलेल्या गावातून पायी मुंबई
गाठलेला, हमाली-भांडी घासणे-बूट पॉलिश यांसारखी कष्टाची कामे
करत जगणारा एक मांग समाजातील मुलगा पुढे "साहित्यरत्न", "लोकशाहीर", "संयुक्त महाराष्ट्राचा
शिल्पकार" म्हणून ओळखला जावा, ही घटनाच मराठी
समाजमनाच्या अंतर्विरोधांचे आणि त्याचबरोबर त्या समाजातील तळागाळातील प्रतिभेच्या
असीम सामर्थ्याचे निदर्शक आहे.
अण्णा भाऊ साठे यांचे कार्य केवळ साहित्यिक चौकटीत
मोजता येण्यासारखे नाही. ते एकाच वेळी शाहीर होते, कादंबरीकार होते,
कथाकार होते, नाटककार होते, पटकथाकार होते आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे एक सामाजिक-राजकीय
कार्यकर्ते होते. त्यांनी मार्क्सवादी विचारसरणी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा
सामाजिक न्यायाचा विचार यांचा एक विलक्षण मेळ आपल्या जीवनात आणि साहित्यात घडवून
आणला. कामगार वर्गाचे शोषण आणि जातिव्यवस्थेचे शोषण या दोन्ही गोष्टींना त्यांनी
एकाच व्यवस्थेचे दोन चेहरे मानले आणि त्या विरोधात आपली लेखणी आणि आपला आवाज
दोन्ही उभे केले.
प्रस्तुत लेखात अण्णा भाऊ साठे यांच्या जीवनकार्याचा
सर्वांगीण आढावा घेण्याचा प्रयत्न केला आहे — त्यांची सामाजिक
पार्श्वभूमी, त्यांचा राजकीय प्रवास, संयुक्त
महाराष्ट्र चळवळीतील त्यांचे योगदान, त्यांचे साहित्यिक लेखन,
दलित साहित्य चळवळीचे जनक म्हणून त्यांची भूमिका, त्यांच्या साहित्यातील स्त्री-प्रतिमा, त्यांचा
आंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोन आणि अखेरीस आजच्या काळात त्यांच्या विचारांची समर्पकता.
हा अभ्यास ऐतिहासिक सामग्री, समकालीन संशोधन-लेख आणि उपलब्ध
संदर्भांच्या आधारे मांडलेला आहे.
१. जन्म, बालपण आणि सामाजिक
पार्श्वभूमी
अण्णा भाऊ साठे यांचा जन्म १ ऑगस्ट १९२० रोजी सांगली
जिल्ह्यातील वाळवा तालुक्यातील वाटेगाव या गावी झाला. त्यांचे मूळ नाव तुकाराम
भाऊराव साठे. ते मांग या अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या जातीत जन्माला आले. त्या
काळातील सामाजिक व्यवस्थेनुसार मांग समाजाला गावकुसाबाहेर, मांगवाड्यात
राहावे लागे. ब्रिटिश प्रशासनाने काही जातींना 'गुन्हेगार
जमाती कायद्या'खाली नोंदवले होते; मांग
जातीचाही त्यात समावेश होता, त्यामुळे या समाजातील लोकांवर
सतत पोलिसी पाळत असे. अशा तीव्र सामाजिक विषमतेच्या आणि संशयाच्या वातावरणात अण्णा
भाऊंचे बालपण गेले.
लहानपणापासूनच अण्णा भाऊंना तमाशाची, लोककलेची
ओढ होती. मांग समाजाचा महाराष्ट्रातील तमाशा-संस्कृतीशी ऐतिहासिक व सखोल संबंध
राहिला आहे, आणि अण्णा भाऊंनी पुढे आपल्या आयुष्यात हीच
लोककला सामाजिक परिवर्तनाचे साधन बनवली.
१९३१ साली महाराष्ट्रात भीषण दुष्काळ पडला. उदरनिर्वाहाचे
कोणतेही साधन गावात शिल्लक न राहिल्याने अकरा वर्षांच्या तुकारामने आपल्या
कुटुंबासमवेत मुंबईची वाट धरली. सुमारे सहा महिने पायी प्रवास करून हे कुटुंब
मुंबईत पोहोचले. मुंबईत आल्यावर अण्णा भाऊंनी हमाली करणे, हॉटेलांत
भांडी घासणे, घरगडी म्हणून काम करणे, एका
श्रीमंत माणसाच्या कुत्र्यांची राखण करणे, दारोदार जाऊन
वस्तू विकणे, बूट पॉलिश करणे अशा असंख्य कष्टाच्या कामांतून
आपला उदरनिर्वाह केला.
याच काळात त्यांना मूकपटांची आणि नाट्यगृहांबाहेरील
जाहिरात-फलकांची विलक्षण आवड निर्माण झाली. दुकानांवरील पाट्या, चित्रपटांच्या
पोस्टरवरील अक्षरे वाचण्याचा प्रयत्न करता करता अण्णा भाऊ अक्षरओळख शिकले —
औपचारिक शालेय शिक्षणाविनाच. पुढे हीच स्वयंअर्जित साक्षरता
त्यांच्या हातून पस्तीसहून अधिक कादंबऱ्या, डझनावारी
कथासंग्रह आणि असंख्य पोवाडे-लावण्या लिहवून घेणार होती, ही
एक विलक्षण ऐतिहासिक विसंगती आणि तितकीच प्रेरणादायी घटना आहे.
