The Rise and Fall of the Pala Dynasty

 

The Rise and Fall of the Pala Dynasty: A Study in the Political, Cultural, and Religious History of Early Medieval Bengal and Bihar – By Dr. Rahul S. Kharat

Abstract

The Pala dynasty (c. 750–1161 CE) occupies a distinctive place in the history of early medieval India as the last great imperial power to arise from the eastern region of the subcontinent, encompassing Bengal (Gauda and Vanga) and Bihar (Magadha). Founded by Gopala amid a period of political anarchy remembered in tradition as matsyanyaya, or "the law of the fish" — the condition in which the strong devour the weak in the absence of a sovereign authority — the dynasty grew under Dharmapala and Devapala into an empire that, for a time, extended its influence from the Bay of Bengal to the banks of the Indus and contested supremacy over the Gangetic heartland with the Gurjara-Pratiharas of Kanauj and the Rashtrakutas of the Deccan in what historians have termed the "Tripartite Struggle." The Palas are remembered above all as the last significant royal patrons of Buddhism in the land of its birth, sustaining the great monastic universities of Nalanda, Vikramashila, Odantapuri, and Somapura, and exporting a distinctive school of art and a living Vajrayana Buddhist tradition to Tibet, Nepal, and Southeast Asia. Yet the dynasty's history is equally one of gradual attenuation: recurrent succession disputes, the erosion of central authority into semi-autonomous feudatories, invasions from the Chola south and the Kalachuris of the west, and finally displacement by the Hindu Sena dynasty in the mid-twelfth century. This article offers a comprehensive survey of the origins, apogee, administrative and cultural achievements, and eventual decline of the Pala empire, situating it within the broader currents of early medieval Indian state formation and drawing on epigraphic, numismatic, literary, and art-historical evidence.

1. Introduction

Few dynasties of early medieval India present as striking a paradox as the Palas. Rising from an obscure and comparatively humble background in a region that Sanskritic tradition often treated as peripheral to the Aryavarta heartland, the Palas built, within two or three generations, one of the most extensive and prosperous states of contemporary India — a state whose rulers styled themselves Parameshvara, Paramabhattaraka, and Maharajadhiraja, the loftiest imperial titles of the age. For nearly four centuries, from the middle of the eighth century to the middle of the twelfth, a line of some eighteen kings governed, with fluctuating fortunes, the fertile deltaic and alluvial tracts of Bengal and Bihar, a region whose wealth in agriculture, riverine trade, and craft production made it one of the most coveted prizes of early medieval Indian politics.

The historical significance of the Palas, however, extends well beyond the scale of their territorial holdings. They were, in a very real sense, the last royal house in India to make the patronage of Buddhism a central pillar of state policy at a time when the religion was everywhere else in the subcontinent yielding ground to a resurgent, temple-centred Hinduism and to the challenge of a expanding Islam in the northwest. Under Pala patronage, the monastic university of Nalanda, already ancient, continued to flourish, while wholly new foundations — Vikramashila, Odantapuri, Somapura, and Jagaddala — rose to become centres of Buddhist learning whose reputation drew students and pilgrims from Tibet, China, Sri Lanka, Java, and Sumatra. The Pala period therefore represents the final efflorescence of Indian Buddhism on its native soil before its near-total disappearance from the subcontinent by the thirteenth century, and it is through Pala-trained teachers, Pala manuscripts, and Pala-influenced bronze and stone images that much of the Vajrayana Buddhist heritage of Tibet, Nepal, and parts of Southeast Asia was transmitted and preserved.

This article traces the trajectory of the Pala state from its obscure origins through its imperial zenith under Dharmapala and Devapala, its subsequent contraction and partial revival under Mahipala I, and its final, protracted decline and eclipse at the hands of the Sena dynasty. Along the way, it considers the dynasty's administrative structures, its religious and cultural patronage, its economic foundations, and the causes — internal and external — of its eventual dissolution. The discussion draws upon the substantial corpus of copper-plate grants, stone inscriptions, coins, and the testimony of Tibetan historians such as Taranatha, alongside the researches of modern scholars including R. C. Majumdar, D. C. Sircar, Niharranjan Ray, A. M. Chowdhury, and Susan Huntington, whose work has done much to reconstruct a chronology and history that remain, in places, contested and imperfectly known.

2. The Political Background: Bengal before the Palas

To appreciate the achievement of Gopala and his successors, it is necessary first to understand the political condition of Bengal in the decades preceding the establishment of Pala rule. The seventh century CE had witnessed the rise and fall of Shashanka, king of Gauda, who briefly unified much of Bengal and parts of Bihar and Odisha into a single kingdom and who is remembered in later Buddhist tradition, not entirely fairly, as a persecutor of Buddhism on account of his conflict with Harshavardhana of Kanauj and his ally, the Buddhist king Bhaskaravarman of Kamarupa. Shashanka's death, traditionally placed around 637 CE, was followed by the disintegration of his kingdom and the onset of a prolonged period of political fragmentation.

Contemporary and near-contemporary sources, most famously the Khalimpur copper-plate inscription of Dharmapala, describe the ensuing decades in Bengal as a time of matsyanyaya — literally "the logic of the fish," an image drawn from ancient Indian political theory (as in the Arthashastra and the Mahabharata) to describe a condition of anarchy in which, in the absence of a king to enforce order, the strong prey upon the weak exactly as larger fish devour smaller ones in water. Bengal in this period appears to have been divided among numerous petty chiefs and local lords, with no single authority capable of maintaining order over the whole region. It was, according to the Khalimpur grant, precisely to escape this condition that the notables (prakriti) of the land came together and, by common consent, elected Gopala as king — a tradition of elective kingship that, while perhaps idealized or exaggerated in later court panegyric, nonetheless signals both the depth of the preceding crisis and the consensual, almost contractual character that Pala rule initially claimed for itself, in contrast to the purely hereditary and often quasi-divine claims of many contemporary dynasties.

3. Gopala: The Founder (c. 750–775 CE)

Gopala, the founder of the dynasty, remains a somewhat shadowy figure in the historical record, and neither his exact regnal dates nor the details of his rise to power can be established with certainty; modern historians place the beginning of his reign at various points between 750 and 756 CE. The Khalimpur inscription of his son Dharmapala describes Gopala's father as Vapyata and his grandfather as Dayitavishnu, neither of whom bore royal titles, suggesting that the family's rise to kingship was a comparatively recent and self-made phenomenon rather than the continuation of an established royal line. Later tradition, recorded by the Tibetan historian Taranatha in his History of Buddhism in India (composed in the early seventeenth century, drawing on earlier and now-lost sources), elaborates the story of Gopala's election, describing an assembly of the people that, after several unsuccessful experiments in which each newly chosen king was mysteriously found dead the following morning (said to have been the work of a rakshasi, a female demon, who devoured each ruler in turn), finally selected Gopala, who alone succeeded in overcoming the demon and securing stable rule.

Whatever the precise historicity of this legend, its persistence in Buddhist historical memory reflects the genuine novelty of the Pala accession: a ruler who owed his throne not to conquest or inheritance in the conventional sense but to the collective will of the region's leading men, seeking above all an end to chronic disorder. Gopala is credited in later tradition, including by Taranatha, with the construction of a monastery at Odantapuri (identified by most scholars with a site near modern Bihar Sharif in the district of Nalanda, Bihar), an act that, if historical, would mark the beginning of the sustained Buddhist patronage that was to become the hallmark of the dynasty. Gopala's kingdom in his own lifetime was probably confined to Bengal, or to parts of it, and perhaps southern Bihar; the great territorial expansion of Pala power was the achievement of his son and successor.

4. Dharmapala: The Architect of Empire (c. 775–812 CE)

It was under Dharmapala, Gopala's son and successor, that the Pala state was transformed from a regional Bengali kingdom into an empire of pan-Indian consequence. Dharmapala's reign, conventionally dated to roughly 775 to 812 CE (though, again, the precise chronology is debated among specialists, with some scholars extending his reign into the 820s), coincided with a moment of unusual opportunity in North Indian politics: the decline of the earlier imperial pretensions of Kanauj under weak successors to Yashovarman, and the simultaneous rise of two other great powers of the age — the Gurjara-Pratihara dynasty of Rajasthan and western India, and the Rashtrakuta dynasty of the Deccan — each of which coveted control of the Gangetic doab and the symbolically vital city of Kanauj, regarded since the days of Harshavardhana as the imperial seat of North India.

This three-cornered contest for supremacy over Kanauj, fought out intermittently across the reigns of Dharmapala and Devapala on the Pala side, Vatsaraja and Nagabhata II on the Pratihara side, and Dhruva and Govinda III on the Rashtrakuta side, is known to historians as the Tripartite Struggle, and it dominates the political history of North India for the better part of half a century. According to the Pala court's own account, preserved in the Khalimpur inscription, Dharmapala succeeded in defeating a ruler named Indrayudha of Kanauj and installing in his place a nominee of his own choosing, one Chakrayudha, in a grand ceremony attended, the inscription claims, by the rulers of Bhoja (probably in Malwa or the Vindhya region), Matsya (in the Alwar-Jaipur region of Rajasthan), Madra (in the Punjab), Kuru (around Delhi), Yadu (possibly in western India), Yavana (a term used loosely for peoples of the northwest, including groups of Central Asian or foreign extraction), Avanti (Malwa), Gandhara (in the northwest, roughly modern Peshawar and its environs), and Kira (Kangra), all of whom are said to have bowed before Chakrayudha's investiture and thereby, by extension, acknowledged Dharmapala's overlordship.

This account, understandably, must be treated with the caution appropriate to any royal panegyric composed to glorify its patron; the list of submissive rulers reads suspiciously like a formulaic enumeration of traditional North Indian territorial divisions rather than a precise historical record of vassalage. Nonetheless, even allowing for exaggeration, the episode indicates that Dharmapala had, for a period, achieved a degree of paramountcy over Kanauj and the Gangetic heartland unmatched by any Bengali ruler before him. His success, however, proved short-lived: the Rashtrakuta king Govinda III, marching north from the Deccan, defeated both Dharmapala and his Pratihara rival Nagabhata II in quick succession, forcing Dharmapala into at least nominal submission, though the Rashtrakutas, characteristically for a power based far to the south, did not attempt to hold the Gangetic plain permanently and soon withdrew, leaving the field once again open to renewed contest between the Palas and the resurgent Pratiharas under Nagabhata II and his successors.

Dharmapala's reign was thus a story of ambition realized, checked, and partially sustained: while the dream of permanent Pala paramountcy over Kanauj proved impossible to maintain in the face of Pratihara and Rashtrakuta power, Dharmapala nonetheless left the Pala kingdom vastly enlarged, extending, in the inscriptions' likely exaggerated but not baseless language, from the eastern sea to the Himalayas and encompassing at various points Bengal, Bihar, parts of Assam (Kamarupa), Orissa, and territories in the eastern Gangetic plain as far as the borders of modern Uttar Pradesh. Equally significant, and more securely attested, was Dharmapala's role as a patron of Buddhism: he is credited with the foundation of the great monastic university of Vikramashila, generally identified with a site at Antichak in the Bhagalpur district of Bihar, on the southern bank of the Ganges, an institution that was to rival and in some respects surpass Nalanda as a centre of advanced Buddhist, particularly tantric or Vajrayana, learning, drawing teachers and students from across the Buddhist world, including a young scholar named Atisha Dipankara Shrijnana, who would later carry the Vikramashila tradition to Tibet in the eleventh century and become one of the principal architects of the "second diffusion" of Buddhism in that country. Dharmapala is also credited with the restoration or enlargement of Odantapuri and with lavish grants to Nalanda, and Tibetan tradition further attributes to him the foundation of as many as fifty religious establishments, a figure that, whatever its precise accuracy, conveys the scale of his religious patronage.

5. Devapala: The Zenith of Pala Power (c. 812–850 CE)

Dharmapala was succeeded by his son Devapala, whose long reign — conventionally dated from around 812 to 850 CE — is generally regarded by historians as the high-water mark of Pala imperial power. The Munger (Monghyr) and Bhagalpur copper-plate inscriptions of Devapala, together with the Badal pillar inscription, which commemorates the services of the Garga family of ministers who served successive Pala kings, provide the principal epigraphic evidence for his reign and, in characteristic courtly hyperbole, describe an empire stretching "from the Himalayas to the Vindhyas and from the eastern to the western ocean," with subordinate or tributary rulers as far afield as Kamarupa (Assam) in the east, Utkala (Orissa) in the south, and the Kambojas — a people whose precise location remains debated but who are generally placed somewhere in the northwest, in the region of the Punjab or beyond — in the west or northwest.

While such claims cannot be taken entirely at face value, they are corroborated in general terms by other evidence. The Badal pillar inscription records that Devapala's minister Kedaramisra assisted the king in his campaigns and that Devapala's power was acknowledged over a wide territory. Devapala also maintained, or renewed, the tradition of engagement with Southeast Asia begun in a modest way under his predecessors: the celebrated Nalanda copper-plate inscription of Devapala records a grant, made at the request of the Sailendra king Balaputradeva of Suvarnadvipa (generally identified with the Sailendra kingdom of Sumatra and the wider Srivijaya maritime empire of the Indonesian archipelago), of five villages for the maintenance of a monastery that Balaputradeva had built at Nalanda for the benefit of Buddhist pilgrims and students travelling from Southeast Asia — a remarkable piece of evidence for the maritime and cultural links that bound the Pala kingdom to the wider Buddhist world of monsoon Asia, and for Nalanda's continuing international stature even as newer foundations such as Vikramashila rose alongside it.

Devapala's reign also saw continued, if inconclusive, engagement in the ongoing struggle for supremacy in North India, with Pala forces recorded as having campaigned against the Pratiharas and possibly extended Pala influence, however briefly, into parts of the western and northwestern subcontinent. Yet it would be a mistake to see Devapala's reign purely in terms of military conquest: the era is remembered above all as one of consolidation, prosperity, and cultural efflorescence, in which the great monastic universities reached the height of their fame, the characteristic Pala school of sculpture — executed above all in the fine-grained black basalt (and, in some regions, chlorite) stone of Bengal and Bihar, and distinguished by its technical refinement, its elaborate iconographic programmes, and its influence on the art of Nepal, Tibet, and Southeast Asia — reached artistic maturity, and Pala manuscripts of Buddhist texts, illustrated with miniature paintings, began to circulate widely, some travelling as far as Tibet and Nepal, where Pala-period Bengali or Bihari manuscripts remain among the most treasured survivals of early Indian book art.

6. The Successors of Devapala and the First Signs of Decline

Devapala was succeeded, according to most reconstructions, by a king named Mahendrapala (not to be confused with the Pratihara king of the same name), whose short reign is attested chiefly by a single inscription discovered relatively recently and whose relationship to Devapala — whether son, nephew, or otherwise — remains a matter of scholarly discussion. He was followed by Shurapala I (also called Vigrahapala I) and then by Narayanapala, whose exceptionally long reign, conventionally placed between roughly 854 and 908 CE, spanning more than half a century, coincided with a marked contraction of Pala power. It is during this period that the Rashtrakuta ruler Amoghavarsha I appears to have inflicted defeats upon the Palas, and it is likely that Pala control over outlying territories, always more nominal than administratively integrated, began to loosen, with feudatory chiefs in Assam, Orissa, and elsewhere reasserting effective independence.

The reign of Narayanapala's successors — Rajyapala, Gopala II, and Vigrahapala II — is generally regarded by historians as a period of stagnation or gentle decline, in which the dynasty, while retaining its core territories in Bengal and southern Bihar and continuing to patronize Buddhist institutions, ceased to play the dominant role in pan-Indian politics that it had enjoyed under Dharmapala and Devapala. It was during this phase that a genuine and dangerous internal threat emerged: the Kaivarta rebellion under a chief named Divya (or Divvoka), who, during or shortly after the reign of Mahipala I's son and successors, succeeded in overthrowing Pala authority in Varendra (northern Bengal, the historic core of the dynasty's power) and establishing an independent, non-Pala local dynasty there for a period of years, before Pala authority was eventually restored, at real cost, by King Ramapala.

