The Rise and Fall of the Vijayanagara Empire: Harihara and Bukka Raya to the Battle of Talikota: A Scholarly Study of a South Indian Imperial Civilisation, c. 1336–1646 CE – Dr. Rahul S. Kharat

The Rise and Fall of the Vijayanagara Empire: Harihara and Bukka Raya to the Battle of Talikota: A Scholarly Study of a South Indian Imperial Civilisation, c. 1336–1646 CE – Dr. Rahul S. Kharat

Introduction

Few episodes in the history of the Indian subcontinent illustrate the resilience of civilisational memory as vividly as the story of the Vijayanagara Empire. Rising out of the political wreckage of the fourteenth-century Deccan, when Turkic conquest had shattered the old Hindu kingdoms of the peninsula, Vijayanagara — “the City of Victory” — grew within two centuries into one of the largest, wealthiest and most cosmopolitan empires of the medieval world. At its zenith under Krishnadevaraya in the early sixteenth century, the empire stretched across almost the entire South Indian peninsula, its capital at Hampi astonishing foreign travellers with a scale and splendour that, in the words of the Portuguese horse-trader Domingo Paes, seemed as large as Rome and as beautiful to the sight as any city he had seen. And yet, in a single catastrophic afternoon on the banks of the Krishna river in January 1565 — the Battle of Talikota — this vast edifice of statecraft, military organisation and artistic patronage was broken beyond meaningful repair, its capital reduced within months to a haunting field of ruins that today constitutes one of the most extraordinary archaeological landscapes in the world.

This article offers a scholarly examination of the Vijayanagara Empire from its foundation by the brothers Harihara I and Bukka Raya I of the Sangama dynasty in 1336 CE to its final eclipse in the mid-seventeenth century. It considers the political and religious circumstances that produced the empire, the administrative and military institutions through which four successive dynasties — Sangama, Saluva, Tuluva and Aravidu — governed a vast and diverse macro-region, the economic and cultural efflorescence that made Vijayanagara synonymous with prosperity, and finally the structural weaknesses and immediate causes that combined to bring about its dramatic collapse. Throughout, an attempt is made to draw upon epigraphic evidence, indigenous chronicles and the invaluable accounts left by foreign visitors — Persian, Italian, Portuguese and Russian — whose testimonies remain our richest window onto the lived texture of this remarkable civilisation.

I. The Deccan on the Eve of Vijayanagara

To understand the founding of Vijayanagara, one must first understand the crisis that produced it. Through the thirteenth century, the Deccan and far south of India were governed by a constellation of regional Hindu dynasties: the Yadavas of Devagiri in the northern Deccan, the Kakatiyas of Warangal in the Telugu country, the Hoysalas of Dwarasamudra in Karnataka, and the Pandyas of Madurai in the Tamil far south. Each of these kingdoms possessed sophisticated administrative traditions, temple-centred economies and long histories of both rivalry and cultural exchange.

This equilibrium was shattered by the expansionist ambitions of the Delhi Sultanate. Alauddin Khalji’s generals, most notably Malik Kafur, launched a series of devastating campaigns into the peninsula between 1296 and 1311, sacking Devagiri, Warangal, Dwarasamudra and Madurai in turn, extracting immense tribute and shattering the political confidence of the southern kingdoms. Muhammad bin Tughlaq’s subsequent, still more radical policies — including the short-lived transfer of the imperial capital from Delhi to Devagiri (renamed Daulatabad) in 1327 — brought waves of northern administrators, soldiers and settlers into the Deccan, even as they provoked fierce local resentment. By the 1330s, the Sultanate’s authority over its distant southern provinces was already fraying: local governors rebelled, the Sultanate’s fiscal demands provoked famine and unrest, and a succession of uprisings culminated in the effective loss of Sultanate control over most of peninsular India by the middle of the fourteenth century.