गिरणगावातील चाळींमध्ये, कामगार
वस्त्यांमध्ये राहताना अण्णा भाऊंना कामगारांचे दैनंदिन शोषण, त्यांची असहायता, आणि त्याचबरोबर त्यांच्यातील
संघटन-शक्तीची क्षमता जवळून अनुभवायला मिळाली. हाच अनुभव पुढे त्यांच्या समग्र
सामाजिक-राजकीय जाणिवेचा पाया ठरला.
२. राजकीय जडणघडण : साम्यवादाशी जवळीक
मुंबईतील गिरणी कामगार चळवळीच्या वातावरणात अण्णा
भाऊंचा संबंध कम्युनिस्ट पक्षाच्या कार्यकर्त्यांशी आला. भारतीय कम्युनिस्ट
पक्षाच्या (Communist
Party of India) कामगार-संघटनांशी त्यांचा जवळचा स्नेह जुळला आणि
लवकरच ते पक्षाच्या सांस्कृतिक कार्यात सक्रिय झाले. गिरणी-कामगारांच्या गेटसमोर
उभे राहून, चाळींमध्ये फिरून लोकांना जागृत करणाऱ्या
शाहिरी-पथकांचे ते एक अग्रणी सदस्य बनले.
.डासांच्या उपद्रवावर आधारित त्यांची पहिली कविता कामगार-शिबिरात लिहिली
गेली आणि हे पथक गिरण्यांच्या दारांसमोर सादरीकरण करत असे.. त्याच
सुमारास राष्ट्रीय पातळीवर प्रगतिशील लेखक संघाची (Progressive Writers'
Association) स्थापना झाली होती, ज्यात
प्रेमचंद, फैज अहमद फैज, सआदत हसन मंटो,
इस्मत चुगताई, राहुल सांकृत्यायन, मुल्कराज आनंद यांसारखे दिग्गज सामील होते. या गटाकडून मॅक्झिम गॉर्की,
अंतोन चेखव, लिओ टॉलस्टॉय, इव्हान तुर्गेनेव्ह यांच्या रशियन साहित्यकृतींचे मराठीत भाषांतर केले जात
असे, आणि अण्णा भाऊ त्या वाचनाने भारावून गेले. १९३९ साली त्यांनी आपला पहिला पोवाडा — 'स्पॅनिश
पोवाडा' — लिहिला, आणि आपल्या पथकासह
मुंबईभर फिरून कामगार हक्कांसाठी प्रचार केला..
पुढे अण्णा भाऊ साठे, अमर शेख आणि दत्ता
(डी. एन.) गव्हाणकर या तिघांनी मिळून 'लाल बावटा कलापथक'
या नावाने एक सांस्कृतिक संघटना स्थापन केली. हे कलापथक अविभक्त
भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाची सांस्कृतिक शाखा होती, आणि
महाराष्ट्राच्या राज्यनिर्मिती चळवळीला निर्णायक गती देण्यात या पथकाने महत्त्वाची
भूमिका बजावली — ज्याची परिणती १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र
राज्याच्या स्थापनेत झाली..
अण्णा भाऊंच्या राजकीय विचारसरणीचा प्रवास हा एकरेषीय
नव्हता.
."4.सुरुवातीला ते साम्यवादी विचारांनी प्रभावित होते, परंतु पुढील काळात ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांकडे अधिकाधिक
झुकले — त्यामुळे त्यांना मार्क्सवादी-आंबेडकरवादी
विचारसरणीचा एक अनोखा संगम (मोझॅक) मानले जाते.. हा संगम
त्यांच्या साहित्यातही स्पष्टपणे प्रतिबिंबित होतो : एकीकडे भांडवलशाही
शोषणाविरुद्धचा वर्गसंघर्ष, तर दुसरीकडे जातिव्यवस्थेच्या
विरोधातील सामाजिक न्यायाची लढाई — या दोन्ही धारा त्यांच्या
लेखनात एकत्र वाहतात.
२.१
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील योगदान
मराठी भाषिकांचे स्वतंत्र राज्य निर्माण व्हावे यासाठी
१९५०च्या दशकात उभ्या राहिलेल्या संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत अण्णा भाऊ साठे यांनी
शाहिरीच्या माध्यमातून जनमानस ढवळून काढले. .त्यांनी लोकसाहित्य आणि
लोककलेचा वापर मराठी भाषिक राज्याच्या मागणीसाठी जनतेला संघटित करण्यासाठी केला..
त्यांचे पोवाडे, त्यांची भाषणे, त्यांचे लावणी-सादरीकरण हे मुंबई शहरापासून ते कोकण-मराठवाड्यापर्यंत
पसरलेल्या जनसमूहांना एकत्र आणण्याचे प्रभावी माध्यम ठरले.
अमर शेख आणि गव्हाणकर यांच्यासोबत अण्णा भाऊंनी
दिलेल्या शाहिरीने हजारो कामगार आणि आंदोलक एकत्र आले, आणि
यामुळे संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीला व्यापक जनाधार मिळाला. या तिघांना एकत्रितपणे
त्या काळात 'लोकशाहीर त्रिकूट' म्हणून
ओळखले जाई. भाषिक अस्मितेच्या या लढ्यात अण्णा भाऊंनी एक महत्त्वाची भर घातली —
त्यांनी हे स्पष्ट केले की भाषिक राज्याची मागणी ही केवळ भाषिक
अस्मितेपुरती मर्यादित नसून त्यात कामगार व शेतकरी वर्गाच्या आर्थिक हक्कांचाही
समावेश असला पाहिजे.