7. Mahipala I and the Revival of Pala Fortunes (c. 988–1038 CE)

The dynasty's fortunes were significantly, if temporarily, revived under Mahipala I, whose long reign in the late tenth and early eleventh centuries is remembered as a genuine renaissance of Pala power after a period of comparative eclipse. Mahipala I is credited with reasserting Pala control over Bengal and Bihar, restoring temples and monasteries damaged in the intervening period of disorder, and is often regarded, alongside Dharmapala and Devapala, as one of the three greatest rulers of the dynasty — so much so that later tradition and some inscriptions refer to a "second line" of Pala kings beginning with him.

Mahipala I's reign, however, also coincided with a formidable new threat from the south: the Chola empire under the great Rajendra Chola I, whose famous northern expedition (the digvijaya commemorated in his Tiruvalangadu and other inscriptions), launched around 1019–1023 CE, saw Chola armies march deep into eastern India, defeating a series of rulers including, according to Chola inscriptions, a king identified as "Mahipala" of Bengal, before proceeding, in a much-celebrated feat, to fetch water from the Ganges to consecrate Rajendra's new capital of Gangaikonda Cholapuram. While the Chola invasion did not result in permanent Chola annexation of Bengal — the expedition was, in essence, a raid for prestige and plunder rather than an attempt at conquest and administration — it nonetheless represented a significant humiliation for Pala arms and a demonstration of the vulnerability of the eastern kingdom to attack from distant and unexpected quarters, foreshadowing the difficulties that would beset the dynasty's final century.

8. Later Pala Rulers: Nayapala, Vigrahapala III, and Ramapala

Mahipala I's successors, Nayapala and Vigrahapala III, faced renewed conflict on the western frontier, this time with the Kalachuri dynasty of central India under Karna (Lakshmikarna), whose ambitions brought him into repeated conflict with the Palas; peace between the two powers was eventually sealed, in typical fashion for the period, through a marriage alliance, with Vigrahapala III taking a Kalachuri princess, Yauvanashri, as his queen. The Kalachuris also came into conflict, and occasionally alliance, with the Palas over succeeding decades, illustrating the complex, shifting web of matrimonial and military relations that characterized the political landscape of eastern and central India in this period.

It was in the reign of Ramapala, son of Vigrahapala III and one of the last genuinely capable rulers of the dynasty, that the Kaivarta rebellion mentioned above was finally suppressed. The Kaivartas — generally understood to have been a community associated with fishing and boating, and thus, in the context of Bengal's riverine geography, a group of considerable local significance — had, under their leader Divya, seized control of Varendra, the historic Pala homeland in northern Bengal, apparently exploiting a period of weakness following the death of Mahipala I's successor. Divya's usurpation was continued by his successors, Rudoka and then Bhima, and it fell to Ramapala, after his own accession, to mount a sustained campaign, described at length in the Sanskrit court epic Ramacharita of the poet Sandhyakara Nandi — a work of unusual historical value in that it is deliberately composed in a double-meaning (shlesha) style that narrates simultaneously the story of the god Rama and the deeds of King Ramapala — to recover Varendra. With the assistance of a coalition of feudatory chiefs, prominently including his maternal relatives and vassals styled samantas, Ramapala succeeded in defeating Bhima and restoring Pala authority over Varendra, an achievement celebrated in the Ramacharita as a triumphant restoration comparable to Rama's own reconquest of his kingdom.

Ramapala's reign (c. 1077–1130 CE, dates again debated) is often regarded as a final, partial resurgence of Pala power — sometimes termed by historians a "second rise" of the dynasty — but the victory over the Kaivartas, however celebrated in court literature, could not fully repair the structural weaknesses that had accumulated over the preceding century and a half: the growing power of hereditary feudatories and samantas who owed only nominal allegiance to the Pala throne, the financial and military strain of near-continuous warfare on multiple fronts, and the gradual consolidation, to the south and west, of a new and ultimately fatal rival: the Sena dynasty.

9. The Rise of the Senas and the Final Decline

The Sena dynasty, of South Indian (Karnata, i.e., Karnataka) origin according to their own inscriptions, had established themselves as feudatories or local power-holders in the Rarh region of western Bengal by the eleventh century, serving, it appears, at various points as subordinates or allies of the Palas. Under Vijayasena, who came to the throne in the early twelfth century and reigned for an unusually long period, the Senas transformed themselves from a regional power into serious rivals of the weakened Pala state, extending their control over much of western and southern Bengal.

The Pala kings who followed Ramapala — Kumarapala, Gopala III (sometimes numbered differently in different reconstructions), and Madanapala — presided over a dynasty in visible and accelerating decline. Internal succession disputes, the continuing erosion of central authority in favour of increasingly independent feudatories, renewed pressure from the Gahadavala dynasty of Kanauj in the west (which under rulers such as Govindachandra extended its influence into western Bihar, at Pala expense), and above all the relentless expansion of Sena power under Vijayasena and his son and successor Ballalasena progressively reduced the Pala kingdom to a rump state confined to parts of Bihar and eastern Bengal. Vijayasena's own inscriptions boast of victories over a Pala king (probably Madanapala) as well as over other regional rivals, including rulers of Kamarupa and Kalinga (Orissa), and by the reign of his successors the Sena dynasty had effectively supplanted the Palas as the paramount power in Bengal.

The precise date of the Pala dynasty's final extinction is not established with complete certainty, but Govindapala and Palapala are generally regarded as the last, largely nominal, rulers of a much-diminished Pala state, confined to parts of Magadha (southern Bihar), and the dynasty is conventionally regarded as having come to an end by around 1161 CE, though pockets of Pala or Pala-affiliated authority may have lingered somewhat longer in isolated areas. With the extinction of the main Pala line, effective political power in Bengal passed decisively to the Sena dynasty under Ballalasena and his son Lakshmanasena, themselves destined, within a few decades, to face the onset of the Turkic conquest of Bengal under Bakhtiyar Khalji at the very end of the twelfth century — an event that brought the entire epoch of indigenous Hindu-Buddhist dynastic rule in Bengal, of which the Palas had been the most illustrious representatives, to a decisive close.

10. Causes of the Pala Decline: An Analytical Assessment

The decline of the Pala dynasty, unfolding as it did over the better part of a century and a half rather than through any single catastrophic event, invites a multi-causal explanation, and historians have generally identified several interlocking factors.

First, and perhaps most fundamentally, was the structural weakness inherent in the early medieval Indian pattern of state formation itself, a pattern often described by historians (notably in the influential, if debated, "feudalism" model associated with R. S. Sharma) as involving the proliferation of land grants — both to religious institutions (agrahara and devadana grants) and, increasingly, to secular officials and military commanders in lieu of cash salaries — which over time tended to create a class of quasi-autonomous, hereditary landholders and samantas whose loyalty to the central throne was contingent and whose local power, once established, was difficult to dislodge. The Pala state, like its contemporaries, relied heavily on such feudatories for administration and military manpower, and as their power grew relative to that of the crown, particularly during periods of weak or contested kingship, the practical unity and military effectiveness of the empire suffered correspondingly. The Kaivarta rebellion is perhaps the most dramatic illustration of this dynamic, but the phenomenon of increasingly assertive local samantas is visible throughout the later Pala inscriptions.

Second, recurrent disputes over succession, of which there is evidence at several points in Pala history, weakened the dynasty at critical junctures, providing openings for external enemies and encouraging internal fragmentation. The comparatively rapid succession of short-reigned or weak kings in certain periods, most notably after Devapala, stands in marked contrast to the long and stable reigns of Dharmapala, Devapala, Narayanapala, and Mahipala I, and it is no coincidence that Pala power ebbed most conspicuously in precisely those intervals of unstable succession.

Third, the Palas faced sustained external pressure on multiple fronts simultaneously — a strategic predicament common to states occupying the eastern Gangetic plain, which lay open to attack from the Deccan (the Rashtrakutas), from central India (the Kalachuris), from the west (the Pratiharas and later the Gahadavalas), and, as the Chola invasion of Rajendra I dramatically demonstrated, even from the far south, delivered by sea and overland march alike. No single one of these threats, perhaps, was fatal in itself, but their cumulative and recurrent nature placed a chronic strain on Pala military and fiscal resources that, over generations, proved difficult to sustain.

Fourth, some historians have pointed to the possible economic and social costs of the dynasty's very success as a patron of Buddhist monasticism: the substantial and repeated grants of land and revenue to monastic institutions, whatever their cultural and religious merit, represented in the aggregate a considerable and permanent alienation of state resources, reducing the fiscal base available to the crown relative to what might have been available to a state investing more heavily in direct administration or military capacity — though this argument should not be overstated, since religious patronage of a broadly comparable kind, directed toward Hindu temples rather than Buddhist monasteries, characterized virtually all contemporary Indian dynasties, including the ultimately more successful Senas and Cholas.

Fifth, and finally, the rise of a genuinely formidable and better-consolidated rival in the shape of the Sena dynasty, whose founders' South Indian martial background and whose rulers, particularly Vijayasena and Ballalasena, proved unusually capable and ambitious, provided the immediate proximate cause of the Pala dynasty's final eclipse: even a Pala state in reasonable health might have struggled against such a rival, and a Pala state already weakened by a century and a half of the accumulated pressures described above proved, in the end, unable to withstand it.

11. Administration and Polity

The administrative system of the Pala empire, reconstructed chiefly from the evidence of copper-plate land grants (of which several dozen survive, ranging from the Khalimpur and Munger plates of Dharmapala and Devapala to numerous later grants of Narayanapala, Mahipala I, and their successors), reveals a hierarchical structure typical of early medieval Indian polities, combining elements of direct royal administration with a substantial degree of devolved, feudatory governance.

At the apex stood the king, bearing the grand imperial titulature of Paramesvara Paramabhattaraka Maharajadhiraja, "supreme lord, supreme worshipful one, great king of kings," a formula shared, with local variations, by the other major dynasties of the age (the Pratiharas and Rashtrakutas among them) and signalling a claim to a status transcending that of merely regional kingship. Below the king, the inscriptions attest to a considerable apparatus of central ministers and officials, including the mahasandhivigrahika (minister of peace and war, effectively a chief minister with responsibility for foreign affairs), the mahasenapati (commander-in-chief), the mahapratihara (chief of the palace guard), and a range of revenue and judicial officials with titles such as rajasthaniya, uparika, vishayapati, and others whose precise functions, in the absence of a surviving administrative manual comparable to the Arthashastra for this specific period, must be inferred from context and comparison with contemporary inscriptions elsewhere in India.

Territorially, the empire was organized into a hierarchy of units — bhukti (province), mandala or vishaya (district), and smaller units down to the village (grama) level — administered by officials of correspondingly graded rank, though the degree of effective central control over the lower levels of this hierarchy, particularly in outlying or recently conquered regions, undoubtedly varied a great deal and tended to diminish over the course of the dynasty's later history as feudatory power grew. The Badal pillar inscription's celebration of the Garga family of hereditary ministers, who served several successive Pala kings in the office of mahasandhivigrahika, is itself instructive: it illustrates both the value the Pala state placed on continuity and expertise in central administration and, more broadly, the tendency of early medieval Indian polities toward the hereditary transmission of high office, a tendency that, replicated at the level of provincial and local governance, contributed over time to precisely the kind of entrenched, quasi-autonomous local power that historians identify as a major factor in the dynasty's eventual weakening.

12. Religion: The Pala Dynasty and Buddhism

No aspect of Pala history has attracted more scholarly and popular attention than the dynasty's patronage of Buddhism, and rightly so, for the Palas stand as the last major Indian royal house to sustain Buddhist monasticism as a central element of state religious policy at imperial scale. It should be emphasized, however, that Pala religious policy was not one of exclusive or doctrinaire commitment to Buddhism to the exclusion of other faiths: Pala inscriptions and surviving sculpture attest abundantly to royal and aristocratic patronage of Hindu deities as well, particularly Vishnu, Shiva, and the various forms of the Goddess (Durga, and, in tantric contexts, various forms associated with the developing Shakta and Tantric traditions that flourished in Bengal during this period alongside Buddhist Vajrayana practice), and it is likely that the Pala kings, whatever their personal religious inclinations, generally pursued a policy of even-handed patronage extending to the major religious traditions of their realm, in keeping with a broader pattern common among Indian ruling dynasties of the period.

Nonetheless, it is Buddhist patronage that most distinctively marks the dynasty's religious legacy. Under successive Pala kings, the ancient university of Nalanda, already centuries old by the time of Gopala's accession and celebrated in the seventh century by the Chinese pilgrim Xuanzang, continued to receive royal patronage and to function as a leading centre of Buddhist philosophical and monastic education, its curriculum encompassing not only Buddhist scholastic philosophy (the various schools of Abhidharma, Madhyamaka, and Yogachara thought) but also grammar, logic (Nyaya), medicine, and other branches of learning. Alongside Nalanda, the Palas founded or substantially developed several other major monastic universities: Vikramashila, founded by Dharmapala on the Ganges in modern Bhagalpur district, which by the tenth and eleventh centuries had emerged as arguably the foremost centre of advanced tantric Buddhist studies in India, governed by a distinguished line of scholar-abbots (among them Buddhajnanapada, Dipankarabhadra, and, most famously, Atisha Dipankara Shrijnana, who departed for Tibet in 1042 CE at the invitation of the West Tibetan king Yeshe-Ö and his successors, and whose teaching and writing there, including the influential Bodhipathapradipa, played a foundational role in the revival of Buddhism in Tibet after the persecutions associated with King Langdarma, a movement remembered in Tibetan historiography as the "later diffusion" (phyi dar) of the Dharma); Odantapuri, associated with Gopala and located near modern Bihar Sharif, whose institutional model is said to have directly inspired the design of Samye, the first Buddhist monastery in Tibet, established under royal patronage in the eighth century; Somapura Mahavihara, founded by Dharmapala at Paharpur in what is today Naogaon District, Bangladesh, whose massive cruciform brick structure, excavated in the twentieth century and today recognized as a UNESCO World Heritage Site, remains the single largest known Buddhist monastic complex south of the Himalayas and a monument of extraordinary architectural ambition; and Jagaddala, founded by a later Pala king (probably Ramapala or one of his immediate successors) in Varendra, which appears to have specialized, in the dynasty's final century, in the study and translation of Kalachakra tantra literature.

The intellectual and religious traffic generated by these institutions was genuinely international in scope. Pala-era Bengal and Bihar served as the principal conduit through which late Indian Buddhism, and in particular its highly developed tantric or Vajrayana forms, were transmitted to Tibet, Nepal, and, to a lesser but still significant degree, to maritime Southeast Asia. Successive waves of Tibetan scholar-pilgrims travelled to Vikramashila and Nalanda to study, several of them, including the great translator-scholars associated with the "later diffusion," subsequently producing Tibetan translations of Sanskrit Buddhist texts that today survive complete in the Tibetan Buddhist canon (the Kangyur and Tengyur) even where the original Sanskrit has been lost — a fact that gives Pala-era Bengal and Bihar an importance in the history of world Buddhist literature considerably out of proportion to the dynasty's ultimately modest territorial extent by the standards of, say, the Mauryan or Gupta empires. The reciprocal relationship with Southeast Asia, exemplified by the Sailendra king Balaputradeva's monastery at Nalanda under Devapala's patronage noted above, further illustrates the Pala kingdom's position as a hub within a wider maritime and overland network of Buddhist exchange stretching from Tibet to Java.