It was in this atmosphere of chronic instability — Sultanate garrisons unable to hold their gains, older Hindu dynasties destroyed or fatally weakened, and the region exposed to repeated predatory raiding — that a new political formation began to take shape in the Tungabhadra river valley of present-day Karnataka. Two contemporaneous processes converged there: first, the establishment of the rebel Bahmani Sultanate to the north by Alauddin Bahman Shah in 1347, which would become Vijayanagara’s principal and enduring rival for the next century and a half; and second, the founding, a decade earlier, of the Hindu capital city of Vijayanagara on the southern bank of the Tungabhadra, precisely opposite the old Kampili kingdom that Sultanate forces had recently destroyed.

II. Harihara I and Bukka Raya I: Origins and the Founding Moment

The traditional and most widely repeated account of Vijayanagara’s origin credits five brothers — Harihara, Bukka, Kampa, Marappa and Muddappa — sons of a chieftain named Sangama, with founding the new kingdom, giving their name to the ruling house historians call the Sangama dynasty (r. 1336–1485). Of these, Harihara I (r. 1336–1356) and his younger brother Bukka Raya I (r. 1356–1377) are remembered as the true architects of the state, and it is their names that are inseparably linked with the empire’s foundation.

The precise origins and early careers of Harihara and Bukka remain a subject of scholarly debate. Epigraphic and literary evidence suggests the brothers had served the Kakatiya kingdom of Warangal before its fall to the Tughlaqs in 1323, after which they appear to have entered the service of the Kampili chiefdom on the Tungabhadra. When Muhammad bin Tughlaq’s forces overran Kampili around 1327, the brothers, along with many others, were reportedly taken to Delhi, where — according to a tradition recorded by later Muslim chroniclers such as Ferishta — they were converted to Islam and subsequently sent back to the Deccan as Tughlaq officers to help pacify the restive Kampili region and check the growing power of the Hoysalas.

It is at this point that the most celebrated episode in the traditional narrative occurs. Confronted with the near-impossible task of holding a hostile and rebellious frontier for a distant and increasingly discredited Sultanate, Harihara and Bukka are said to have sought the counsel of the great Vedic scholar and Shaiva-Advaita philosopher Vidyaranya (also known as Madhavacharya), head of the Shringeri Sharada Peetham monastery, one of the four cardinal monastic institutions established in the tradition of Adi Shankaracharya. Under Vidyaranya’s guidance and blessing, the brothers renounced their nominal allegiance to Delhi, reconverted (or were ritually reintegrated) to the Hindu fold, and in 1336 established an independent Hindu kingdom with its capital at a new city, Vijayanagara, built on the southern bank of the Tungabhadra river adjacent to the older sacred site of Hampi, itself already famous in Puranic tradition as Pampakshetra, associated with the goddess Pampa and the Ramayana narrative of Kishkindha, the monkey-kingdom of Sugriva and Hanuman.

Whatever the precise historicity of the conversion-and-reconversion episode — a matter modern historians treat with considerable caution, since much of it derives from later hagiographic literature — the essential political facts are not in serious dispute. By the mid-1330s a new Hindu polity had crystallised on the Tungabhadra under the leadership of Harihara I, who took the title Maharajadhiraja and issued coins and inscriptions in his own name, explicitly proclaiming the restoration and protection of dharma (dharmasamsthapanacharya) against the disorder of Sultanate rule. The choice of site was strategically inspired: the Tungabhadra afforded a naturally defensible position amid granite hills, and the surrounding region controlled crucial trade routes and access to the diamond-bearing tracts and fertile agricultural lands of the Raichur Doab, over which Vijayanagara and the Bahmani Sultanate would contest for two centuries.

Vidyaranya’s association with the new state was to prove immensely important beyond the founding legend itself. As rajaguru (royal preceptor), he and the Shringeri matha lent the fledgling kingdom religious legitimacy, ideological coherence and a network of monastic and Brahminical support that helped bind together a culturally and linguistically diverse population of Kannada, Telugu and Tamil speakers under a common imperial and dharmic idiom. The imperial title “Vijayanagara” itself — “City of Victory” — and later royal epithets styling the kings as protectors of the “Hindu-suratrana” (a Sanskritised rendering of “Sultan of the Hindus”) reflect a deliberate ideological project: to present the new state as both a restorer of a threatened Hindu civilisational order and a legitimate imperial power capable of matching its Islamicate neighbours on their own political terms.