२.२
स्वातंत्र्यलढा आणि वसाहतवादविरोधी भूमिका
.सामाजिक सुधारणांबरोबरच अण्णा भाऊ साठे यांनी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यालाही
पाठिंबा दिला.. त्यांच्या मते वसाहतवादी शोषण आणि ग्रामीण
भागातील सरंजामी शोषण हे एकाच व्यवस्थेचे दोन आविष्कार होते. .त्यांच्या 'फकिरा' या कादंबरीत
ब्रिटिशविरोधी भावना आणि प्रतिकाराची प्रेरणा स्पष्टपणे दिसते.. .अण्णा भाऊंनी स्वातंत्र्याची व्याख्या केवळ राजकीय स्वातंत्र्यापुरती
मर्यादित न ठेवता तिच्यात सामाजिक समतेचाही समावेश केला, आणि
दलित व कामगार वर्गाचा दृष्टिकोन राष्ट्रवादी विमर्शात एकजिनसी केला..
क्रांतिकारकांच्या बलिदानाचे स्मरण करणारे 'शहीद
जतीन दास यांचा पोवाडा' आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या
शौर्याचे वर्णन करणारा 'शिवाजी उदयाचा पोवाडा' यांसारख्या रचनांतून अण्णा भाऊंनी ऐतिहासिक स्मृतींना जनआंदोलनाचे
सामर्थ्य बहाल केले. .मुंबईतील गिरणी कामगारांच्या रोजच्या
जगण्यातील कष्टांचे चित्रण करणाऱ्या त्यांच्या रचना कारखान्यांत, चाळींत आणि खेड्यापाड्यांत गायल्या जात, आणि त्यातून
साहित्य हे प्रतिष्ठा व न्यायाचे वाहक बनले.. यामुळेच
महाराष्ट्रातील जनतेने त्यांना 'लोकशाहीर' ही उपाधी बहाल केली.
३. लोककलेचे सामाजिक शस्त्रात रूपांतर :
पोवाडा,
लावणी आणि तमाशा
अण्णा भाऊ साठे यांचे सर्वांत मूलगामी योगदान म्हणजे
त्यांनी परंपरागत लोककलेला — जी अनेकदा केवळ मनोरंजनाचे साधन मानली
जात असे — प्रबोधन आणि राजकीय जागृतीचे प्रभावी माध्यम
बनवले. पुस्तके ही मुख्यतः शहरी, शिक्षित आणि उच्चवर्णीय
वाचकवर्गापुरतीच मर्यादित असत हे लक्षात घेऊन, .अण्णा भाऊंनी
पोवाडा, लावणी आणि तमाशा यांसारख्या लोककलांचा वापर सामाजिक
व राजकीय जाणीव पसरवण्यासाठी केला..
३.१
तमाशाचे 'लोकनाट्या'त रूपांतर
पारंपरिक तमाशा हा बव्हंशी शृंगारप्रधान आणि
करमणूकप्रधान मानला जात असे. अण्णा भाऊंनी या कलाप्रकाराला वैचारिक बैठक दिली आणि
त्याचे रूपांतर 'लोकनाट्य' या नव्या, अधिक
प्रतिष्ठेच्या संकल्पनेत केले. १९४५ सालाच्या अखेरीस त्यांनी आपले पहिले लोकनाट्य 'अकलेची गोष्ट' लिहून पूर्ण केले, जे १९४६ साली रंगमंचावर आले. या लोकनाट्यांतून मार्क्सवादी विचारसरणी
सर्वसामान्य जनतेपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न अण्णा भाऊंनी केला — हे जग कामगारांनी कसे उभे केले आणि भांडवलदारांनी त्यावर आपला खोटा दावा
कसा सांगितला, हे लोकनाट्यांच्या माध्यमातून सोप्या भाषेत
मांडले गेले..
'अकलेची गोष्ट' व्यतिरिक्त 'देशभक्त
घोटाळे', 'पुढारी मिळाला', 'मूक
मिरवणूक' अशा अनेक लोकनाट्यांतून अण्णा भाऊंनी तत्कालीन
राजकारण, नोकरशाही, आणि सामाजिक
विसंगतींवर प्रखर उपहासात्मक भाष्य केले. या लोकनाट्यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे
त्यांतील पात्रे, त्यांची भाषा आणि त्यांचे प्रश्न हे
सामान्य कष्टकरी जनतेच्या जगण्यातून आलेले असत, त्यामुळे
प्रेक्षकांना ती नाटके परकी वाटत नसत.
३.२
पोवाडा : ऐतिहासिक स्मृती आणि समकालीन संघर्ष यांचा सेतू
पोवाडा हा मराठी परंपरेतील वीररसप्रधान काव्यप्रकार.
अण्णा भाऊंनी या प्रकाराचा वापर दोन प्रकारे केला — एक म्हणजे
ऐतिहासिक स्मृतींना उजाळा देण्यासाठी, आणि दुसरे म्हणजे
समकालीन आंतरराष्ट्रीय व राष्ट्रीय घडामोडींवर भाष्य करण्यासाठी. 'स्टॅलिनग्राडचा पोवाडा', 'नानकिंगचा पोवाडा' आणि 'बर्लिनचा पोवाडा' यांसारख्या
रचनांतून त्यांनी दुसऱ्या महायुद्धातील फॅसिझमविरोधी संघर्षाला मराठी
श्रोत्यांसमोर आणले — हे त्या काळातील एका मराठी शाहिराच्या
आंतरराष्ट्रीय राजकीय जाणिवेचे विलक्षण उदाहरण आहे. यामुळे स्थानिक लोककलेला
जागतिक राजकीय परिप्रेक्ष्य प्राप्त झाले, जे त्या काळातील
शाहिरी परंपरेत अपवादात्मक मानले जाते.