13. Art and Architecture

The distinctive school of sculpture that flourished in Bengal and Bihar under Pala (and, in its final phase, Sena) patronage — commonly termed Pala art or the Pala-Sena school by art historians — represents one of the major regional traditions of Indian sculpture and one whose influence radiated far beyond the political boundaries of the Pala state itself. Executed predominantly in fine-grained black chlorite or basalt stone (locally quarried, particularly in the Rajmahal hills and other outcrops within the Pala domains), Pala sculpture is characterized by a high degree of technical polish, elaborate and often crowded iconographic compositions featuring a central deity flanked by numerous subsidiary figures and decorative elements, a taste for elongated, gracefully modelled figures, and an increasingly elaborate iconography reflecting the sophisticated theological developments of both late Indian Buddhism (particularly the proliferation of complex Vajrayana deities such as various forms of Avalokiteshvara, Tara, Manjushri, and esoteric tantric divinities) and contemporary Hindu image-making (Vishnu in his various forms, Shiva, Surya, and the Goddess in her many aspects).

Alongside monumental stone sculpture, the Pala workshops of eastern India produced a substantial body of bronze and other metal images, cast using the lost-wax (cire perdue) technique, examples of which have been found not only within the subcontinent but also in Nepal, Tibet, and parts of Southeast Asia, testifying both to the export of finished objects along trade and pilgrimage routes and to the direct influence of Pala stylistic and iconographic conventions on the subsequent development of Nepalese and Tibetan Buddhist art, which drew extensively on Pala models well after the Pala dynasty's own political demise.

Pala-period architecture, though less abundantly preserved than sculpture owing to the vulnerability of brick construction (the predominant building material in the alluvial, stone-poor terrain of Bengal) to time and to later depredation, is nonetheless represented by several monuments of considerable importance, foremost among them the aforementioned Somapura Mahavihara at Paharpur, whose distinctive cruciform ground plan, organized around a massive central shrine and surrounded by a quadrangle of monastic cells (originally numbering over one hundred and seventy), is thought to have influenced monastic and temple architecture as far afield as Myanmar (notably the Ananda temple at Pagan) and Java (where certain structural affinities have been noted with the great Buddhist monument of Borobudur, itself roughly contemporary with the Pala period, though the precise nature and extent of such influence remains a subject of scholarly discussion). Illustrated Buddhist manuscripts, executed on palm leaf and illuminated with miniature paintings depicting Buddhist deities and narrative scenes in a style closely related to that of contemporary sculpture, constitute a further and artistically significant category of Pala visual culture, with several outstanding examples, including manuscripts of the Ashtasahasrika Prajnaparamita, surviving today in collections in Nepal, Tibet, and various museums and libraries around the world.

14. Economy and Society

The economic foundations of Pala power rested substantially on the exceptional agricultural fertility of the Bengal delta and the middle and lower Gangetic plain, a region of abundant rainfall, extensive river systems (the Ganges, Brahmaputra, and their innumerable distributaries and tributaries), and correspondingly high agricultural productivity, particularly in rice cultivation, which sustained a dense population and generated the agrarian surplus necessary to support an elaborate court, a substantial military establishment, and extensive religious patronage. The numerous land grant inscriptions of the period, whatever their primary purpose as records of royal munificence toward religious beneficiaries, incidentally preserve a wealth of information concerning contemporary land tenure, village organization, agricultural taxation, and rural administration, and constitute one of the principal sources for the economic and social history of early medieval eastern India.

Beyond agriculture, the Pala domains benefited from a well-developed network of riverine and, to a lesser extent, maritime trade, with Bengal's position at the mouth of the Ganges-Brahmaputra delta system affording access both to overland trade routes into the Gangetic heartland and to seaborne commerce connecting the region to Southeast Asia, Sri Lanka, and, via intermediary ports, to the wider Indian Ocean trading world. The circulation, however limited relative to some other contemporary Indian states, of gold and silver coinage under the Palas, along with the archaeological evidence of urban and semi-urban settlement at sites such as Mahasthangarh (associated with ancient Pundranagara) and Paharpur, further attests to a functioning commercial economy underpinning the dynasty's political and cultural achievements. Craft production, particularly in textiles (Bengal muslin and cotton cloth enjoyed wide renown in later centuries and likely had earlier antecedents), metalworking (both for religious images and for utilitarian and military purposes), and the manufacture of manuscripts and religious paraphernalia associated with the great monastic universities, provided additional sources of economic activity and, in the case of religious art objects, a significant export commodity carrying Bengali and Bihari artistic influence to distant lands.

15. Historiographical Assessment and Legacy

Modern historical scholarship on the Palas, beginning with the pioneering epigraphic and textual studies of scholars such as R. D. Banerji, K. P. Jayaswal, and R. C. Majumdar in the early and mid-twentieth century, and continuing through the more recent and methodologically refined work of D. C. Sircar, Niharranjan Ray, B. P. Sinha, A. M. Chowdhury, and, in the domain of art history, Susan L. Huntington, Frederick Asher, and Gouriswar Bhattacharya, among many others, has substantially reconstructed the political chronology, administrative structure, and cultural achievements of the dynasty, even as significant uncertainties — particularly regarding precise regnal dates, the exact relationships between certain successive kings, and the fuller social and economic history of the period — remain the subject of ongoing scholarly debate, reflecting the inherent limitations of a historical record composed overwhelmingly of land-grant inscriptions supplemented by later, and not always reliable, literary and Tibetan historiographical sources.

The legacy of the Pala dynasty, notwithstanding its eventual political eclipse, has proven remarkably enduring in several distinct registers. In the history of Buddhism, the Pala period represents the final and, in certain respects, most sophisticated flowering of Indian Buddhist scholasticism and Vajrayana ritual and doctrinal development before the religion's effective disappearance from the Indian mainland in the aftermath of the Turkic conquests of the late twelfth and early thirteenth centuries, and it was overwhelmingly through Pala-era teachers, texts, and artistic models that the Buddhism of Tibet, and to a considerable degree that of Nepal, took the form in which it has been preserved and practised down to the present day. In the history of art, the Pala school constitutes one of the major regional idioms of Indian sculpture, whose technical accomplishment and iconographic sophistication exercised a formative influence on the subsequent development of Buddhist art across the Himalayan world and parts of maritime Southeast Asia. In the regional history of Bengal and Bihar, the Pala period is remembered, alongside the succeeding Sena period, as a formative era in the development of regional political institutions, land-tenure patterns, and cultural identity, and Pala-era monuments such as Paharpur and Vikramashila (Antichak) continue today to serve as important sites of historical memory, archaeological research, and, in the case of Paharpur, international heritage recognition and tourism. In sum, the Pala dynasty, though it never achieved the territorial scale of the Mauryan or Gupta empires that preceded it in Indian history, nor survived as long in continuous power as some of its early medieval contemporaries, occupies a place in Indian history disproportionate to its purely political dimensions, on account of its unique and historically consequential role as the last great royal patron of Buddhism on Indian soil.

16. Conclusion

The history of the Pala dynasty traces a characteristic early medieval Indian trajectory: emergence from political chaos through a ruler chosen, however idealized the tradition, to restore order; rapid expansion into imperial grandeur under a succession of able rulers; participation in the wider contest for pan-Indian paramountcy that characterized the age of the Tripartite Struggle; a long period of consolidation, prosperity, and, above all, extraordinary religious and cultural patronage; and finally, a gradual, multi-causal decline driven by the structural weaknesses inherent in early medieval Indian statecraft, by recurrent internal rebellion and succession disputes, by sustained pressure from rival powers on several fronts, and ultimately by displacement at the hands of a more vigorous regional successor, the Sena dynasty. Yet to view the Palas solely through the lens of their eventual political decline would be to miss what is most historically significant about them: for nearly four centuries, the rulers of this eastern Indian dynasty sustained, at a scale and with a consistency unmatched by any contemporary Indian power, the flourishing of Buddhist monastic scholarship, religious art, and international cultural exchange, leaving a legacy that, transmitted through Tibet, Nepal, and maritime Southeast Asia, has long outlasted the political structures that gave it birth, and that continues, in the monuments, manuscripts, and living religious traditions descended from Pala-era Buddhism, to constitute one of the most significant and enduring contributions of early medieval India to world civilization.

References

1. Majumdar, R. C. (ed.). The History of Bengal, Vol. I: Hindu Period. Dacca: University of Dacca, 1943.

2. Majumdar, R. C. (ed.). The Age of Imperial Kanauj. Bombay: Bharatiya Vidya Bhavan, 1955.

3. Sircar, D. C. Studies in the Geography of Ancient and Medieval India. Delhi: Motilal Banarsidass, 1971.

4. Sircar, D. C. (ed.). The Pala-Sena Period (Comprehensive History of India series contributions). Calcutta, various dates.

5. Ray, Niharranjan. History of the Bengali People (Ancient Period), translated by John W. Hood. Calcutta: Orient Longman, 1994.

6. Chowdhury, Abdul Momin. Dynastic History of Bengal, c. 750–1200 A.D. Dacca: Asiatic Society of Pakistan, 1967.

7. Sinha, Bindeshwari Prasad. Dynastic History of Magadha, Cir. 450–1200 A.D. New Delhi: Abhinav Publications, 1977.

8. Huntington, Susan L. The "Pala-Sena" Schools of Sculpture. Leiden: E. J. Brill, 1984.

9. Asher, Frederick M. The Art of Eastern India, 300–800. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1980.

10. Taranatha (Jo-nang-pa). History of Buddhism in India, translated by Lama Chimpa and Alaka Chattopadhyaya. Simla: Indian Institute of Advanced Study, 1970.

11. Sandhyakara Nandi. Ramacharita, edited with introduction by R. C. Majumdar, R. G. Basak, and N. G. Banerji. Rajshahi: Varendra Research Society, 1939.

12. Dikshit, K. N. Excavations at Paharpur, Bengal. Memoirs of the Archaeological Survey of India, No. 55. Delhi: Manager of Publications, 1938.

13. Sharma, R. S. Indian Feudalism, c. 300–1200. Calcutta: University of Calcutta, 1965.

14. Chattopadhyaya, B. D. The Making of Early Medieval India. Delhi: Oxford University Press, 1994.

15. Epigraphia Indica, Vols. III–XXIV (for the Khalimpur, Munger/Monghyr, Bhagalpur, Nalanda, and Badal pillar inscriptions, among others). Archaeological Survey of India, Calcutta/Delhi, various years.

16. Bhattacharya, Gouriswar. Essays on Buddhist, Hindu, Jain Iconography and Epigraphy. Dhaka: International Centre for Study of Bengal Art, 2000.

17. Furui, Ryosuke. "Land and Society in Early Medieval Bengal: Pundravardhana." Studies in History, various issues, 2008–2020.

पाल राजघराण्याचा उदय आणि अस्त: प्रारंभिक मध्ययुगीन बंगाल व बिहारच्या राजकीय, सांस्कृतिक आणि धार्मिक इतिहासाचा अभ्यास

सारांश

पाल राजघराणे (इ.स. सुमारे ७५०–११६१) हे भारतीय उपखंडाच्या पूर्व भागातून, म्हणजे बंगाल (गौड व वंग) आणि बिहार (मगध) या प्रदेशांतून उदयास आलेले शेवटचे मोठे साम्राज्यशाही सत्ताकेंद्र म्हणून प्रारंभिक मध्ययुगीन भारताच्या इतिहासात विशेष स्थान राखते. परंपरेत "मत्स्यन्याय" म्हणून स्मरण केल्या जाणाऱ्या राजकीय अराजकतेच्या काळात — म्हणजे राजसत्तेच्या अभावी बलवान दुर्बलांना गिळंकृत करतो अशा स्थितीत — गोपालाने या राजघराण्याची स्थापना केली. धर्मपाल आणि देवपाल यांच्या कारकिर्दीत हे राज्य इतके विस्तारले की काही काळ त्याचा प्रभाव बंगालच्या उपसागरापासून सिंधू नदीच्या तीरापर्यंत पोहोचला आणि कनौजच्या गुर्जर-प्रतिहारांशी तसेच दख्खनच्या राष्ट्रकूटांशी गंगेच्या खोऱ्यावरील वर्चस्वासाठी ज्याला इतिहासकारांनी "त्रिपक्षीय संघर्ष" असे नाव दिले आहे, अशा स्पर्धेत तो सहभागी झाला. पाल राजे हे सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे भारतभूमीत बौद्ध धर्माचे संरक्षण करणारे शेवटचे मोठे राजघराणे म्हणून स्मरणात राहतात; त्यांनी नालंदा, विक्रमशीला, ओदंतपुरी आणि सोमपुर या महान बौद्ध विद्यापीठांना आश्रय दिला आणि एक वैशिष्ट्यपूर्ण कलाशैली तसेच जिवंत वज्रयान बौद्ध परंपरा तिबेट, नेपाळ आणि आग्नेय आशियात निर्यात केली. तरीही या राजघराण्याचा इतिहास हळूहळू क्षीण होत जाण्याचाही आहे: वारंवार उद्भवणारे उत्तराधिकार-विवाद, केंद्रीय सत्तेचे अर्ध-स्वायत्त सरंजामदारांमध्ये विघटन, दक्षिणेकडील चोळांचे व पश्चिमेकडील कलचुरींचे आक्रमण, आणि अखेरीस बाराव्या शतकाच्या मध्यास हिंदू सेन राजघराण्याकडून झालेली हकालपट्टी. हा लेख पाल साम्राज्याच्या उगमापासून, शिखरापर्यंत, प्रशासकीय व सांस्कृतिक कामगिरीपासून, आणि अखेरच्या ऱ्हासापर्यंतचा सर्वंकष आढावा घेतो, तसेच त्यास प्रारंभिक मध्ययुगीन भारतीय राज्यनिर्मितीच्या व्यापक प्रवाहात स्थान देऊन शिलालेख, नाणकशास्त्र, साहित्यिक व कलेतिहासविषयक पुराव्यांच्या आधारे मांडणी करतो.

१. प्रस्तावना

प्रारंभिक मध्ययुगीन भारतातील फार थोड्या राजघराण्यांमध्ये पाल राजघराण्याइतका ठळक विरोधाभास आढळतो. संस्कृत परंपरेने अनेकदा आर्यावर्ताच्या मध्यवर्ती भूभागाच्या परिघावरचा मानलेल्या प्रदेशातून, तुलनेने अस्पष्ट आणि साध्या पार्श्वभूमीतून उदयास येऊन, पालांनी अवघ्या दोन-तीन पिढ्यांत समकालीन भारतातील सर्वांत विस्तृत व समृद्ध राज्यांपैकी एक उभे केले — असे राज्य, ज्याचे राज्यकर्ते स्वतःला परमेश्वर, परमभट्टारक आणि महाराजाधिराज या त्या काळातील सर्वोच्च साम्राज्यशाही उपाध्यांनी संबोधत असत. आठव्या शतकाच्या मध्यापासून ते बाराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत, जवळजवळ चार शतके, सुमारे अठरा राजांच्या मालिकेने चढ-उतारांसह बंगाल व बिहारच्या सुपीक त्रिभुज व जलोढ प्रदेशांवर राज्य केले — असा प्रदेश, ज्याची शेती, नदीमार्गे होणारा व्यापार आणि हस्तकला उत्पादन यांतील संपन्नता त्याला प्रारंभिक मध्ययुगीन भारतीय राजकारणातील अत्यंत हव्याहव्याशा वाटणाऱ्या पुरस्कारांपैकी एक बनवत असे.