III. Consolidation under the Early Sangama Kings

Bukka Raya I succeeded his elder brother in 1356 and reigned until 1377, and it is under his rule that the young kingdom achieved the consolidation necessary for long-term survival. Bukka extended Vijayanagara’s authority over the Tamil country to the south, defeating the last vestiges of Sultanate power at Madurai (the short-lived Madurai Sultanate established after Malik Kafur’s invasions) around 1370–71 through a campaign led by his son Kumara Kampana, an episode memorialised in the Sanskrit court poem Madhuravijayam (“The Conquest of Madurai”) composed by Kumara Kampana’s wife, the poet-princess Gangadevi. This victory brought the fertile Kaveri delta and the great temple cities of the Tamil country — Srirangam, Madurai, Kanchipuram — under Vijayanagara’s protection, a development of enormous religious and economic significance, since it allowed the empire to present itself as guardian of South India’s most sacred Vaishnava and Shaiva shrines, many of which had suffered depredation during the Sultanate raids.

To the north, Bukka’s reign inaugurated the long and largely indecisive series of wars with the Bahmani Sultanate over control of the Raichur Doab, the fertile and strategically vital wedge of land between the Krishna and Tungabhadra rivers. These wars, which would recur under nearly every subsequent Vijayanagara and Bahmani ruler, were notable for their scale and, at times, extraordinary brutality — contemporary chronicles describe massacres of tens of thousands of non-combatants on both sides — yet neither side ever achieved a decisive or permanent conquest of the disputed territory. The Bahmani-Vijayanagara rivalry would remain the central axis of Deccan politics for the better part of two centuries, shaping the military culture, fortification strategy and diplomatic posture of both states.

Bukka also took the significant step of sending a diplomatic mission to China in 1374, a rare instance of direct contact between a South Indian dynasty and the Ming court, testament to Vijayanagara’s early ambitions as a maritime and commercial power with interests extending well beyond the subcontinent. Successive Sangama rulers — Harihara II (r. 1377–1404), who assumed the more overtly imperial title Maharajadhiraja and extended Vijayanagara authority into Goa and the Konkan coast, and later Deva Raya I (r. 1406–1422) and Deva Raya II (r. 1424–1446) — continued this pattern of steady territorial consolidation punctuated by recurring Bahmani wars.

Deva Raya II, generally regarded as the greatest of the Sangama monarchs, is credited with significant military reforms, including the large-scale recruitment of Muslim cavalry archers and the improvement of Vijayanagara’s mounted bowmen in imitation of Bahmani tactics — a pragmatic recognition that the empire’s traditional infantry-and-elephant-based armies were at a disadvantage against the Turko-Persian cavalry warfare of its northern neighbour. The Persian ambassador Abdur Razzaq, who visited Vijayanagara during Deva Raya II’s reign in 1443, left one of the earliest and most valuable foreign accounts of the city, describing a metropolis of extraordinary size and wealth, with a citadel and bazaars whose splendour, he wrote, was such that “the pupil of the eye has never seen a place like it.” His narrative, along with a slightly earlier account by the Italian traveller Niccolo de’ Conti (who visited around 1420), provides crucial independent corroboration of the city’s scale even in this relatively early phase of its history.

IV. The Saluva and Tuluva Interregnum: Crisis and Renewal

Following Deva Raya II’s death, the Sangama dynasty entered a period of decline marked by weak and short-reigned successors, court intrigue, and the erosion of central authority as powerful regional governors (nayakas) began asserting increasing autonomy. This crisis culminated in 1485, when Saluva Narasimha, a powerful military commander and governor of the empire’s eastern coastal provinces, deposed the last effective Sangama ruler and established the short-lived Saluva dynasty (1485–1505). Narasimha’s usurpation, though controversial, is generally credited by historians with averting the empire’s collapse: his energetic military campaigns restored a measure of central control and beat back both external threats and internal rebellion.