३.३
लावणी आणि जनआंदोलन
लावणीच्या सशक्त लयबद्धतेचा आणि जनसामान्यांतील
लोकप्रियतेचा उपयोग करून अण्णा भाऊंनी कामगार व शेतकरी वर्गाच्या मागण्या, संयुक्त
महाराष्ट्राची मागणी आणि जातिअंताचा संदेश जनतेपर्यंत प्रभावीपणे पोहोचवला.
त्यांच्या शाहिरीचे सादरीकरण अनेकदा गिरणी-गेटसमोर, चाळींच्या
पटांगणात आणि सभा-मोर्च्यांत होत असे. यातून शाहिरी ही केवळ सांस्कृतिक कला न
राहता प्रत्यक्ष राजकीय संघटनेचे प्रभावी हत्यार बनली — जनआंदोलनाचा
एक अविभाज्य भाग बनली.
४. कादंबरीकार अण्णा भाऊ साठे
४.१
विपुल आणि बहुआयामी लेखन
औपचारिक शिक्षणाचा पूर्ण अभाव असूनही अण्णा भाऊ साठे
यांनी पस्तीस कादंबऱ्या लिहिल्या, ज्यांत 'फकिरा'
(१९५९) या कादंबरीचा समावेश आहे — जी आजवर
छेचाळिसाव्या आवृत्तीपर्यंत पोहोचली असून तिला महाराष्ट्र शासनाचा 'सर्वोत्कृष्ट कादंबरी' पुरस्कार मिळाला आहे..
."10.राष्ट्रीय एकात्मता, संयुक्त व
गौरवशाली महाराष्ट्र, अस्मितेचे राजकारण, वर्ग व जातिसंघर्ष, जातिनिर्मूलन, स्त्रियांचे व आदिवासींचे प्रश्न असे विविध विषय त्यांच्या लेखणीने
हाताळले..
एकूण पस्तीस कादंबऱ्या, रशिया प्रवासावरील
एक प्रवासवर्णन, पंधरा कथासंग्रह, बारा
पटकथा आणि दहा पोवाडे-बॅलड्स अशी त्यांच्या साहित्याची व्याप्ती आहे, जी स्थानिक आणि जागतिक पातळीवरही मोठ्या प्रमाणात लोकप्रिय ठरली. 'चित्रा', 'फकिरा' या कादंबऱ्या
आणि 'सुलतान', 'खापऱ्या चोर' यांसारख्या कथा रशियन, पोलिश, झेक
आणि अनेक भारतीय भाषांत अनुवादित झाल्या आहेत..
४.२ 'फकिरा' : एक मैलाचा दगड
'फकिरा' ही अण्णा भाऊंची सर्वांत गाजलेली आणि सर्वांत
महत्त्वाची कादंबरी मानली जाते. या कादंबरीचे कथानक फकिरा या व्यक्तिरेखेभोवती
गुंफलेले आहे — तो आपल्या समाजाच्या सामूहिक कल्याणासाठी अथक
व निर्भय लढा देतो. तो ग्रामीण भागातील प्रस्थापित जातिव्यवस्थेविरुद्ध आणि
ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध बंड करतो, आपल्या गावाला उपासमार,
अपमान आणि मृत्यूपासून वाचवण्यासाठी. त्याचे प्रयत्न नाट्यमय आणि
धाडसी असतात, आणि त्याच्या पद्धती कायद्याचे उल्लंघन
करणाऱ्या असतात. फकिराला पकडण्याचे प्रयत्न अयशस्वी झाल्यावर ब्रिटिश अधिकारी
संपूर्ण समाजालाच ओलीस धरतात आणि जोवर फकिरा शरण येत नाही तोवर त्यांना छळून
मारण्याची धमकी देतात..
'फकिरा'चे वैशिष्ट्य म्हणजे यात नायक हा परंपरागत
सवर्ण किंवा उच्चवर्गीय व्यक्तिरेखा नसून एका उपेक्षित, वंचित
समाजातील तरुण आहे, जो केवळ व्यक्तिगत सूडासाठी नव्हे तर
आपल्या संपूर्ण समाजाच्या अस्तित्वासाठी लढतो. कादंबरीच्या केंद्रस्थानी 'जोगीण' या धार्मिक प्रथेचा संदर्भ असून त्यातून
पुढील कथानकाला चालना मिळते. यातून अण्णा भाऊंनी धार्मिक रूढी, सामाजिक शोषण आणि वसाहतवादी सत्ता यांच्यातील परस्परसंबंध अधोरेखित केला.
'फकिरा' सह अण्णा भाऊंच्या एकूण सात कादंबऱ्यांवर
चित्रपट निघाले, आणि महाराष्ट्रातील सर्वाधिक
चित्रपट-रूपांतर झालेल्या साहित्यिकांपैकी ते एक ठरले.. हे
यश हे दर्शवते की त्यांच्या कथानकांतील नाट्यमयता आणि सामाजिक आशय हे केवळ
वाचकवर्गापुरते मर्यादित न राहता व्यापक जनमानसापर्यंत पोहोचले.