तथापि, पालांचे ऐतिहासिक महत्त्व केवळ त्यांच्या भूप्रदेशाच्या व्याप्तीपुरते मर्यादित नाही. ज्या काळात उपखंडाच्या इतरत्र बौद्ध धर्म सर्वत्र पुनरुज्जीवित, मंदिर-केंद्रित हिंदू धर्माला आणि वायव्येकडे विस्तारणाऱ्या इस्लामच्या आव्हानाला जागा देत होता, त्या काळात पाल हे खऱ्या अर्थाने भारतातील असे शेवटचे राजघराणे होते, ज्यांनी बौद्ध धर्माच्या संरक्षणाला राज्यधोरणाचा केंद्रवर्ती आधारस्तंभ बनवले. पाल आश्रयाखाली, आधीच प्राचीन असलेले नालंदा विद्यापीठ भरभराटीस येत राहिले, तर विक्रमशीला, ओदंतपुरी, सोमपुर आणि जगद्दल यांसारखी सर्वस्वी नवी स्थापने बौद्ध विद्येची अशी केंद्रे बनली, ज्यांची कीर्ती तिबेट, चीन, श्रीलंका, जावा आणि सुमात्रा येथून विद्यार्थी व यात्रेकरूंना आकर्षित करत असे. त्यामुळे पाल कालखंड म्हणजे तेराव्या शतकापर्यंत उपखंडातून जवळजवळ पूर्ण नाहीसा होण्यापूर्वी, भारतीय बौद्ध धर्माचा त्याच्या मूळ भूमीवरील अंतिम बहर होय; आणि पाल-प्रशिक्षित आचार्य, पाल हस्तलिखिते आणि पाल-प्रभावित धातू व दगडी मूर्ती यांच्याद्वारेच तिबेट, नेपाळ आणि आग्नेय आशियाच्या काही भागांतील वज्रयान बौद्ध वारशाचा बराचसा भाग संक्रमित आणि जतन झाला.

हा लेख पाल राज्याचा प्रवास — त्याच्या अस्पष्ट उगमापासून, धर्मपाल व देवपाल यांच्या साम्राज्यशाही शिखरापर्यंत, त्यानंतरच्या संकोचापासून महिपाल पहिला याच्या अंशतः पुनरुज्जीवनापर्यंत, आणि अखेरीस सेन राजघराण्याच्या हातून झालेल्या दीर्घकालीन ऱ्हास व अस्तापर्यंत — मांडतो. या ओघात राजघराण्याची प्रशासकीय रचना, धार्मिक व सांस्कृतिक आश्रयदातेपण, आर्थिक पाया, आणि त्याच्या अखेरच्या विघटनाची अंतर्गत व बाह्य कारणे यांचाही विचार केला जातो. ही मांडणी ताम्रपट, शिलालेख, नाणी यांच्या विपुल संग्रहावर तसेच तारानाथसारख्या तिबेटी इतिहासकारांच्या साक्षीवर, आणि आर. सी. मजुमदार, डी. सी. सरकार, निहाररंजन रे, ए. एम. चौधुरी आणि सुझन हंटिंग्टन यांसारख्या आधुनिक विद्वानांच्या संशोधनावर आधारित आहे, ज्यांच्या कार्याने या काळाचा कालक्रम व इतिहास पुनर्रचित करण्यात मोठे योगदान दिले आहे, जरी काही ठिकाणी तो अजूनही वादग्रस्त व अपूर्णपणे ज्ञात आहे.

२. राजकीय पार्श्वभूमी: पालांपूर्वीचे बंगाल

गोपाल व त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांच्या कामगिरीचे कौतुक करण्यापूर्वी, पाल सत्तेच्या स्थापनेपूर्वीच्या दशकांतील बंगालची राजकीय स्थिती समजून घेणे आवश्यक आहे. सातव्या शतकात गौडाचा राजा शशांक याचा उदय व अस्त झाला; त्याने बंगालचा बराचसा भाग तसेच बिहार व ओडिशाचे काही भाग अल्पकाळासाठी एकत्र आणले. कनौजच्या हर्षवर्धनाशी आणि त्याचा मित्र कामरूपचा बौद्ध राजा भास्करवर्मन यांच्याशी झालेल्या संघर्षामुळे नंतरच्या बौद्ध परंपरेत शशांकाला, पूर्णतः न्याय्य नसले तरी, बौद्ध धर्माचा छळ करणारा म्हणून स्मरले जाते. परंपरेनुसार सुमारे इ.स. ६३७ मध्ये झालेल्या शशांकाच्या मृत्यूनंतर त्याच्या राज्याचे विघटन झाले आणि प्रदीर्घ राजकीय विखंडनाचा काळ सुरू झाला.

समकालीन व जवळपास समकालीन साधने, विशेषतः धर्मपालाचा प्रसिद्ध खालिमपूर ताम्रपट, त्यानंतरच्या दशकांतील बंगालचे वर्णन "मत्स्यन्याय" — म्हणजे अक्षरशः "माशाचा न्याय" — अशा स्थितीत करतात. ही संकल्पना प्राचीन भारतीय राजनीतिशास्त्रातून (अर्थशास्त्र व महाभारतात आढळल्याप्रमाणे) घेतलेली असून, राजाच्या अनुपस्थितीत सुव्यवस्था राखणारी कोणतीही सत्ता नसल्याने, ज्याप्रमाणे पाण्यातील मोठे मासे लहान माशांना गिळंकृत करतात, त्याचप्रमाणे बलवान दुर्बलांवर अत्याचार करतात, अशा अराजकतेच्या अवस्थेचे वर्णन करते. या काळात बंगाल असंख्य लहान सरदार व स्थानिक प्रमुखांमध्ये विभागलेला दिसतो, संपूर्ण प्रदेशावर सुव्यवस्था राखण्यास समर्थ अशी एकही केंद्रीय सत्ता नव्हती. खालिमपूर ताम्रपटानुसार, याच अराजकतेतून सुटका मिळवण्यासाठीच प्रदेशातील प्रतिष्ठित व्यक्तींनी (प्रकृती) एकत्र येऊन सर्वसंमतीने गोपाल याला राजा म्हणून निवडले — निर्वाचित राजतंत्राची ही परंपरा, नंतरच्या राजस्तुतीत कदाचित काहीशी आदर्शीकृत वा अतिशयोक्त असली, तरी ती पूर्वीच्या संकटाची तीव्रता आणि पाल सत्तेने सुरुवातीला स्वतःसाठी दावा केलेले सहमतीपूर्ण, जवळपास कराराधिष्ठित स्वरूप — जे अनेक समकालीन राजघराण्यांच्या शुद्ध वंशपरंपरागत व अनेकदा अर्ध-दैवी दाव्यांहून वेगळे होते — हे दोन्ही अधोरेखित करते.

३. गोपाल: संस्थापक (इ.स. सुमारे ७५०–७७५)

राजघराण्याचा संस्थापक गोपाल हा ऐतिहासिक नोंदींमध्ये काहीसा अस्पष्ट व्यक्तिरेखा राहतो; त्याच्या राज्यारोहणाचा नेमका काळ किंवा सत्तेवर येण्याचे तपशील निश्चितपणे सांगता येत नाहीत. आधुनिक इतिहासकार त्याच्या राज्यारोहणाची सुरुवात इ.स. ७५० ते ७५६ या दरम्यान वेगवेगळ्या टप्प्यांवर मांडतात. त्याचा पुत्र धर्मपाल याच्या खालिमपूर शिलालेखात गोपालाचा पिता वप्यट आणि आजोबा दयितविष्णु असे उल्लेखलेले आहेत; या दोघांपैकी कोणीही राजपद धारण केलेले नव्हते, यावरून या कुटुंबाचा राजपदापर्यंतचा प्रवास हा प्रस्थापित राजवंशाचे सातत्य नसून तुलनेने अलीकडील व स्वकर्तृत्वाने साधलेला होता, असे सूचित होते. सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीस लिहिलेल्या "भारतातील बौद्ध धर्माचा इतिहास" या ग्रंथात तिबेटी इतिहासकार तारानाथ याने (आता उपलब्ध नसलेल्या पूर्वीच्या साधनांच्या आधारे) गोपालाच्या निवडीची कथा विस्ताराने मांडली आहे. यानुसार, जनतेने एकत्र येऊन अनेक वेळा नवा राजा निवडला, परंतु प्रत्येक वेळी नवा निवडलेला राजा दुसऱ्या दिवशी सकाळी रहस्यमयरीत्या मृतावस्थेत आढळे (असे म्हटले जाते की एक राक्षसी प्रत्येक राजाला क्रमाक्रमाने गिळंकृत करत असे); अखेरीस गोपाल निवडला गेला, ज्याने एकट्यानेच त्या राक्षसीवर मात करून स्थिर राज्यसत्ता प्रस्थापित केली.

या दंतकथेची नेमकी ऐतिहासिकता काहीही असो, बौद्ध ऐतिहासिक स्मृतीत तिचे टिकून राहणे पाल राज्यारोहणाच्या खऱ्या नाविन्याचे प्रतिबिंब आहे: असा राजा, ज्याला सिंहासन पारंपरिक अर्थाने विजय किंवा वारशाने नव्हे, तर प्रदीर्घ अव्यवस्थेचा अंत करू इच्छिणाऱ्या प्रदेशातील प्रमुख व्यक्तींच्या सामूहिक इच्छेने प्राप्त झाले. तारानाथसह नंतरच्या परंपरेत गोपालाला ओदंतपुरी येथे (बहुतांश विद्वानांच्या मते बिहारमधील नालंदा जिल्ह्यातील आधुनिक बिहारशरीफजवळील स्थळ) एका विहाराच्या बांधणीचे श्रेय दिले जाते; हे जर ऐतिहासिक असेल, तर पुढे या राजघराण्याचे वैशिष्ट्य बनलेल्या सातत्यपूर्ण बौद्ध आश्रयाची ती सुरुवात मानता येईल. गोपालाच्या स्वतःच्या हयातीत त्याचे राज्य बहुधा बंगालपुरते किंवा त्याच्या काही भागांपुरते आणि कदाचित दक्षिण बिहारपुरते मर्यादित होते; पाल सत्तेचा मोठा भूप्रादेशिक विस्तार हे त्याचा पुत्र व उत्तराधिकारी याचे कर्तृत्व होते.

४. धर्मपाल: साम्राज्याचा शिल्पकार (इ.स. सुमारे ७७५–८१२)

गोपालाचा पुत्र व उत्तराधिकारी धर्मपाल याच्याच काळात पाल राज्याचे रूपांतर एका प्रादेशिक बंगाली राज्यातून अखिल-भारतीय महत्त्वाच्या साम्राज्यात झाले. धर्मपालाची कारकीर्द, परंपरेने साधारणपणे इ.स. ७७५ ते ८१२ या काळात मांडली जाते (जरी काही विद्वान ती ८२० च्या दशकापर्यंत वाढवतात), उत्तर भारतीय राजकारणात एका असाधारण संधीच्या क्षणाशी जुळून आली: यशोवर्मनाच्या दुर्बल उत्तराधिकाऱ्यांच्या काळात कनौजच्या पूर्वीच्या साम्राज्यशाही दाव्यांचा ऱ्हास, आणि त्याच वेळी त्या काळातील दोन अन्य महासत्तांचा — राजस्थान व पश्चिम भारतातील गुर्जर-प्रतिहार राजघराण्याचा आणि दख्खनच्या राष्ट्रकूट राजघराण्याचा — उदय; या दोघांनाही गंगेच्या दोआबावर व हर्षवर्धनाच्या काळापासून उत्तर भारताची साम्राज्यशाही राजधानी मानली गेलेल्या कनौज शहरावर नियंत्रण हवे होते.

कनौजवरील वर्चस्वासाठीचा हा त्रिकोणी संघर्ष — पाल बाजूने धर्मपाल व देवपाल, प्रतिहार बाजूने वत्सराज व नागभट्ट दुसरा, आणि राष्ट्रकूट बाजूने ध्रुव व गोविंद तिसरा यांच्या कारकिर्दींत अधूनमधून लढला गेलेला — इतिहासकारांना "त्रिपक्षीय संघर्ष" म्हणून ओळखला जातो, आणि जवळजवळ अर्ध्या शतकाहून अधिक काळ उत्तर भारताच्या राजकीय इतिहासावर त्याचा प्रभाव राहिला. पाल दरबाराच्या स्वतःच्या नोंदीनुसार, खालिमपूर शिलालेखात जतन केल्याप्रमाणे, धर्मपालाने कनौजच्या इंद्रायुध नामक राजाचा पराभव केला आणि त्याच्या जागी स्वतःच्या पसंतीचा चक्रायुध नामक उमेदवार बसवला — एका भव्य समारंभात, ज्याला शिलालेखानुसार भोज (बहुधा माळवा किंवा विंध्य प्रदेशातील), मत्स्य (राजस्थानातील अलवर-जयपूर प्रदेशातील), मद्र (पंजाबातील), कुरु (दिल्लीच्या परिसरातील), यदु (कदाचित पश्चिम भारतातील), यवन (वायव्येकडील लोकांसाठी सैलपणे वापरला जाणारा शब्द, ज्यात मध्य आशियाई किंवा परकीय वंशाच्या गटांचाही समावेश होई), अवंती (माळवा), गांधार (वायव्येकडील, अंदाजे आधुनिक पेशावर व त्याच्या परिसरातील) आणि किरा (कांगडा) या प्रदेशांचे राज्यकर्ते उपस्थित होते, असे म्हटले जाते; या सर्वांनी चक्रायुधाच्या राज्याभिषेकापुढे नतमस्तक होऊन, त्याद्वारे अप्रत्यक्षपणे धर्मपालाचे स्वामित्व मान्य केले, असा दावा केला जातो.

अर्थातच, कोणत्याही आश्रयदात्याच्या गौरवासाठी रचलेल्या राजस्तुतीला जी सावधगिरी लागू करावी लागते, तीच या वर्णनालाही लागू करावी लागते; अधीन राजांची ही यादी वासलत्वाची अचूक ऐतिहासिक नोंद असण्यापेक्षा उत्तर भारतीय पारंपरिक भूप्रादेशिक विभागांची एक सूत्रबद्ध जंत्री वाटावी अशी आहे. तरीही, अतिशयोक्ती गृहीत धरूनही, हा प्रसंग असे दर्शवतो की काही काळासाठी धर्मपालाने कनौज व गंगेच्या मध्यवर्ती प्रदेशावर, त्याच्या आधीच्या कोणत्याही बंगाली राजाला न जमलेले असे प्रभुत्व मिळवले होते. मात्र त्याचे हे यश अल्पजीवी ठरले: दख्खनहून उत्तरेकडे कूच करणाऱ्या राष्ट्रकूट राजा गोविंद तिसरा याने धर्मपाल व त्याचा प्रतिहार प्रतिस्पर्धी नागभट्ट दुसरा या दोघांचाही झटपट पराभव केला, आणि धर्मपालाला किमान नाममात्र अधीनता स्वीकारण्यास भाग पाडले; तथापि दूर दक्षिणेतील सत्ता असल्याच्या स्वभावानुसार राष्ट्रकूटांनी गंगेचे मैदान कायमस्वरूपी ताब्यात ठेवण्याचा प्रयत्न केला नाही आणि लवकरच माघार घेतली, त्यामुळे नागभट्ट दुसरा व त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांच्या नेतृत्वाखालील पुनरुज्जीवित प्रतिहारांशी पालांचा नव्याने संघर्ष सुरू होण्यास पुन्हा वाव मिळाला.