The Saluva dynasty itself proved unstable after Narasimha’s death, and effective power soon passed to a general named Tuluva Narasa Nayaka and, following his death, to his son Vira Narasimha, who formally usurped the throne in 1505 to found the Tuluva dynasty (1505–1570) — the line under which Vijayanagara would reach its absolute zenith.

V. Krishnadevaraya and the Golden Age

Vira Narasimha was succeeded in 1509 by his younger half-brother, Krishnadevaraya (r. 1509–1529), universally regarded as the greatest of all Vijayanagara emperors and one of the most accomplished rulers in the whole of medieval Indian history. Krishnadevaraya inherited an empire beset by external threats — the Bahmani successor states (the Deccan Sultanates of Bijapur, Ahmadnagar, Golconda, Bidar and Berar, which had splintered from the disintegrating Bahmani kingdom after 1518), the Gajapati kingdom of Orissa to the northeast, and persistent internal factionalism — yet within two decades transformed Vijayanagara into the unchallenged hegemon of peninsular India.

His military record was extraordinary. He decisively defeated the Sultanate of Bijapur at the Battle of Diwani in 1509 and again in a series of subsequent campaigns, capturing the strategically vital fortress of Raichur in 1520 after a hard-fought siege described in vivid detail by the Portuguese chronicler Fernão Nunes, who resided at the Vijayanagara court and left one of the single most important eyewitness accounts of the empire during this period. Krishnadevaraya also campaigned successfully against the Gajapati rulers of Orissa, annexing the Krishna-Godavari delta region, and maintained a wary but generally productive diplomatic and commercial relationship with the Portuguese, who by this time had established themselves at Goa (captured from Bijapur in 1510) and controlled the lucrative maritime trade in Arabian horses on which Vijayanagara’s cavalry — always its principal military weakness relative to the Deccan Sultanates — critically depended.

Beyond the battlefield, Krishnadevaraya’s reign is remembered as the empire’s golden age of art, literature, temple architecture and administrative refinement. He was himself an accomplished poet and scholar, composing the Telugu court epic Amuktamalyada (also known as Vishnuchittiyam), a sophisticated devotional-cum-political work narrating the story of the Alvar saint Andal, and he patronised a celebrated circle of eight Telugu poets traditionally known as the Ashtadiggajas (“the eight elephants of the [cardinal] directions”), among whom the poet Allasani Peddana, honoured with the title Andhrakavitapitamaha (“grandfather of Telugu poetry”), was pre-eminent. Contemporary Sanskrit, Kannada and Tamil literary production likewise flourished under royal and temple patronage.

Krishnadevaraya’s building programme was similarly monumental. He commissioned the magnificent Vitthala temple complex at Hampi with its celebrated stone chariot and musical pillars, the Krishna temple, the Hazara Rama temple’s finest reliefs, and extensive additions to the Virupaksha temple, alongside numerous tanks, gopurams and civic works recorded in inscriptions across the empire. The Portuguese traveller Domingo Paes, who visited Hampi during Krishnadevaraya’s reign (c. 1520–22), left an unforgettable description of the capital’s markets overflowing with precious stones, silks and horses, its population estimated by him (with likely exaggeration typical of the genre, yet still indicative of the city’s extraordinary scale) at several hundred thousand inhabitants, and its royal festivals — above all the great Mahanavami (Dasara) celebrations held in the purpose-built Mahanavami Dibba platform — as spectacles of almost unimaginable magnificence, with elephants, cavalry, dancers, wrestlers and tributary chieftains parading before the emperor over nine days of ceremony.

VI. Administration, Military Organisation and the Nayaka System

The government of Vijayanagara combined centralised royal authority with a distinctive system of military-administrative delegation that both explains its remarkable capacity for territorial expansion and, ultimately, contributed to its structural fragility. At the apex stood the emperor (Raya), regarded as the earthly protector of dharma and, in a formulation that became increasingly important from Krishnadevaraya’s time onward, as a devotee-regent ruling on behalf of the tutelary deity Virupaksha (a form of Shiva) at Hampi — inscriptions frequently record land grants and administrative orders issued nominally “by order of Sri Virupaksha,” with the human king acting as his steward.