४.३
इतर उल्लेखनीय कादंबऱ्या
'वारणेचा वाघ', 'कुरूप', 'चित्रा',
'वैर', 'आग' यांसारख्या
इतरही अनेक कादंबऱ्यांतून अण्णा भाऊंनी ग्रामीण जीवन, शोषण
आणि संघर्ष यांचे प्रत्ययकारी चित्रण केले.. या सर्व
कादंबऱ्यांचा गाभा साधारणतः सारखाच राहतो — अज्ञान, विषमता, अहंकार आणि अंधश्रद्धा यांचे बळी ठरलेली
पात्रे, आणि त्यांचा प्रतिष्ठापूर्ण जीवनासाठीचा संघर्ष.
अण्णा भाऊंच्या साहित्यातील स्त्री-व्यक्तिरेखा या
बहुधा समाजाच्या खालच्या स्तरातून आलेल्या, गरीब, अस्पृश्य असतात, पण त्याचवेळी त्यांच्यात धैर्य,
स्वाभिमान आणि सुखी जीवनाची आस असते. त्या नीतिमत्तेच्या मार्गावर
चालतात आणि सन्मानपूर्ण जीवन जगण्याच्या मार्गात येणाऱ्या सर्व अडथळ्यांशी लढण्यास
सिद्ध असतात.. ही बाब त्या काळातील मराठी साहित्यात दुर्मीळ
होती — जिथे स्त्री-व्यक्तिरेखा सामान्यतः निष्क्रिय पीडित
म्हणून चितारल्या जात, तिथे अण्णा भाऊंनी दलित व श्रमिक
स्त्रियांना कर्तृत्ववान, संघर्षशील नायिका म्हणून उभे केले.
४.४
प्रवासवर्णन : 'माझा रशियाचा प्रवास'
अण्णा भाऊंनी लिहिलेले एकमेव प्रवासवर्णन म्हणजे 'माझा
रशियाचा प्रवास' हे होय.. हे
प्रवासवर्णन विशेष महत्त्वाचे आहे, कारण मराठी साहित्यातील
हे पहिले दलित प्रवासवर्णन मानले जाते. आपल्या समाजवादी विचारसरणीच्या प्रेरणास्थानाला
— म्हणजे सोव्हिएत रशियाला — प्रत्यक्ष
भेट देऊन त्यांनी तेथील समाजजीवन, औद्योगिक प्रगती आणि
सामाजिक समतेचा अनुभव आपल्या मराठी वाचकांसमोर मांडला. एका दलित, अशिक्षित पार्श्वभूमीतून आलेल्या लेखकाने आंतरराष्ट्रीय प्रवास करून
त्याचे वर्णन लिहिणे, ही त्या काळातील एक अपूर्व घटना होती,
आणि ती अण्णा भाऊंच्या वैचारिक व्याप्तीचे निदर्शक आहे.
५. दलित साहित्य चळवळीचे जनक
अण्णा भाऊ साठे यांचे कदाचित सर्वांत दूरगामी योगदान
म्हणजे दलित साहित्य चळवळीच्या पायाभरणीत त्यांनी बजावलेली भूमिका. १९५८ साली मुंबईत भरलेल्या पहिल्या दलित साहित्य
संमेलनाचे अध्यक्षपद अण्णा भाऊ साठे यांनी भूषवले.. हे संमेलन दलित
साहित्य चळवळीच्या औपचारिक सुरुवातीचा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो.
अण्णा भाऊंनी दलित अनुभवांना साहित्यिक प्रतिष्ठा
मिळवून दिली आणि त्यांना मुख्य प्रवाहातील मराठी साहित्यात एकात्मिक केले. 'फकिरा'सारख्या कादंबऱ्यांतून त्यांनी दलित नायकांच्या कथा प्रतिकाराच्या
महत्त्वाच्या प्रतीकांच्या स्वरूपात मांडल्या. त्यांचे कार्य पुढील पिढ्यांतील
दलित लेखकांसाठी प्रेरणास्रोत ठरले, आणि त्यातून दलित
साहित्य ही एक व्यापक सामाजिक चळवळ म्हणून उदयास आली..
विशेष उल्लेखनीय बाब म्हणजे अण्णा भाऊ साठे यांचे निधन
झाले तेव्हा —
म्हणजे १९६९ साली — संघटित दलित साहित्य
चळवळीचा खरा उदय होण्यास अजून काही काळ बाकी होता. यावरून हे स्पष्ट होते की अण्णा
भाऊ हे या चळवळीचे केवळ सहभागी नव्हे, तर तिचे अग्रदूत आणि
पायाभरणी करणारे व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांच्या हयातीत त्यांना साहित्यिक
प्रतिष्ठापिठांकडून जितकी मान्यता मिळायला हवी होती, तितकी
मिळाली नाही, तरीही इतिहासातील त्यांचे स्थान अढळ राहिले
आहे.
संशोधक विश्वास पाटील यांनी अण्णा भाऊंची तुलना
जयकांतन या तमिळ साहित्यिकाशी केली आहे — जयकांतनही साम्यवादी
विचारसरणीचे होते, अण्णा भाऊंप्रमाणेच जवळजवळ निरक्षर होते,
आणि तरीही साहित्यक्षेत्रात मोठे नाव कमावले. पाटील यांनी अण्णा
भाऊंच्या लेखनाची तुलना क्रांतिकारी लेखिका महाश्वेता देवी यांच्याशीही केली आहे..