अशाप्रकारे धर्मपालाची कारकीर्द ही महत्त्वाकांक्षा साध्य होण्याची, नंतर रोखली जाण्याची, आणि अंशतः टिकून राहण्याची कहाणी होती: कनौजवरील कायमस्वरूपी पाल वर्चस्वाचे स्वप्न प्रतिहार व राष्ट्रकूट सत्तेसमोर टिकवणे अशक्य ठरले, तरी धर्मपालाने पाल राज्य मोठ्या प्रमाणात विस्तारित सोडले — शिलालेखांच्या बहुधा अतिशयोक्त पण पूर्णतः निराधार नसलेल्या भाषेत, पूर्व समुद्रापासून हिमालयापर्यंत पसरलेले, ज्यात विविध टप्प्यांवर बंगाल, बिहार, आसामचे (कामरूप) काही भाग, ओडिशा आणि आधुनिक उत्तर प्रदेशच्या सीमेपर्यंतच्या पूर्व गंगा मैदानातील प्रदेशांचा समावेश होता. तितकेच महत्त्वाचे, आणि अधिक निश्चितपणे सिद्ध, म्हणजे धर्मपालाची बौद्ध धर्माचा आश्रयदाता म्हणून भूमिका: बिहारच्या भागलपूर जिल्ह्यातील अंतीचक येथील स्थळाशी सर्वसाधारणपणे ओळखल्या जाणाऱ्या, गंगेच्या दक्षिण तीरावरील विक्रमशीला या महान बौद्ध विद्यापीठाच्या स्थापनेचे श्रेय त्याला दिले जाते. हे विद्यापीठ पुढे प्रगत बौद्ध, विशेषतः तांत्रिक अथवा वज्रयान, विद्येचे केंद्र म्हणून नालंदाशी स्पर्धा करणारे व काही बाबतीत त्याहूनही सरस ठरणारे बनले, आणि त्याने संपूर्ण बौद्ध जगातून आचार्य व विद्यार्थी आकर्षित केले — यात अतिश दीपंकर श्रीज्ञान नावाच्या तरुण विद्वानाचाही समावेश होता, ज्याने पुढे अकराव्या शतकात विक्रमशीलेची परंपरा तिबेटपर्यंत नेली आणि त्या देशातील बौद्ध धर्माच्या "दुसऱ्या प्रसारा"चा एक प्रमुख शिल्पकार बनला. धर्मपालाला ओदंतपुरीच्या जीर्णोद्धाराचे वा विस्ताराचे तसेच नालंदाला भरघोस अनुदाने दिल्याचेही श्रेय दिले जाते; तिबेटी परंपरा त्याला तब्बल पन्नास धार्मिक संस्थांच्या स्थापनेचे श्रेयही देते — हा आकडा नेमका किती अचूक आहे हे बाजूला ठेवले, तरी तो त्याच्या धार्मिक आश्रयाचा विस्तार दर्शवतो.

५. देवपाल: पाल सत्तेचा कळस (इ.स. सुमारे ८१२–८५०)

धर्मपालानंतर त्याचा पुत्र देवपाल गादीवर आला; त्याची प्रदीर्घ कारकीर्द — साधारणपणे इ.स. ८१२ ते ८५० या काळात मांडली जाणारी — इतिहासकारांच्या मते पाल साम्राज्यसत्तेचा सर्वोच्च बिंदू मानली जाते. देवपालाचे मुंगेर (मोंघीर) व भागलपूर ताम्रपट, तसेच सलग अनेक पाल राजांची सेवा करणाऱ्या गर्ग घराण्यातील मंत्र्यांच्या कामगिरीचे स्मरण करणारा बादल स्तंभलेख, हे त्याच्या कारकिर्दीचे मुख्य शिलालेखीय पुरावे आहेत; ठराविक दरबारी अतिशयोक्तीने ते "हिमालयापासून विंध्यापर्यंत आणि पूर्व समुद्रापासून पश्चिम समुद्रापर्यंत" पसरलेल्या साम्राज्याचे वर्णन करतात, ज्यात पूर्वेला कामरूप (आसाम), दक्षिणेला उत्कल (ओडिशा), आणि पश्चिमेस किंवा वायव्येस — ज्यांचे नेमके स्थान अजूनही वादग्रस्त आहे, परंतु सर्वसाधारणपणे पंजाब प्रदेशात किंवा त्याहून पलीकडे मानले जाते अशा — कंबोजांपर्यंत अधीन वा खंडणी देणारे राजे समाविष्ट होते.

असे दावे पूर्णपणे जसेच्या तसे स्वीकारता येत नसले, तरी इतर पुराव्यांवरूनही त्यांना सर्वसाधारण दुजोरा मिळतो. बादल स्तंभलेखानुसार देवपालाचा मंत्री केदारमिश्र याने राजाच्या मोहिमांमध्ये मदत केली आणि देवपालाची सत्ता विस्तृत प्रदेशावर मान्यताप्राप्त होती. देवपालाने आपल्या पूर्वसुरींनी अल्प प्रमाणात सुरू केलेली आग्नेय आशियाशी संपर्काची परंपराही टिकवली किंवा नव्याने चालना दिली: देवपालाचा प्रसिद्ध नालंदा ताम्रपट सुवर्णद्वीपाचा (सर्वसाधारणपणे सुमात्रेतील शैलेंद्र राज्य व व्यापक इंडोनेशियन द्वीपसमूहातील श्रीविजय सागरी साम्राज्याशी ओळखला जाणारा) शैलेंद्र राजा बालपुत्रदेव याच्या विनंतीवरून, आग्नेय आशियातून येणाऱ्या बौद्ध यात्रेकरू व विद्यार्थ्यांच्या सोयीसाठी बालपुत्रदेवाने नालंदा येथे बांधलेल्या विहाराच्या देखभालीसाठी पाच गावे दान दिल्याची नोंद करतो — पाल राज्याला मान्सून आशियातील व्यापक बौद्ध जगाशी जोडणाऱ्या सागरी व सांस्कृतिक दुव्यांचा हा एक उल्लेखनीय पुरावा आहे, तसेच विक्रमशीलेसारखी नवी स्थापने शेजारीच उदयास येत असतानाही नालंदाच्या आंतरराष्ट्रीय प्रतिष्ठेचे हे निदर्शक आहे.

देवपालाच्या कारकिर्दीत उत्तर भारतातील वर्चस्वासाठीच्या चालू, जरी अनिर्णायक, संघर्षातही सातत्य राहिले; पाल सैन्याने प्रतिहारांविरुद्ध मोहिमा केल्याची नोंद आहे आणि कदाचित पाल प्रभाव, अल्पकाळासाठी का होईना, उपखंडाच्या पश्चिम व वायव्य भागांतही विस्तारला असावा. तथापि देवपालाची कारकीर्द केवळ लष्करी विजयांच्या दृष्टिकोनातून पाहणे चुकीचे ठरेल: हा काळ मुख्यतः एकत्रीकरण, समृद्धी आणि सांस्कृतिक बहराचा काळ म्हणून स्मरणात आहे, ज्यात महान बौद्ध विद्यापीठे कीर्तीच्या शिखरावर पोहोचली, बंगाल व बिहारच्या बारीक कणांच्या काळ्या बेसाल्ट (आणि काही प्रदेशांत क्लोराईट) दगडात घडवलेली, तांत्रिक परिष्करण, विस्तृत प्रतीकात्मक रचना आणि नेपाळ, तिबेट व आग्नेय आशियाच्या कलेवरील प्रभावाने वैशिष्ट्यीकृत असलेली वैशिष्ट्यपूर्ण पाल शिल्पशैली कलात्मक प्रगल्भतेस पोहोचली, आणि लघुचित्रांनी सुशोभित बौद्ध ग्रंथांची पाल हस्तलिखिते व्यापकपणे प्रसारित होऊ लागली — त्यांतील काही तिबेट व नेपाळपर्यंत पोहोचली, जिथे पाल-कालीन बंगाली किंवा बिहारी हस्तलिखिते आजही प्रारंभिक भारतीय ग्रंथकलेच्या सर्वांत मौल्यवान वारशांपैकी मानली जातात.

६. देवपालानंतरचे उत्तराधिकारी आणि ऱ्हासाची पहिली चिन्हे

बहुतांश पुनर्रचनांनुसार देवपालानंतर महेंद्रपाल (प्रतिहार राजघराण्यातील त्याच नावाच्या राजाशी गल्लत करू नये) हा राजा गादीवर आला; त्याच्या अल्पकालीन कारकिर्दीचा पुरावा तुलनेने अलीकडे सापडलेल्या एकाच शिलालेखातून मिळतो, आणि देवपालाशी त्याचे नाते — पुत्र, पुतण्या, की अन्य — याबाबत विद्वानांत अजूनही चर्चा आहे. त्यानंतर शूरपाल पहिला (विग्रहपाल पहिला असेही म्हटले जाते) आणि मग नारायणपाल गादीवर आले; नारायणपालाची असाधारण दीर्घ कारकीर्द, साधारणपणे इ.स. ८५४ ते ९०८ या अर्ध्या शतकाहून अधिक काळ पसरलेली, पाल सत्तेच्या स्पष्ट संकोचाशी जुळून आली. याच काळात राष्ट्रकूट राजा अमोघवर्ष पहिला याने पालांवर पराभव लादल्याचे दिसते, आणि नेहमीच प्रशासकीयदृष्ट्या एकात्मिकतेपेक्षा नाममात्र राहिलेल्या दूरस्थ प्रदेशांवरील पाल नियंत्रण याच काळात सैल पडू लागले असावे, आसाम, ओडिशा व इतरत्रचे सरंजामी सरदार पुन्हा प्रत्यक्ष स्वातंत्र्य प्रस्थापित करू लागले.

नारायणपालाच्या उत्तराधिकाऱ्यांची — राज्यपाल, गोपाल दुसरा आणि विग्रहपाल दुसरा यांची — कारकीर्द इतिहासकारांच्या मते साधारणतः स्थिरावलेल्या किंवा हळुवार ऱ्हासाच्या काळाची मानली जाते, ज्यात राजघराण्याने बंगाल व दक्षिण बिहारमधील आपला मूळ प्रदेश टिकवून ठेवला व बौद्ध संस्थांना आश्रय देणे सुरूच ठेवले, परंतु धर्मपाल व देवपालाच्या काळात उपभोगलेली अखिल-भारतीय राजकारणातील प्रमुख भूमिका बजावणे बंद झाले. याच टप्प्यात एक खरा व धोकादायक अंतर्गत धोका उदयास आला: दिव्य (किंवा दिव्वोक) नामक सरदाराच्या नेतृत्वाखालील कैवर्त बंड, ज्याने महिपाल पहिला याचा पुत्र व उत्तराधिकाऱ्यांच्या कारकिर्दीत किंवा त्यानंतर लगेचच, वरेंद्र (उत्तर बंगाल, राजघराण्याच्या सत्तेचे ऐतिहासिक केंद्र) येथील पाल सत्ता उलथवून तेथे काही वर्षांसाठी एक स्वतंत्र, पाल-इतर स्थानिक राजसत्ता प्रस्थापित केली, आणि अखेरीस मोठी किंमत मोजून राजा रामपाल याने पाल सत्ता पुन्हा प्रस्थापित केली.

७. महिपाल पहिला आणि पाल भाग्याचे पुनरुज्जीवन (इ.स. सुमारे ९८८–१०३८)

दहाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात व अकराव्या शतकाच्या पूर्वार्धात दीर्घकाळ राज्य करणाऱ्या महिपाल पहिला याच्या कारकिर्दीत राजघराण्याचे भाग्य लक्षणीयरीत्या, जरी तात्पुरते, पुनरुज्जीवित झाले; तुलनेने अस्तंगत झालेल्या काळानंतर हा पाल सत्तेचा खराखुरा पुनरुदय म्हणून स्मरला जातो. महिपाल पहिला याला बंगाल व बिहारवरील पाल नियंत्रण पुन्हा प्रस्थापित करणे, त्या दरम्यानच्या अव्यवस्थेच्या काळात नुकसान झालेली मंदिरे व विहारे पुनर्संचित करणे यांचे श्रेय दिले जाते; धर्मपाल व देवपाल यांच्यासोबत त्याची गणना अनेकदा राजघराण्यातील तीन सर्वांत महान राज्यकर्त्यांत केली जाते — इतकी की नंतरच्या परंपरेत व काही शिलालेखांत त्याच्यापासून सुरू होणाऱ्या पाल राजांच्या "दुसऱ्या शाखे"चा उल्लेख आढळतो.

तथापि महिपाल पहिला याच्या कारकिर्दीत दक्षिणेकडून एक भयंकर नवा धोकाही उभा राहिला: महान राजेंद्र चोळ पहिला याच्या नेतृत्वाखालील चोळ साम्राज्य. सुमारे इ.स. १०१९–१०२३ च्या दरम्यान सुरू झालेल्या त्याच्या प्रसिद्ध उत्तर मोहिमेत (तिरुवलंगाडू व इतर शिलालेखांत स्मरलेल्या दिग्विजयात) चोळ सैन्याने पूर्व भारतात खोलवर कूच केले; चोळ शिलालेखांनुसार, बंगालचा "महिपाल" म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या राजासह अनेक राज्यकर्त्यांचा पराभव करत, अखेरीस त्यांनी एका बहुचर्चित पराक्रमात राजेंद्राच्या नव्या राजधानीचे — गंगैकोंडचोळपुरमचे — अभिषेचन करण्यासाठी गंगेचे पाणी आणले. या चोळ आक्रमणामुळे बंगालचे कायमस्वरूपी चोळ विलीनीकरण झाले नाही — ही मोहीम मूलतः विजय व प्रशासनाच्या प्रयत्नापेक्षा प्रतिष्ठा व लुटीसाठीची स्वारी होती — तरीही ती पाल शस्त्रांसाठी मोठी नामुष्की ठरली आणि दूरस्थ व अनपेक्षित दिशांकडून होणाऱ्या आक्रमणांना पूर्वेकडील राज्य किती असुरक्षित आहे, हे तिने दाखवून दिले; राजघराण्याच्या अंतिम शतकात उद्भवणाऱ्या अडचणींची ही पूर्वसूचनाच होती.

८. नंतरचे पाल राज्यकर्ते: नयपाल, विग्रहपाल तिसरा आणि रामपाल

महिपाल पहिला याच्या उत्तराधिकाऱ्यांना — नयपाल व विग्रहपाल तिसरा यांना — पश्चिम सीमेवर नव्याने संघर्षाला सामोरे जावे लागले, यावेळी मध्य भारतातील कलचुरी राजघराण्याच्या कर्ण (लक्ष्मीकर्ण) याच्याशी; त्याच्या महत्त्वाकांक्षांमुळे पालांशी वारंवार संघर्ष झाला. या दोन सत्तांमध्ये शांतता अखेरीस, त्या काळाच्या ठराविक पद्धतीने, वैवाहिक संबंधाद्वारे प्रस्थापित झाली — विग्रहपाल तिसरा याने कलचुरी राजकन्या यौवनश्री हिच्याशी विवाह केला. पुढील दशकांतही कलचुरींचा पालांशी संघर्ष व कधी कधी मैत्रीही झाली, जी या काळातील पूर्व व मध्य भारताच्या राजकीय परिदृश्याचे वैशिष्ट्य असलेल्या वैवाहिक व लष्करी संबंधांच्या गुंतागुंतीच्या, सतत बदलणाऱ्या जाळ्याचे उदाहरण देते.