Beneath the emperor, the empire was organised into provinces (rajyas or mandalams) governed by royally appointed officers, but the empire’s real administrative and military backbone was the nayankara system, under which military commanders (nayakas) were granted extensive tracts of land (amaram tenure) in return for maintaining fixed quotas of troops, horses and elephants for the imperial army and remitting a portion of revenue to the centre. This system allowed Vijayanagara to mobilise very large armies rapidly and to project power across a vast and ethnically diverse territory without maintaining an equivalently vast standing bureaucratic apparatus. However, it also meant that a great deal of real coercive power resided in the hands of regional nayakas, whose loyalty to the centre was contingent on the emperor’s continued military and political strength — a structural weakness that became acutely apparent whenever central authority faltered, as it repeatedly did after Krishnadevaraya’s death, and catastrophically after 1565, when many nayakas simply asserted independence, founding the successor Nayaka kingdoms of Madurai, Thanjavur, Gingee and elsewhere that outlived the empire itself by more than a century.

Vijayanagara’s military establishment was famously vast, foreign observers routinely citing figures — doubtless inflated, but nonetheless indicative of genuine scale — of several hundred thousand infantry, tens of thousands of cavalry and hundreds or even over a thousand war elephants under arms during major campaigns. Cavalry, dependent almost entirely on imported horses, mostly Arabian and Persian animals brought by sea to west-coast ports such as Goa, Bhatkal and Honavar, represented the empire’s greatest logistical vulnerability, since it possessed no significant indigenous horse-breeding tradition to rival the Deccan Sultanates’ access to Central Asian and Persian bloodstock, and the trade could be, and periodically was, disrupted by Portuguese commercial pressure or hostile Sultanate control of key ports.

VII. Economy, Trade and Urban Life

Vijayanagara’s prosperity rested on a diversified economy combining highly productive irrigated agriculture (the empire invested heavily in tank and canal irrigation across the semi-arid Deccan plateau), a sophisticated system of land revenue assessment recorded meticulously in temple and royal inscriptions, and — perhaps most distinctively — an extraordinarily active participation in Indian Ocean maritime commerce. The empire controlled, directly or through tributary and allied ports, much of the western coastline of peninsular India, exporting cotton textiles, spices, sugar and rice while importing horses (as noted above, a strategic necessity), copper, and luxury goods.

Diamonds mined in the Krishna-Godavari basin (the celebrated Golconda fields, though most directly under Vijayanagara control only in the empire’s earlier phases before passing to Golconda Sultanate administration) and the pearl and textile trades of the Coromandel coast generated substantial mercantile wealth, much of which flowed into temple endowments, urban construction and courtly consumption. Foreign accounts consistently emphasise the extraordinary abundance of precious stones, gold and fine textiles visible in Vijayanagara’s markets; Domingo Paes and the later Portuguese chronicler Fernão Nunes both describe specialised bazaars for particular commodities, rigorous administration of weights and measures, and a currency system based on the gold pagoda (varaha) that circulated widely across South and even Southeast Asian trade networks.

Urban life in the capital, at its height home to what most modern historians estimate at somewhere between 250,000 and 500,000 inhabitants (though Paes’s own figure was considerably higher), was organised around a series of concentric fortified enclosures — the outermost agricultural and habitation zone, an inner “urban core,” and the innermost “royal centre” containing palaces, audience halls, temples and the great ceremonial platforms used for royal spectacle. The city’s water management infrastructure, including the Kamalapuram tank and an elaborate network of channels drawing on the Tungabhadra, represents one of the most sophisticated pre-modern hydraulic engineering achievements anywhere in India, much of it still traceable in the archaeological remains at Hampi today.

VIII. Religion, Society and Cultural Synthesis

Although founded and consistently presented in its own inscriptions as a champion and restorer of Hindu dharma against the depredations of Sultanate power, Vijayanagara society was in practice remarkably syncretic. The imperial court patronised Shaiva, Vaishnava and Jain institutions alike (indeed the early Sangama rulers show strong Jain influence, and Jain temples and communities continued to flourish at Vijayanagara, particularly among mercantile groups, throughout the empire’s history), while simultaneously employing substantial numbers of Muslim soldiers, especially cavalry and artillerymen, whose presence is attested both in inscriptions and in the distinctive Indo-Islamic architectural idiom — pointed arches, domes and vaulted ceilings integrated into an otherwise Dravidian architectural vocabulary — visible in structures such as the so-called “Elephant Stables” and the “Lotus Mahal” within the royal centre at Hampi.