५.१
जातिव्यवस्था आणि आधुनिक व्यावसायिक क्षेत्रातील प्रतिनिधित्व
अण्णा भाऊंच्या प्रेरणेने पुढील काळात मांग समाजातील
अनेक व्यक्ती शिक्षण व शासकीय सेवेत आल्या, यातून सामाजिक बदलाची एक
साखळी दिसून येते. १९७८ साली विदर्भातील विविध जिल्ह्यांतील मांग शासकीय
कर्मचाऱ्यांनी एकत्र येऊन महाराष्ट्र राज्य मांग समाज संघर्ष समिती स्थापन केली,
जी या समाजाच्या हक्कांसाठी आवाज उठवण्याचे काम करते. या
घटनाक्रमातून हे स्पष्ट होते की अण्णा भाऊंचे कार्य केवळ साहित्यिक क्षेत्रापुरते
मर्यादित न राहता सामाजिक चळवळींच्या दीर्घकालीन जडणघडणीतही प्रतिबिंबित झाले.
६. आंतरराष्ट्रीय दृष्टिकोन आणि साहित्यिक
कीर्ती
अण्णा भाऊ साठे यांच्या विचारसरणीचे आणि साहित्याचे एक
वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची जागतिक राजकीय जाणीव. एका बाजूला ते वाटेगावसारख्या
छोट्या खेड्यातून आलेले,
औपचारिक शिक्षणाविना वाढलेले शाहीर होते, तर दुसऱ्या
बाजूला त्यांनी स्टॅलिनग्राड, नानकिंग, बर्लिन यांसारख्या दुसऱ्या महायुद्धातील ऐतिहासिक घडामोडींवर पोवाडे रचले
आणि प्रत्यक्ष रशियाला भेट देऊन प्रवासवर्णन लिहिले. ही जागतिक जाणीव त्या काळातील
एका ग्रामीण, दलित पार्श्वभूमीतून आलेल्या साहित्यिकासाठी
विलक्षण असामान्य मानली पाहिजे.
त्यांचे साहित्य जगातील अनेक भाषांत अनुवादित झाले
असून,
विशेषतः रशियन भाषेत त्यांच्या साहित्याला मोठा प्रतिसाद मिळाला..
यातून हे स्पष्ट होते की अण्णा भाऊंचे लेखन हे केवळ स्थानिक मराठी
वाचकवर्गापुरते मर्यादित न राहता आंतरराष्ट्रीय समाजवादी साहित्यिक वर्तुळातही
महत्त्वाचे मानले गेले. सोव्हिएत रशियात मराठी दलित साहित्यिकाच्या साहित्याचे
भाषांतर होणे, ही घटना त्या काळातील आंतरराष्ट्रीय डाव्या
चळवळींमधील परस्परसंवादाचे एक मनोरंजक उदाहरण आहे.
७. वैचारिक संश्लेषण : मार्क्सवाद आणि
आंबेडकरवाद
अण्णा भाऊ साठे यांच्या विचारसरणीचे मूल्यमापन करताना
एक महत्त्वाचा प्रश्न सतत चर्चिला जातो — ते मूलतः मार्क्सवादी
होते की आंबेडकरवादी? वस्तुस्थिती अशी आहे की त्यांची
वैचारिक जडणघडण या दोन्ही धारांच्या संगमातून झाली. प्रारंभिक काळात कम्युनिस्ट
पक्षाच्या सान्निध्यात राहून त्यांनी वर्गसंघर्षाचा सिद्धांत आत्मसात केला,
तर पुढील काळात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या सामाजिक न्यायाच्या
चळवळीकडे ते अधिकाधिक आकर्षित झाले.
हा वैचारिक प्रवास हा केवळ व्यक्तिगत निवडीचा भाग
नव्हता,
तर तत्कालीन भारतीय डाव्या चळवळीतील एका मूलभूत मर्यादेचे प्रतिबिंब
होता. पारंपरिक मार्क्सवादी विश्लेषण हे प्रामुख्याने वर्गसंघर्षावर केंद्रित असे
आणि भारतातील जातिव्यवस्थेच्या स्वतंत्र अस्तित्वाकडे, तिच्या
स्वायत्त शोषणयंत्रणेकडे पुरेसे लक्ष देत नसे. अण्णा भाऊंसारख्या दलित
पार्श्वभूमीतून आलेल्या कार्यकर्त्यांना याची प्रत्यक्ष जाणीव होती — केवळ आर्थिक समता प्रस्थापित झाली तरी जातिआधारित सामाजिक उतरंड आपोआप
नष्ट होणार नाही, हे त्यांना स्वानुभवातून उमगले होते.
त्यामुळे अण्णा भाऊंनी आपल्या लेखनात आणि कार्यात वर्ग
आणि जात या दोन्ही अक्षांवरील शोषणाला एकत्रितपणे संबोधित करण्याचा प्रयत्न केला.
त्यांचे साहित्य हे या दुहेरी संघर्षाचे — आर्थिक शोषणाविरुद्धचा
आणि सामाजिक विषमतेविरुद्धचा — एक अनोखा साहित्यिक दस्तावेज
आहे. या अर्थाने अण्णा भाऊ साठे हे भारतीय डाव्या चळवळीतील जात आणि वर्ग यांच्या
परस्परसंबंधावरील चर्चेतील एक अग्रणी, व्यावहारिक विचारवंत
मानले जाऊ शकतात — जरी त्यांनी हे विचार पद्धतशीर सैद्धांतिक
ग्रंथांतून नव्हे, तर कादंबऱ्या, पोवाडे
आणि लोकनाट्यांतून मांडले.