विग्रहपाल तिसरा याचा पुत्र व राजघराण्यातील अखेरच्या खऱ्या अर्थाने सक्षम राज्यकर्त्यांपैकी एक असलेल्या रामपाल याच्या कारकिर्दीतच वर उल्लेखलेले कैवर्त बंड अखेरीस दडपले गेले. कैवर्त — सर्वसाधारणपणे मासेमारी व नौकानयनाशी संबंधित समाजगट म्हणून समजले जाणारे, आणि त्यामुळे बंगालच्या नदीप्रधान भूगोलाच्या संदर्भात लक्षणीय स्थानिक महत्त्वाचा गट — यांनी दिव्य या आपल्या नेत्याच्या नेतृत्वाखाली, महिपाल पहिला याच्या उत्तराधिकाऱ्याच्या मृत्यूनंतरच्या दुर्बलतेच्या काळाचा फायदा घेत, राजघराण्याच्या उत्तर बंगालमधील ऐतिहासिक मूळ प्रदेश वरेंद्रवर ताबा मिळवला होता. दिव्याची ही सत्ताबळकावणी त्याचे उत्तराधिकारी रुदोक व नंतर भीम यांनी पुढे चालू ठेवली; अखेरीस स्वतःच्या राज्यारोहणानंतर रामपालाला वरेंद्र परत मिळवण्यासाठी सातत्यपूर्ण मोहीम आखावी लागली — कवी संध्याकर नंदी याच्या "रामचरित" या संस्कृत दरबारी महाकाव्यात या मोहिमेचे सविस्तर वर्णन आढळते; हे काव्य विशेष ऐतिहासिक मोलाचे आहे, कारण ते जाणीवपूर्वक श्लेषशैलीत रचलेले असून एकाच वेळी राम या देवतेची कथा आणि राजा रामपाल याच्या कृत्यांचे कथन करते. आपल्या मातृपक्षीय नातलगांसह व सामंत या पदवीने ओळखल्या जाणाऱ्या मांडलिक सरदारांच्या युतीच्या मदतीने, रामपालाने भीमाचा पराभव करून वरेंद्रवर पाल सत्ता पुन्हा प्रस्थापित केली — रामचरितात या कामगिरीचा गौरव रामाच्या स्वतःच्या राज्यपुनर्प्राप्तीशी तुलना करण्याजोगा विजयी पुनःस्थापन म्हणून केला जातो.

रामपालाची कारकीर्द (इ.स. सुमारे १०७७–११३०, तारखा पुन्हा वादग्रस्त) ही अनेकदा पाल सत्तेचा अंतिम, अंशतः पुनरुत्थान — इतिहासकारांकडून कधीकधी राजघराण्याचा "दुसरा उदय" असे संबोधली जाणारी — मानली जाते; परंतु कैवर्तांवरील हा विजय, दरबारी साहित्यात कितीही गौरवला गेला असला, तरी मागील दीड शतकात साचलेल्या संरचनात्मक कमकुवतपणा पूर्णपणे भरून काढू शकला नाही: पाल सिंहासनाशी केवळ नाममात्र निष्ठा बाळगणाऱ्या वंशपरंपरागत सरंजामदार व सामंतांची वाढती सत्ता, अनेक आघाड्यांवर जवळजवळ अखंड युद्धामुळे निर्माण झालेला आर्थिक व लष्करी ताण, आणि दक्षिणेस व पश्चिमेस एका नव्या व अखेरीस घातक ठरणाऱ्या प्रतिस्पर्ध्याचे — सेन राजघराण्याचे — हळूहळू होणारे बळकटीकरण.

९. सेनांचा उदय आणि अंतिम ऱ्हास

सेन राजघराणे, स्वतःच्या शिलालेखांनुसार दक्षिण भारतीय (कर्नाट, म्हणजे कर्नाटक) मूळचे, अकराव्या शतकापर्यंत पश्चिम बंगालच्या राढ प्रदेशात सरंजामदार वा स्थानिक सत्ताधारी म्हणून प्रस्थापित झाले होते, आणि विविध टप्प्यांवर पालांचे अधीनस्थ किंवा मित्र म्हणून काम करत असल्याचे दिसते. बाराव्या शतकाच्या सुरुवातीस गादीवर आलेल्या आणि असाधारण दीर्घकाळ राज्य करणाऱ्या विजयसेन याच्या कारकिर्दीत सेनांनी स्वतःचे रूपांतर प्रादेशिक सत्तेतून दुर्बल झालेल्या पाल राज्याच्या गंभीर प्रतिस्पर्ध्यांत केले, आणि पश्चिम व दक्षिण बंगालच्या बहुतांश भागावर आपले नियंत्रण विस्तारले.

रामपालानंतरचे पाल राजे — कुमारपाल, गोपाल तिसरा (वेगवेगळ्या पुनर्रचनांत वेगळ्या क्रमांकाने ओळखला जाणारा) आणि मदनपाल — यांच्या काळात राजघराण्याचा ऱ्हास स्पष्टपणे व वेगाने होत असलेला दिसतो. अंतर्गत उत्तराधिकार-विवाद, वाढत्या प्रमाणात स्वतंत्र होत जाणाऱ्या सरंजामदारांच्या बाजूने केंद्रीय सत्तेची सुरूच राहिलेली झीज, पश्चिमेकडून कनौजच्या गहडवाल राजघराण्याचा नव्याने वाढलेला दबाव (गोविंदचंद्रसारख्या राज्यकर्त्यांच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी पालांच्या खर्चाने पश्चिम बिहारपर्यंत आपला प्रभाव विस्तारला), आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे विजयसेन व त्याचा पुत्र व उत्तराधिकारी बल्लाळसेन यांच्या नेतृत्वाखाली सेन सत्तेचा अखंड विस्तार — यामुळे पाल राज्य क्रमशः बिहार व पूर्व बंगालच्या काही भागांपुरत्या मर्यादित अवशिष्ट राज्यात रूपांतरित झाले. विजयसेनाचे स्वतःचे शिलालेख एका पाल राजावर (बहुधा मदनपाल) तसेच कामरूप व कलिंग (ओडिशा) च्या राज्यकर्त्यांसह इतर प्रादेशिक प्रतिस्पर्ध्यांवरही मिळवलेल्या विजयांचा गर्वाने उल्लेख करतात, आणि त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांच्या कारकिर्दीपर्यंत सेन राजघराण्याने बंगालमधील सर्वोच्च सत्ता म्हणून पालांची जागा प्रत्यक्षात घेतली होती.

पाल राजघराण्याच्या अंतिम अस्ताची नेमकी तारीख पूर्ण निश्चितीने सांगता येत नाही, परंतु गोविंदपाल व पालपाल हे मगधच्या (दक्षिण बिहार) काही भागांपुरत्या मर्यादित, मोठ्या प्रमाणात संकुचित झालेल्या पाल राज्याचे शेवटचे, बव्हंशी नाममात्र राज्यकर्ते मानले जातात; आणि परंपरेने हे राजघराणे साधारणपणे इ.स. ११६१ पर्यंत संपुष्टात आले असे मानले जाते, जरी विलग भागांत पाल किंवा पाल-संलग्न सत्तेचे काही अवशेष काहीसे अधिक काळ टिकून राहिले असावेत. मुख्य पाल शाखेच्या अस्तानंतर, बंगालमधील प्रत्यक्ष राजकीय सत्ता निर्णायकपणे बल्लाळसेन व त्याचा पुत्र लक्ष्मणसेन यांच्या नेतृत्वाखालील सेन राजघराण्याकडे गेली; या दोघांनाही स्वतःला काही दशकांतच, बाराव्या शतकाच्या अगदी अखेरीस बख्तियार खिलजीच्या नेतृत्वाखालील बंगालच्या तुर्की विजयाला सामोरे जावे लागणार होते — ही घटना, ज्या मूळ हिंदू-बौद्ध राजवंशीय सत्तेच्या संपूर्ण युगाचा — ज्याचे पाल हे सर्वांत तेजस्वी प्रतिनिधी होते — निर्णायक अंत घडवून आणणारी ठरली.

१०. पाल ऱ्हासाची कारणे: एक विश्लेषणात्मक आढावा

पाल राजघराण्याचा ऱ्हास हा एकाच विध्वंसक घटनेतून नव्हे, तर दीड शतकाहून अधिक काळ उलगडत गेल्याने, त्याच्या स्पष्टीकरणासाठी अनेकविध कारणांचा विचार आवश्यक ठरतो; इतिहासकारांनी सर्वसाधारणपणे परस्परसंलग्न असे अनेक घटक ओळखले आहेत.

पहिले आणि कदाचित सर्वांत मूलभूत कारण म्हणजे प्रारंभिक मध्ययुगीन भारतीय राज्यनिर्मितीच्या रचनेतच अंतर्भूत असलेली संरचनात्मक कमकुवतता; इतिहासकार अनेकदा या रचनेचे वर्णन (विशेषतः आर. एस. शर्मा यांच्याशी संबंधित प्रभावशाली, जरी वादग्रस्त, "सरंजामशाही" प्रतिमानात) धार्मिक संस्थांना (अग्रहार व देवदान अनुदाने) तसेच वाढत्या प्रमाणात रोख वेतनाऐवजी नागरी अधिकारी व लष्करी सेनापतींना दिल्या जाणाऱ्या भूमिदानांच्या प्रसाराच्या दृष्टीने करतात, ज्यामुळे कालांतराने अर्ध-स्वायत्त, वंशपरंपरागत भूधारक व सामंतांचा एक वर्ग निर्माण होत असे, ज्यांची केंद्रीय सिंहासनाशी निष्ठा सशर्त असे आणि एकदा स्थापित झाल्यावर त्यांची स्थानिक सत्ता उखडून टाकणे कठीण जात असे. पाल राज्य, आपल्या समकालीनांप्रमाणेच, प्रशासन व लष्करी मनुष्यबळासाठी अशा सरंजामदारांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून होते, आणि विशेषतः दुर्बल किंवा वादग्रस्त राजसत्तेच्या काळात, सिंहासनाच्या तुलनेत त्यांची सत्ता वाढत गेल्याने, साम्राज्याची व्यावहारिक एकात्मता व लष्करी परिणामकारकता त्याच प्रमाणात क्षीण होत गेली. कैवर्त बंड हे कदाचित या गतिशीलतेचे सर्वांत नाट्यमय उदाहरण आहे, परंतु वाढत्या प्रमाणात ठाम बनणाऱ्या स्थानिक सामंतांची ही घटना नंतरच्या पाल शिलालेखांत सर्वत्र दिसून येते.

दुसरे, पाल इतिहासात अनेक टप्प्यांवर पुराव्यास आलेले उत्तराधिकाराचे वारंवार उद्भवणारे वाद यांनी महत्त्वाच्या क्षणी राजघराण्याला दुर्बल बनवले, बाह्य शत्रूंना संधी उपलब्ध करून दिली आणि अंतर्गत विखंडनाला प्रोत्साहन दिले. काही काळांत, विशेषतः देवपालानंतर, अल्पकालीन किंवा दुर्बल राजांचे तुलनेने जलद उत्तराधिकार, धर्मपाल, देवपाल, नारायणपाल आणि महिपाल पहिला यांच्या दीर्घ व स्थिर कारकिर्दींशी ठळक विरोधाभास दाखवतो, आणि नेमक्या याच अस्थिर उत्तराधिकाराच्या कालखंडांतच पाल सत्ता सर्वांत स्पष्टपणे ओसरली, हा योगायोग नाही.

तिसरे, पालांना एकाच वेळी अनेक आघाड्यांवर सातत्यपूर्ण बाह्य दबावाला सामोरे जावे लागले — पूर्व गंगा मैदानावर वसलेल्या राज्यांसाठी सामाईक असलेली ही सामरिक कोंडी, ज्यामुळे दख्खनकडून (राष्ट्रकूट), मध्य भारताकडून (कलचुरी), पश्चिमेकडून (प्रतिहार व नंतर गहडवाल), आणि राजेंद्र पहिला याच्या चोळ आक्रमणाने नाट्यमयरीत्या दाखवून दिल्याप्रमाणे, अगदी दूर दक्षिणेकडूनही, सागरी व भूमार्गे अशा दोन्ही मार्गांनी आक्रमणासाठी हा प्रदेश खुला राहिला. या धोक्यांपैकी एकही स्वतंत्रपणे कदाचित घातक ठरला नसता, परंतु त्यांच्या संचयी व वारंवार होणाऱ्या स्वरूपामुळे पाल लष्करी व वित्तीय साधनसंपत्तीवर दीर्घकाळ ताण पडत राहिला, जो पिढ्यानपिढ्या टिकवणे कठीण ठरले.

चौथे, काही इतिहासकारांनी राजघराण्याच्या बौद्ध मठसंस्थेचा आश्रयदाता म्हणून मिळवलेल्या यशाच्या संभाव्य आर्थिक व सामाजिक किंमतीकडेही लक्ष वेधले आहे: मठसंस्थांना केलेली मोठ्या प्रमाणातील व वारंवार होणारी भूमी व महसूल अनुदाने, त्यांचे सांस्कृतिक व धार्मिक मूल्य कितीही असले, तरी एकत्रितपणे राज्याच्या साधनसंपत्तीचे लक्षणीय व कायमस्वरूपी हस्तांतरण दर्शवत होती, ज्यामुळे थेट प्रशासनात किंवा लष्करी क्षमतेत अधिक गुंतवणूक करणाऱ्या राज्याकडे उपलब्ध असू शकणाऱ्या तुलनेत सिंहासनाकडे उपलब्ध वित्तीय पाया कमी होत असे — तथापि हा युक्तिवाद फार ताणून धरू नये, कारण साधारणतः तुलनीय स्वरूपाचे धार्मिक आश्रयदातेपण, बौद्ध विहारांऐवजी हिंदू मंदिरांकडे निर्देशित असले तरी, त्या काळातील जवळजवळ सर्वच समकालीन भारतीय राजघराण्यांचे — अखेरीस अधिक यशस्वी ठरलेल्या सेन व चोळ यांसह — वैशिष्ट्य होते.

पाचवे आणि अखेरचे, सेन राजघराण्याच्या रूपात एका खऱ्या अर्थाने भक्कम व अधिक एकसंध प्रतिस्पर्ध्याचा उदय — ज्याच्या संस्थापकांची दक्षिण भारतीय लष्करी पार्श्वभूमी आणि विशेषतः विजयसेन व बल्लाळसेन यांसारखे असामान्यपणे सक्षम व महत्त्वाकांक्षी राज्यकर्ते होते — हे पाल राजघराण्याच्या अखेरच्या अस्ताचे तात्कालिक व प्रत्यक्ष कारण ठरले: वाजवी सुदृढ स्थितीतील पाल राज्यालाही अशा प्रतिस्पर्ध्याविरुद्ध झगडावे लागले असते, आणि वर वर्णिलेल्या दीड शतकाच्या संचयित दबावांनी आधीच दुर्बल झालेले पाल राज्य अखेरीस त्याचा सामना करण्यास असमर्थ ठरले.

११. प्रशासन आणि राज्यव्यवस्था

पाल साम्राज्याची प्रशासकीय व्यवस्था, प्रामुख्याने ताम्रपट भूमिदान शिलालेखांच्या (त्यांपैकी काही डझन आजही उपलब्ध आहेत, धर्मपाल व देवपालाच्या खालिमपूर व मुंगेर पटांपासून ते नारायणपाल, महिपाल पहिला व त्यांच्या उत्तराधिकाऱ्यांच्या असंख्य नंतरच्या अनुदानांपर्यंत) पुराव्यांतून पुनर्रचित केली जाते; ती प्रारंभिक मध्ययुगीन भारतीय राज्यव्यवस्थांना वैशिष्ट्यपूर्ण अशी उतरंडीची रचना दाखवते, ज्यात थेट राजकीय प्रशासनाचे घटक आणि विकेंद्रित, सरंजामी शासनाचे लक्षणीय प्रमाण यांचा मेळ होता.

शिखरस्थानी राजा असे, जो "परमेश्वर परमभट्टारक महाराजाधिराज" म्हणजे "सर्वोच्च स्वामी, सर्वोच्च पूज्य, राजांचा महान राजा" ही भव्य साम्राज्यशाही उपाधी धारण करत असे — ही उपाधी त्या काळातील इतर प्रमुख राजघराण्यांनी (प्रतिहार व राष्ट्रकूटांसह) स्थानिक फरकांसह सामायिक केली होती, आणि ती केवळ प्रादेशिक राजपदाहून वरचढ अशा दर्जाचा दावा दर्शवत असे. राजाखाली, शिलालेख महासंधिविग्रहिक (शांती व युद्धाचा मंत्री, प्रत्यक्षात परराष्ट्र व्यवहारांची जबाबदारी असलेला प्रमुख मंत्री), महासेनापती (सेनाध्यक्ष), महाप्रतिहार (राजवाड्याच्या रक्षकदलाचा प्रमुख), आणि राजस्थानीय, उपरिक, विषयपती यांसारख्या उपाध्या धारण करणाऱ्या महसूल व न्यायविषयक अधिकाऱ्यांच्या विस्तृत यंत्रणेची साक्ष देतात, ज्यांची नेमकी कार्ये — या विशिष्ट काळासाठी अर्थशास्त्राशी तुलना करता येईल असा प्रशासकीय ग्रंथ उपलब्ध नसल्याने — संदर्भावरून आणि भारतातील इतरत्रच्या समकालीन शिलालेखांशी तुलना करून अनुमानित कराव्या लागतात.

भूप्रादेशिकदृष्ट्या, साम्राज्य एकके — भुक्ती (प्रांत), मंडल किंवा विषय (जिल्हा), आणि खाली ग्राम पातळीपर्यंतची लहान एकके — यांच्या उतरंडीत संघटित होते, ज्यांचे व्यवस्थापन त्यानुसार श्रेणीबद्ध दर्जाच्या अधिकाऱ्यांकडून होई; तथापि या उतरंडीच्या खालच्या पातळ्यांवरील, विशेषतः दूरस्थ किंवा नुकत्याच जिंकलेल्या प्रदेशांतील प्रत्यक्ष केंद्रीय नियंत्रणाचे प्रमाण निःसंशयपणे मोठ्या प्रमाणात बदलत असे आणि राजघराण्याच्या नंतरच्या इतिहासात सरंजामी सत्ता वाढत गेल्याने ते कमी होत जात असे. महासंधिविग्रहिक या पदावर सलग अनेक पाल राजांची सेवा करणाऱ्या गर्ग घराण्यातील वंशपरंपरागत मंत्र्यांचा गौरव करणारा बादल स्तंभलेख स्वतःच बोधप्रद आहे: तो केंद्रीय प्रशासनातील सातत्य व निपुणतेला पाल राज्याने दिलेले मूल्य आणि, व्यापकपणे, उच्च पदांच्या वंशपरंपरागत हस्तांतरणाकडे प्रारंभिक मध्ययुगीन भारतीय राज्यव्यवस्थांचा असलेला कल — दोन्ही दर्शवतो; प्रांतीय व स्थानिक शासनाच्या पातळीवर पुनरावृत्त झालेल्या याच कलाने कालांतराने नेमक्या त्या प्रकारच्या रुजलेल्या, अर्ध-स्वायत्त स्थानिक सत्तेला हातभार लावला, जिला इतिहासकार राजघराण्याच्या अखेरच्या क्षीणतेचे एक प्रमुख कारण मानतात.

१२. धर्म: पाल राजघराणे आणि बौद्ध धर्म

पाल इतिहासाच्या कोणत्याही पैलूने राजघराण्याच्या बौद्ध धर्माच्या आश्रयदातेपणाइतके विद्वत्तापूर्ण व लोकप्रिय लक्ष वेधून घेतलेले नाही, आणि हे रास्तही आहे, कारण साम्राज्याच्या पातळीवर बौद्ध मठसंस्थेला राज्यधार्मिक धोरणाचा केंद्रवर्ती घटक बनवणारे भारतातील शेवटचे मोठे राजघराणे म्हणून पाल उभे राहतात. तथापि हे अधोरेखित करणे आवश्यक आहे की पाल धार्मिक धोरण हे इतर धर्मांना वगळून केवळ बौद्ध धर्मासाठीच्या अनन्य वा कट्टर बांधिलकीचे नव्हते: पाल शिलालेख व अस्तित्वात असलेली शिल्पकला विष्णू, शिव आणि देवीच्या विविध रूपांसह (दुर्गा, तसेच तांत्रिक संदर्भांत, याच काळात बंगालमध्ये बौद्ध वज्रयान साधनेसोबतच बहरलेल्या विकसनशील शाक्त व तांत्रिक परंपरांशी संबंधित विविध रूपे) हिंदू देवतांच्या राजकीय व अभिजनवर्गीय आश्रयदातेपणाचीही विपुल साक्ष देतात; आणि पाल राजांचा वैयक्तिक धार्मिक कल काहीही असो, त्या काळातील भारतीय राजघराण्यांमध्ये सामान्य असलेल्या व्यापक प्रवृत्तीशी सुसंगत, त्यांनी बहुधा आपल्या राज्यातील प्रमुख धार्मिक परंपरांना समसमान आश्रय देण्याचे धोरण अवलंबले असावे.

तरीही, राजघराण्याच्या धार्मिक वारशाला सर्वांत ठळकपणे चिन्हांकित करणारे बौद्ध आश्रयदातेपणच आहे. सलग पाल राजांच्या काळात, गोपालाच्या राज्यारोहणाच्या वेळीच शतकानुशतके प्राचीन असलेले आणि सातव्या शतकात चिनी यात्रेकरू श्वेन त्सांग याने गौरवलेले नालंदा विद्यापीठ, राजाश्रय मिळवत राहिले आणि बौद्ध तात्त्विक व मठविषयक शिक्षणाचे अग्रगण्य केंद्र म्हणून कार्यरत राहिले; त्याच्या अभ्यासक्रमात केवळ बौद्ध शास्त्रीय तत्त्वज्ञानच (अभिधर्म, माध्यमिक आणि योगाचार विचारांच्या विविध शाखा) नव्हे, तर व्याकरण, तर्कशास्त्र (न्याय), वैद्यक आणि विद्येच्या इतर शाखांचाही समावेश होता. नालंदाबरोबरच, पालांनी अनेक अन्य प्रमुख बौद्ध विद्यापीठे स्थापन केली किंवा मोठ्या प्रमाणात विकसित केली: धर्मपालाने आधुनिक भागलपूर जिल्ह्यात गंगेवर स्थापन केलेले विक्रमशीला, जे दहाव्या-अकराव्या शतकांपर्यंत भारतातील प्रगत तांत्रिक बौद्ध अभ्यासाचे कदाचित सर्वांत अग्रगण्य केंद्र म्हणून उदयास आले, आणि ज्याचे संचालन बुद्धज्ञानपाद, दीपंकरभद्र आणि सर्वांत प्रसिद्ध म्हणजे अतिश दीपंकर श्रीज्ञान यांसारख्या प्रतिष्ठित विद्वान-आचार्यांच्या मालिकेने केले — अतिश १०४२ मध्ये पश्चिम तिबेटचा राजा येशे-ओ व त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांच्या आमंत्रणावरून तिबेटला रवाना झाला, आणि तेथील त्याचे शिक्षण व लेखन, ज्यात प्रभावशाली "बोधिपथप्रदीप" चा समावेश आहे, राजा लांगदर्माशी संबंधित छळानंतर तिबेटमधील बौद्ध धर्माच्या पुनरुज्जीवनात पायाभूत भूमिका बजावणारे ठरले — तिबेटी इतिहासलेखनात हे आंदोलन "नंतरचा प्रसार" (फ्यी दर) म्हणून स्मरले जाते; गोपालाशी संबंधित व आधुनिक बिहारशरीफजवळ स्थित ओदंतपुरी, ज्याच्या संस्थात्मक आराखड्याने तिबेटमधील पहिल्या बौद्ध विहाराच्या — आठव्या शतकात राजाश्रयाखाली स्थापन झालेल्या सम्ये विहाराच्या — रचनेस थेट प्रेरणा दिली असे मानले जाते; आजच्या बांगलादेशातील नौगाव जिल्ह्यातील पहाडपूर येथे धर्मपालाने स्थापन केलेले सोमपुर महाविहार, ज्याची विसाव्या शतकात उत्खनन झालेली आणि आज युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ म्हणून मान्यताप्राप्त असलेली प्रचंड क्रूसाकार वीट-रचना हिमालयाच्या दक्षिणेकडील ज्ञात सर्वांत मोठे बौद्ध मठसंकुल असून एक विलक्षण स्थापत्य महत्त्वाकांक्षेचे स्मारक आहे; आणि वरेंद्रमध्ये नंतरच्या एका पाल राजाने (बहुधा रामपाल किंवा त्याच्या तात्काळ उत्तराधिकाऱ्यांपैकी एकाने) स्थापन केलेले जगद्दल, जे राजघराण्याच्या अखेरच्या शतकात कालचक्र तंत्र साहित्याच्या अभ्यास व भाषांतरात विशेषज्ञ बनलेले दिसते.

या संस्थांमधून निर्माण झालेली बौद्धिक व धार्मिक देवाणघेवाण खऱ्या अर्थाने आंतरराष्ट्रीय स्वरूपाची होती. पाल-कालीन बंगाल व बिहार हे उत्तरकालीन भारतीय बौद्ध धर्म, आणि विशेषतः त्याची अत्यंत विकसित तांत्रिक अथवा वज्रयान रूपे, तिबेट, नेपाळ आणि, काहीशा कमी परंतु तरीही लक्षणीय प्रमाणात, सागरी आग्नेय आशियाकडे संक्रमित होण्याचे प्रमुख माध्यम बनले. तिबेटी विद्वान-यात्रेकरूंच्या सलग लाटा विक्रमशीला व नालंदा येथे शिक्षणासाठी आल्या; "नंतरच्या प्रसारा"शी संबंधित महान अनुवादक-विद्वानांसह त्यांतील अनेकांनी पुढे संस्कृत बौद्ध ग्रंथांचे तिबेटी भाषांतर तयार केले, जे आज तिबेटी बौद्ध ग्रंथसंग्रहात (कांग्युर व तेंग्युर) पूर्णपणे टिकून आहेत, जरी मूळ संस्कृत नष्ट झाले असले तरीही — या वस्तुस्थितीमुळे पाल-कालीन बंगाल व बिहार यांना, मौर्य किंवा गुप्त साम्राज्यांच्या मानकांनुसार अखेरीस माफक असलेल्या राजघराण्याच्या भूप्रादेशिक विस्ताराच्या तुलनेत, जागतिक बौद्ध साहित्याच्या इतिहासात असाधारणपणे मोठे महत्त्व प्राप्त झाले. वर उल्लेखलेल्या देवपालाच्या आश्रयाखालील शैलेंद्र राजा बालपुत्रदेवाच्या नालंदा येथील विहाराने दर्शवलेले आग्नेय आशियाशीचे परस्पर संबंध, तिबेटपासून जावापर्यंत पसरलेल्या बौद्ध देवाणघेवाणीच्या व्यापक सागरी व भूमार्गीय जाळ्यातील केंद्र म्हणून पाल राज्याचे स्थान आणखी स्पष्ट करतात.

१३. कला आणि स्थापत्य

पाल (आणि त्याच्या अंतिम टप्प्यात सेन) आश्रयाखाली बंगाल व बिहारमध्ये बहरलेली वैशिष्ट्यपूर्ण शिल्पशैली — कलेतिहासकारांकडून सामान्यतः पाल कला किंवा पाल-सेन शैली म्हणून ओळखली जाणारी — भारतीय शिल्पकलेच्या प्रमुख प्रादेशिक परंपरांपैकी एक असून, तिचा प्रभाव पाल राज्याच्या राजकीय सीमांपलीकडेही दूरवर पसरला. प्रामुख्याने (विशेषतः राजमहाल टेकड्या व पाल राज्यातील इतर खडकाळ भागांतून स्थानिक पातळीवर उत्खनित) बारीक कणांच्या काळ्या क्लोराईट किंवा बेसाल्ट दगडात घडवलेली, पाल शिल्पकला उच्च तांत्रिक पैलूदारपणा, मध्यवर्ती देवतेच्या भोवती असंख्य गौण आकृती व सजावटीच्या घटकांनी वेढलेली विस्तृत व अनेकदा गजबजलेली प्रतीकात्मक रचना, लांबट व सुबकपणे घडवलेल्या आकृतींची आवड, आणि उत्तरकालीन भारतीय बौद्ध धर्माच्या (विशेषतः अवलोकितेश्वर, तारा, मंजुश्री यांच्या विविध रूपांसह गूढ तांत्रिक देवतांच्या वाढत्या संख्येच्या) तसेच समकालीन हिंदू मूर्तिनिर्मितीच्या (विष्णूची विविध रूपे, शिव, सूर्य आणि देवीची अनेक रूपे) प्रगल्भ धर्मशास्त्रीय विकासाचे प्रतिबिंब पाडणाऱ्या वाढत्या प्रमाणात गुंतागुंतीच्या प्रतीकशास्त्राने वैशिष्ट्यीकृत आहे.

स्मारकीय दगडी शिल्पाबरोबरच, पूर्व भारतातील पाल कार्यशाळांनी लुप्तमेण (सिरे पर्दु) तंत्राने ओतलेल्या पितळी व इतर धातूंच्या मूर्तींचा मोठा संग्रहही निर्माण केला; याची उदाहरणे केवळ उपखंडातच नव्हे, तर नेपाळ, तिबेट आणि आग्नेय आशियाच्या काही भागांतही सापडली आहेत, जी व्यापार व यात्रेच्या मार्गांवरून तयार वस्तूंची निर्यात आणि पाल शैली व प्रतीकशास्त्रीय संकेतांचा नेपाळी व तिबेटी बौद्ध कलेच्या नंतरच्या विकासावर पडलेला थेट प्रभाव — जो पाल राजघराण्याच्या स्वतःच्या राजकीय अस्तानंतरही दीर्घकाळ पाल आदर्शांवर मोठ्या प्रमाणात आधारित राहिला — या दोन्हींची साक्ष देतात.

बंगालच्या जलोढ, दगड-विरळ भूभागात प्रमुख बांधकाम साहित्य असलेल्या विटांच्या बांधकामाची काळाच्या व नंतरच्या विध्वंसाच्या तुलनेत असलेली नाजूकता लक्षात घेता, पाल-कालीन स्थापत्य शिल्पकलेइतके विपुल प्रमाणात जतन झालेले नसले, तरी काही महत्त्वाच्या स्मारकांद्वारे ते प्रतिनिधित्व करते; यांत अग्रगण्य म्हणजे वर उल्लेखलेले पहाडपूर येथील सोमपुर महाविहार, ज्याची वैशिष्ट्यपूर्ण क्रूसाकार भूयोजना — एका प्रचंड मध्यवर्ती गाभाऱ्याभोवती संघटित व मूळतः शंभर सत्तर हून अधिक मठकोष्ठकांच्या चौकोनी वेढ्याने वेढलेली — म्यानमारपर्यंत (विशेषतः पगानमधील आनंद मंदिर) आणि जावापर्यंत (जिथे बोरोबुदुरच्या महान बौद्ध स्मारकाशी, जे स्वतः पाल कालखंडाशी अंदाजे समकालीन आहे, काही संरचनात्मक साम्ये नोंदवली गेली आहेत, जरी अशा प्रभावाचे नेमके स्वरूप व व्याप्ती अजूनही विद्वत्तापूर्ण चर्चेचा विषय आहे) मठ व मंदिर स्थापत्यावर प्रभाव टाकल्याचे मानले जाते. ताडपत्रांवर घडवलेली आणि बौद्ध देवता व कथाप्रसंग दर्शवणाऱ्या, समकालीन शिल्पकलेशी निकटचे साम्य असलेल्या लघुचित्रांनी सुशोभित बौद्ध हस्तलिखिते ही पाल दृश्यसंस्कृतीची आणखी एक व कलात्मकदृष्ट्या महत्त्वाची श्रेणी आहे; "अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता" सारख्या ग्रंथांच्या अनेक उत्कृष्ट प्रती आज नेपाळ, तिबेट आणि जगभरातील विविध संग्रहालये व ग्रंथालयांत टिकून आहेत.