८. समकालीन समीक्षकांची दृष्टी आणि
उपेक्षा
हे मान्य करावेच लागेल की अण्णा भाऊ साठे यांना त्यांच्या
हयातीत प्रस्थापित साहित्यिक वर्तुळाकडून हवी तितकी दखल घेतली गेली नाही. एक
प्रचंड प्रतिभावान लेखक असूनही त्यांना साहित्यिक प्रस्थापित वर्तुळाकडून योग्य ती
मान्यता मिळाली नाही,
परंतु इतिहासातील त्यांचे स्थान उंचावलेलेच राहील, असे अभ्यासकांचे मत आहे. याचे एक कारण म्हणजे त्या
काळातील मराठी साहित्यिक अभिजनवर्ग हा मुख्यत्वे उच्चवर्णीय, शहरी, औपचारिक शिक्षण घेतलेल्या वर्गातून येत असे.
अण्णा भाऊंसारख्या ग्रामीण, दलित, अशिक्षित
पार्श्वभूमीतून आलेल्या आणि साम्यवादी विचारसरणीशी बांधिलकी असणाऱ्या लेखकाला या
वर्तुळात सामावून घेणे साहजिकच अवघड गेले असावे. मात्र कालांतराने, विशेषतः दलित साहित्य चळवळीच्या व्यापक विस्तारानंतर आणि महाराष्ट्र
शासनाने त्यांच्या नावाने विविध पुरस्कार, महामंडळे आणि
स्मारके स्थापन केल्यानंतर, अण्णा भाऊंचे ऐतिहासिक महत्त्व
व्यापकपणे मान्य केले गेले.
आज महाराष्ट्रातील असंख्य रस्ते, वस्त्या,
चौक, उद्याने, सार्वजनिक
जागा आणि ग्रंथालये अण्णा भाऊ साठे यांच्या नावाने ओळखली जातातवैचारिक रंग कोणताही
असो, महाराष्ट्रातील जवळजवळ सर्वच राजकीय पक्ष अण्णा भाऊंचा
गौरव करतात आणि त्यांना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर व महात्मा जोतिराव फुले
यांच्यासारख्या दलित समाजाच्या इतर महत्त्वाच्या प्रतीकांच्या पंक्तीत सन्मानाचे
स्थान देतात.
९. वारसा आणि समकालीन प्रस्तुतता
अण्णा भाऊ साठे यांचे निधन १८ जुलै १९६९ रोजी मुंबईत
झाले,
वयाच्या अवघ्या ४८ व्या वर्षी. इतक्या अल्पायुष्यातही त्यांनी जे
विपुल आणि बहुआयामी कार्य केले, ते आजही महाराष्ट्राच्या
सामाजिक-सांस्कृतिक जीवनात जिवंत आहे.
आजच्या काळातही अण्णा भाऊंचे विचार अनेक अर्थांनी
प्रस्तुत ठरतात :
एक. जागतिकीकरणाच्या
आणि आर्थिक विषमतेच्या वाढत्या काळात, वर्गीय शोषण आणि सामाजिक
विषमता यांचा परस्परसंबंध समजून घेण्यासाठी अण्णा भाऊंचा दृष्टिकोन अजूनही उपयुक्त
ठरतो.
दोन. लोककलेचा उपयोग
सामाजिक प्रबोधनासाठी करण्याचे त्यांचे प्रारूप आजही सांस्कृतिक कार्यकर्त्यांसाठी, लोकशिक्षकांसाठी
आणि सामाजिक चळवळींसाठी प्रेरणादायी आहे — पथनाट्य, लोकगीते, आणि आधुनिक माध्यमांतील सामाजिक आशयाची
मांडणी यांत अण्णा भाऊंच्या पद्धतीचे प्रतिबिंब सापडते.
तीन. दलित साहित्य
चळवळीचे एक आद्य प्रवर्तक म्हणून त्यांचे स्थान अढळ आहे, आणि
त्यांच्यानंतरच्या अनेक पिढ्यांतील दलित लेखकांनी — बाबुराव
बागुल, नामदेव ढसाळ, दया पवार यांसारख्या
साहित्यिकांनी — या परंपरेला पुढे नेले.
चार. त्यांच्या
साहित्यातील स्त्री-प्रतिमांचा पुनर्विचार आजच्या स्त्रीवादी साहित्यिक
चिकित्सेच्या दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाचा ठरतो — कारण त्यांनी दलित,
श्रमिक स्त्रियांना निष्क्रिय पीडित म्हणून नव्हे, तर सक्रिय, संघर्षशील व्यक्तिरेखा म्हणून चितारले.
महाराष्ट्र शासनाने त्यांच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ 'साहित्यरत्न
लोकशाहीर अण्णा भाऊ साठे विकास महामंडळ' या नावाने एक
स्वतंत्र महामंडळ स्थापन केले आहे, जे मातंग व संलग्न
समाजाच्या आर्थिक व सामाजिक उन्नतीसाठी कार्य करते. यातूनही अण्णा भाऊंचे कार्य हे
केवळ स्मृतिरंजनापुरते मर्यादित न राहता प्रत्यक्ष सामाजिक धोरणांतही परावर्तित
झाल्याचे दिसून येते.