१४. अर्थव्यवस्था आणि समाज

पाल सत्तेचा आर्थिक पाया मुख्यतः बंगाल त्रिभुज प्रदेश आणि मध्य व खालच्या गंगा मैदानाच्या असाधारण शेती-सुपीकतेवर आधारलेला होता — विपुल पर्जन्यमान, विस्तृत नदीप्रणाली (गंगा, ब्रह्मपुत्रा व त्यांच्या असंख्य उपनद्या व वितरिका) आणि त्यानुरूप उच्च शेती-उत्पादकता, विशेषतः भाततांदळाच्या लागवडीत, असलेला हा प्रदेश दाट लोकसंख्येला आधार देत असे आणि विस्तृत दरबार, मोठी लष्करी व्यवस्था आणि व्यापक धार्मिक आश्रयदातेपण टिकवण्यासाठी आवश्यक असा कृषी-अतिरेक निर्माण करत असे. त्या काळातील असंख्य भूमिदान शिलालेख, धार्मिक लाभार्थ्यांप्रती राजोदार दानाच्या नोंदी म्हणून त्यांचा मूळ उद्देश काहीही असो, त्या काळातील भूधारणा, गाव संघटन, शेती-कर आणि ग्रामीण प्रशासनाबाबत भरपूर माहिती जपत असतात, आणि प्रारंभिक मध्ययुगीन पूर्व भारताच्या आर्थिक व सामाजिक इतिहासाच्या प्रमुख स्रोतांपैकी एक बनतात.

शेतीव्यतिरिक्त, पाल राज्याला नदीमार्गे व, काहीशा कमी प्रमाणात, सागरी व्यापाराच्या सुविकसित जाळ्याचाही लाभ मिळत असे; गंगा-ब्रह्मपुत्रा त्रिभुज प्रणालीच्या मुखाशी असलेल्या बंगालच्या स्थानामुळे गंगेच्या मध्यवर्ती प्रदेशाकडे जाणाऱ्या भूमार्गीय व्यापारमार्गांना तसेच या प्रदेशाला आग्नेय आशिया, श्रीलंका आणि, मध्यस्थ बंदरांमार्फत, व्यापक हिंद महासागरीय व्यापार-जगताशी जोडणाऱ्या सागरी व्यापाराला वाव मिळत असे. काही इतर समकालीन भारतीय राज्यांच्या तुलनेत मर्यादित असले तरी, पालांच्या काळात सुवर्ण व रौप्य नाण्यांचे चलन, तसेच महास्थानगड (प्राचीन पुंड्रनगराशी संबंधित) व पहाडपूर यांसारख्या स्थळांवरील नागरी व अर्ध-नागरी वसाहतीचे पुरातत्त्वीय पुरावे, राजघराण्याच्या राजकीय व सांस्कृतिक कामगिरीला आधार देणाऱ्या कार्यरत व्यापारी अर्थव्यवस्थेची अधिक साक्ष देतात. वस्त्रोद्योगातील (बंगाली मलमल व सुती कापड नंतरच्या शतकांत व्यापक कीर्ती उपभोगत असे व त्याचे पूर्ववर्ती बहुधा आधीपासूनच अस्तित्वात असावेत), धातुकामातील (धार्मिक मूर्तींसाठी तसेच उपयुक्ततावादी व लष्करी हेतूंसाठी), आणि महान बौद्ध विद्यापीठांशी संबंधित हस्तलिखिते व धार्मिक साहित्याच्या निर्मितीतील हस्तकला उत्पादनाने अतिरिक्त आर्थिक हालचालींचे स्रोत उपलब्ध करून दिले, आणि धार्मिक कलावस्तूंच्या बाबतीत, दूरस्थ भूमींपर्यंत बंगाली व बिहारी कलात्मक प्रभाव पोहोचवणारी एक महत्त्वाची निर्यात-वस्तूही निर्माण केली.

१५. इतिहासलेखनविषयक मूल्यमापन आणि वारसा

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या व मध्याच्या काळात आर. डी. बॅनर्जी, के. पी. जयस्वाल आणि आर. सी. मजुमदार यांसारख्या विद्वानांच्या अग्रगण्य शिलालेखीय व वाङ्मयीन अभ्यासापासून सुरू होऊन, आणि डी. सी. सरकार, निहाररंजन रे, बी. पी. सिन्हा, ए. एम. चौधुरी, आणि कलेतिहासाच्या क्षेत्रात सुझन एल. हंटिंग्टन, फ्रेडरिक आशर व गौरीस्वर भट्टाचार्य यांसारख्या इतर अनेकांच्या अलीकडील व पद्धतिशास्त्रीयदृष्ट्या अधिक परिष्कृत कार्यातून चालत आलेल्या आधुनिक ऐतिहासिक विद्वत्तेने राजघराण्याचा राजकीय कालक्रम, प्रशासकीय रचना आणि सांस्कृतिक कामगिरी मोठ्या प्रमाणात पुनर्रचित केली आहे; तरीही नेमक्या राज्यारोहण-तारखा, विशिष्ट सलग राजांमधील नेमके नाते, आणि त्या काळाचा अधिक सखोल सामाजिक व आर्थिक इतिहास यांबाबत लक्षणीय अनिश्चितता अजूनही चालू विद्वत्तापूर्ण चर्चेचा विषय आहे — जे मुख्यतः भूमिदान शिलालेखांनी बनलेल्या आणि नंतरच्या, नेहमी विश्वासार्ह नसलेल्या वाङ्मयीन व तिबेटी इतिहासलेखनविषयक साधनांनी पूरक झालेल्या ऐतिहासिक नोंदीच्या अंगभूत मर्यादा दर्शवते.

पाल राजघराण्याचा वारसा, त्याचा अखेरचा राजकीय अस्त होऊनही, अनेक वेगळ्या स्तरांवर उल्लेखनीयरीत्या टिकाऊ ठरला आहे. बौद्ध धर्माच्या इतिहासात, बाराव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील व तेराव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या तुर्की विजयांनंतर भारतीय मुख्य भूमीवरून या धर्माच्या प्रत्यक्ष अस्तापूर्वी, भारतीय बौद्ध शास्त्रीय विद्या व वज्रयान विधी-सिद्धांत विकासाचा अंतिम व, काही दृष्टींनी, सर्वांत प्रगल्भ बहर पाल कालखंड दर्शवतो; आणि तिबेटच्या, तसेच बऱ्याच अंशी नेपाळच्या, बौद्ध धर्माने आजपर्यंत जतन व आचरण केलेले स्वरूप हे मुख्यत्वे पाल-कालीन आचार्य, ग्रंथ व कलात्मक आदर्शांद्वारेच घडले. कलेच्या इतिहासात, पाल शैली ही भारतीय शिल्पकलेच्या प्रमुख प्रादेशिक शैलींपैकी एक असून, तिच्या तांत्रिक निपुणतेने व प्रतीकशास्त्रीय प्रगल्भतेने हिमालयीन जगातील व सागरी आग्नेय आशियाच्या काही भागांतील पुढील बौद्ध कलेच्या विकासावर आकारदायी प्रभाव टाकला. बंगाल व बिहारच्या प्रादेशिक इतिहासात, पाल कालखंड, त्यानंतरच्या सेन कालखंडासह, प्रादेशिक राजकीय संस्था, भूधारणा-पद्धती आणि सांस्कृतिक अस्मितेच्या विकासातील एक निर्माणशील युग म्हणून स्मरला जातो, आणि पहाडपूर व विक्रमशीला (अंतीचक) यांसारखी पाल-कालीन स्मारके आजही ऐतिहासिक स्मृती, पुरातत्त्वीय संशोधन आणि, पहाडपूरच्या बाबतीत, आंतरराष्ट्रीय वारसा-मान्यता व पर्यटनाची महत्त्वाची स्थळे म्हणून कार्यरत आहेत. सारांशरूपाने, भारतीय इतिहासातील त्याआधीच्या मौर्य वा गुप्त साम्राज्यांइतका भूप्रादेशिक विस्तार पाल राजघराण्याने कधीच साध्य केला नसला, वा त्याच्या काही प्रारंभिक मध्ययुगीन समकालीनांइतका दीर्घकाळ अखंड सत्तेत टिकले नसले, तरी भारतीय भूमीवरील बौद्ध धर्माचा शेवटचा महान राजाश्रयदाता म्हणून असलेल्या आपल्या अनन्यसाधारण व ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण भूमिकेमुळे, ते आपल्या शुद्ध राजकीय परिमाणांच्या प्रमाणात नसलेले असे स्थान भारतीय इतिहासात राखून आहे.

१६. निष्कर्ष

पाल राजघराण्याचा इतिहास एका वैशिष्ट्यपूर्ण प्रारंभिक मध्ययुगीन भारतीय प्रवासाची रूपरेषा मांडतो: सुव्यवस्था पुनर्संचित करण्यासाठी निवडलेल्या (परंपरा कितीही आदर्शीकृत असो) राजाद्वारे राजकीय अराजकतेतून झालेला उदय; सक्षम राज्यकर्त्यांच्या सलग मालिकेखाली साम्राज्यशाही वैभवाकडे झालेला जलद विस्तार; त्रिपक्षीय संघर्षाच्या युगाला वैशिष्ट्यीकृत करणाऱ्या अखिल-भारतीय वर्चस्वासाठीच्या व्यापक स्पर्धेतील सहभाग; एकत्रीकरण, समृद्धी आणि, सर्वांहून महत्त्वाचे म्हणजे, असाधारण धार्मिक व सांस्कृतिक आश्रयदातेपणाचा प्रदीर्घ काळ; आणि अखेरीस, प्रारंभिक मध्ययुगीन भारतीय राज्यकलेत अंतर्भूत असलेल्या संरचनात्मक कमकुवतपणामुळे, वारंवार उद्भवणाऱ्या अंतर्गत बंडखोरी व उत्तराधिकार-विवादांमुळे, अनेक आघाड्यांवरील प्रतिस्पर्धी सत्तांच्या सातत्यपूर्ण दबावामुळे, आणि अंतिमतः एका अधिक जोमदार प्रादेशिक उत्तराधिकाऱ्याच्या — सेन राजघराण्याच्या — हातून झालेल्या हकालपट्टीमुळे घडलेला हळुवार, अनेकविध-कारणी ऱ्हास. तथापि पालांना केवळ त्यांच्या अखेरच्या राजकीय ऱ्हासाच्या दृष्टिकोनातून पाहणे, त्यांच्याबाबत ऐतिहासिकदृष्ट्या सर्वांत महत्त्वाचे काय आहे, ते चुकवण्यासारखे ठरेल: जवळजवळ चार शतके, या पूर्व भारतीय राजघराण्याच्या राज्यकर्त्यांनी, कोणत्याही समकालीन भारतीय सत्तेला न जमलेल्या अशा प्रमाणात व सातत्याने, बौद्ध मठविद्वत्ता, धार्मिक कला आणि आंतरराष्ट्रीय सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचा बहर टिकवून ठेवला; तिबेट, नेपाळ आणि सागरी आग्नेय आशियामार्फत संक्रमित झालेला हा वारसा, ज्या राजकीय संरचनांनी त्याला जन्म दिला, त्यांहून खूप अधिक काळ टिकून राहिला आहे, आणि पाल-कालीन बौद्ध धर्मापासून उतरलेल्या स्मारकांत, हस्तलिखितांत आणि जिवंत धार्मिक परंपरांत, तो जगसंस्कृतीला प्रारंभिक मध्ययुगीन भारताच्या सर्वांत महत्त्वपूर्ण व चिरस्थायी योगदानांपैकी एक बनून राहिला आहे.

संदर्भ सूची

१. मजुमदार, आर. सी. (संपा.). द हिस्टरी ऑफ बेंगॉल, खंड १: हिंदू पिरियड. ढाका: ढाका विद्यापीठ, १९४३.

२. मजुमदार, आर. सी. (संपा.). द एज ऑफ इम्पीरियल कनौज. मुंबई: भारतीय विद्या भवन, १९५५.

३. सरकार, डी. सी. स्टडीज इन द जिऑग्राफी ऑफ एन्शंट अँड मीडिएव्हल इंडिया. दिल्ली: मोतीलाल बनारसीदास, १९७१.

४. सरकार, डी. सी. (संपा.). द पाल-सेन पिरियड (कॉम्प्रिहेन्सिव्ह हिस्टरी ऑफ इंडिया मालिकेतील योगदान). कोलकाता, विविध वर्षे.

५. रे, निहाररंजन. हिस्टरी ऑफ द बेंगाली पीपल (एन्शंट पिरियड), अनुवाद जॉन डब्ल्यू. हूड. कोलकाता: ओरिएंट लाँगमन, १९९४.

६. चौधुरी, अब्दुल मोमिन. डायनॅस्टिक हिस्टरी ऑफ बेंगॉल, इ.स. सुमारे ७५०–१२००. ढाका: एशियाटिक सोसायटी ऑफ पाकिस्तान, १९६७.

७. सिन्हा, बिंदेश्वरी प्रसाद. डायनॅस्टिक हिस्टरी ऑफ मगध, इ.स. सुमारे ४५०–१२००. नवी दिल्ली: अभिनव पब्लिकेशन्स, १९७७.

८. हंटिंग्टन, सुझन एल. द "पाल-सेन" स्कूल्स ऑफ स्कल्प्चर. लायडन: ई. जे. ब्रिल, १९८४.

९. आशर, फ्रेडरिक एम. द आर्ट ऑफ ईस्टर्न इंडिया, ३००–८००. मिनियापोलिस: मिनेसोटा विद्यापीठ प्रेस, १९८०.

१०. तारानाथ (जो-नांग-पा). हिस्टरी ऑफ बुद्धिझम इन इंडिया, अनुवाद लामा चिंपा व अलका चट्टोपाध्याय. सिमला: इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ अ‍ॅडव्हान्स्ड स्टडी, १९७०.

११. संध्याकर नंदी. रामचरित, संपादन व प्रस्तावना आर. सी. मजुमदार, आर. जी. बसाक व एन. जी. बॅनर्जी. राजशाही: वरेंद्र रिसर्च सोसायटी, १९३९.

१२. दीक्षित, के. एन. एक्स्कॅव्हेशन्स अ‍ॅट पहाडपूर, बेंगॉल. मेम्वार्स ऑफ द आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, क्र. ५५. दिल्ली: मॅनेजर ऑफ पब्लिकेशन्स, १९३८.

१३. शर्मा, आर. एस. इंडियन फ्युडॅलिझम, इ.स. सुमारे ३००–१२००. कोलकाता: कोलकाता विद्यापीठ, १९६५.

१४. चट्टोपाध्याय, बी. डी. द मेकिंग ऑफ अर्ली मीडिएव्हल इंडिया. दिल्ली: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९४.

१५. एपिग्राफिया इंडिका, खंड ३–२४ (खालिमपूर, मुंगेर/मोंघीर, भागलपूर, नालंदा व बादल स्तंभ शिलालेखांसह इतरांसाठी). भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण, कोलकाता/दिल्ली, विविध वर्षे.

१६. भट्टाचार्य, गौरीस्वर. एसेज ऑन बुद्धिस्ट, हिंदू, जैन आयकॉनोग्राफी अँड एपिग्राफी. ढाका: इंटरनॅशनल सेंटर फॉर स्टडी ऑफ बेंगॉल आर्ट, २०००.

१७. फुरुई, र्योसुके. "लँड अँड सोसायटी इन अर्ली मीडिएव्हल बेंगॉल: पुंड्रवर्धन." स्टडीज इन हिस्टरी, विविध अंक, २००८–२०२०.