१०. समारोप
अण्णा भाऊ साठे यांचे जीवन आणि कार्य हे मराठी
समाजाच्या इतिहासातील एका विशिष्ट, गुंतागुंतीच्या टप्प्याचे
प्रतिनिधित्व करते — जिथे वसाहतवादविरोधी राष्ट्रवाद,
कामगार वर्गाचा संघर्ष, भाषिक अस्मितेची चळवळ
आणि जातिनिर्मूलनाची लढाई या सर्व धारा एकाच वेळी प्रवाहित होत होत्या. अण्णा
भाऊंनी या सर्व धारांना आपल्या व्यक्तिमत्त्वात आणि आपल्या साहित्यात एकत्रित केले,
आणि त्यातून एक असे साहित्य निर्माण केले जे आजही आपल्याला विचार
करायला भाग पाडते.
एका अशिक्षित, अस्पृश्य मानल्या
गेलेल्या समाजातील मुलाने स्वतःच्या हिमतीवर अक्षरओळख करून घेणे, पस्तीसहून अधिक कादंबऱ्या लिहिणे, दलित साहित्य
चळवळीची मुहूर्तमेढ रोवणे, संयुक्त महाराष्ट्राच्या निर्मितीत
योगदान देणे, आणि आंतरराष्ट्रीय राजकीय घडामोडींवर भाष्य
करणारे साहित्य निर्माण करणे — ही केवळ एका व्यक्तीची
यशोगाथा नाही, तर ती संपूर्ण उपेक्षित समाजाच्या क्षमतेचे
आणि आकांक्षांचे प्रतीक आहे.
अण्णा भाऊ साठे यांचे स्मरण आजच्या काळात करणे म्हणजे
केवळ एका महान साहित्यिकाला श्रद्धांजली वाहणे नव्हे, तर
सामाजिक न्याय, आर्थिक समता आणि सांस्कृतिक प्रतिष्ठा
यांच्या एकत्रित लढाईची आठवण ठेवणे होय — जी लढाई आजही
अपूर्ण आहे, आणि जिच्यासाठी अण्णा भाऊंचे साहित्य व विचार
अजूनही एक महत्त्वाची दिशादर्शक शक्ती ठरतात.
संदर्भ सूची (References)
1.
Wikipedia
contributors. "Annabhau Sathe." Wikipedia,
The Free Encyclopedia. https://en.wikipedia.org/wiki/Annabhau_Sathe
2.
Bhattacharya,
Aritra. "Annabhau Sathe anniversary: The poet, activist and writer chose
to cast his lot with the oppressed." Scroll.in,
August 1, 2018.
https://scroll.in/article/888453/ambedkarite-or-marxist-annabhau-sathe-1920-1969-chose-to-cast-his-lot-with-the-oppressed
3.
"Reputed
novelist's labour of love, a biography of dalit writer Annabhau Sathe." Countercurrents, December 30, 2024.
https://countercurrents.org/2024/12/reputed-novelists-labour-of-love-a-biography-of-dalit-writer-annabhau-sathe/
4.
"Annabhau
Sathe – The Organic Intellectual of Oppressed And Enslaved: Birth Anniversary –
2020." Countercurrents,
November 6, 2020.
https://countercurrents.org/2020/11/annabhau-sathe-the-organic-intellectual-of-oppressed-and-enslaved-birth-anniversary-2020/
5.
"Remembering
Annabhau Sathe on his 51st Death Anniversary." Progressive Students' Forum, TISS, July 18, 2020.
https://progressiveforumtiss.wordpress.com/2020/07/18/remembering-annabhau-sathe-on-his-51st-death-anniversary/
6.
Kashyap,
Omprakash. "Annabhau Sathe: Revolutionary Poet, Novelist, Playwright and
Social Reformer." Janata Weekly
(courtesy Forward Press).
https://janataweekly.org/articles/annabhau-sathe-revolutionary-poet-novelist-playwright-and-social-reformer
7.
"Annabhau
Sathe: Biography, Literary Works, Awards & Details." Testbook — MPSC Preparation.
https://testbook.com/mpsc-preparation/annabhau-sathe-social-reformer
8.
"Annabhau
Sathe." Current Affairs,
Next IAS. https://www.nextias.com/ca/current-affairs/15-09-2022/annabhau-sathe
9.
"Lokshahir
Annabhau Sathe: A Hero of Dalit literary Movement." The Live Maharashtra, October 28, 2022.
https://www.thelivemaharashtra.in/2021/09/lokshahir-annabhau-sathe-hero-of-dalit.html
10. Meshram, Vasant (translator). Fakira — publisher description. Google
Books / Penguin Random House India.
https://books.google.com/books/about/Fakira.html?id=qpFFEAAAQBAJ ;
https://www.penguin.co.in/book/fakira/
11. "My Journey to Russia: Anna Bhau Sathe, First
Dalit Travelogue in Marathi." Academia.edu,
July 5, 2015.
https://www.academia.edu/13644823/My_Journey_to_Russia_Anna_Bhau_Sathe_First_Dalit_Travelouge_in_Marathi
टीप: सदर लेख उपलब्ध
दुय्यम स्रोतांच्या (secondary sources) आधारे
तयार केलेला असून, हा एक शैक्षणिक/संशोधनात्मक आढावा आहे.
सखोल अभ्यासासाठी वरील मूळ स्रोत, तसेच धनंजय कीर, गंगाधर पानतावणे, बाबुराव बागुल यांसारख्या
अभ्यासकांचे मूळ मराठी ग्रंथ आणि महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाची
अधिकृत प्रकाशने पाहावीत.
Comments
Post a Comment