The Vaishnava philosophical tradition of Vishishtadvaita, associated with the twelfth-century theologian Ramanuja, exercised particularly strong influence over the imperial court from the fifteenth century onward, and several rulers, including Krishnadevaraya, are recorded as personal devotees of Vaishnava deities even while continuing to patronise the Shaiva establishment centred on the tutelary Virupaksha temple — a dual religious patronage that mirrors the broader Vijayanagara strategy of inclusive legitimation across the empire’s diverse religious communities. The great Vaishnava temple complexes of Tirupati and Srirangam received especially lavish royal patronage throughout the imperial period, with successive rulers recording enormous grants of gold, land and jewels in their inscriptions — the Tirupati temple’s inscriptional archive alone constitutes one of the single richest bodies of Vijayanagara-period epigraphy surviving today.

Vijayanagara society retained the caste-based social organisation characteristic of contemporary Hindu polities, with Brahmin communities occupying positions of religious and administrative prestige, dominant peasant-warrior castes (particularly Kannada Vokkaliga and Telugu Kamma/Reddy communities) supplying much of the military nayaka class, and extensive artisan, mercantile and service communities sustaining the urban economy. Temple institutions functioned not merely as religious centres but as major economic actors in their own right, employing large numbers of dancers, musicians, cooks, gardeners and administrators, and functioning as banks, landholders and redistributive economic hubs — the devadasi institution of temple dancers, though subject to considerable later historical controversy and reform, was during this period an integral and prestigious component of temple ritual and courtly performance culture.

Women of the royal household, while operating within a patriarchal court structure, are recorded in a number of instances as significant political and cultural actors — the aforementioned poet-princess Gangadevi, author of the Madhuravijayam, being a notable example, alongside evidence of royal women commissioning temple endowments and construction in their own names.

IX. Art, Architecture and Literature: The Vijayanagara Style

Vijayanagara’s most enduring legacy is arguably its distinctive architectural style, which represents both a continuation and a dramatic elaboration of earlier Dravidian temple-building traditions inherited from the Chola, Hoysala and Pandya periods. Characteristic features include soaring, elaborately sculpted gopuram gateway towers; sprawling pillared mandapa halls, often featuring extraordinarily intricate “musical pillars” carved to produce distinct tonal notes when struck, as at the Vitthala temple; monolithic sculpture on a colossal scale, exemplified by the great Ugra Narasimha and Sasivekalu Ganesha images at Hampi and, most famously, the extraordinary 17-metre monolithic statue of the Jain saint Gommateshwara (Bahubali) at Shravanabelagola, whose base inscriptions record continued Vijayanagara-period patronage of the site; and the celebrated stone chariot of the Vitthala temple, among the most photographed monuments of pre-modern India.

The empire’s temple-building activity extended well beyond the capital itself: virtually every major South Indian temple complex active today — Srirangam, Tirupati, Kanchipuram, Kalahasti, Madurai, Chidambaram and Rameswaram among them — bears substantial Vijayanagara-period additions, particularly the tall gopuram towers so characteristic of the South Indian temple skyline, most of which in their present monumental form date to Vijayanagara or immediately post-Vijayanagara Nayaka patronage. This represents one of the most significant and underappreciated aspects of the empire’s legacy: the visual identity of South Indian Hindu temple architecture as it is popularly recognised today is, in very large measure, a Vijayanagara-era creation.

Literary production flourished in Telugu, Kannada, Tamil and Sanskrit alike under sustained royal, aristocratic and temple patronage, with the Tuluva period, especially the reign of Krishnadevaraya, generally regarded as the classical high-water mark of Telugu court poetry. The tradition of Haridasa devotional literature in Kannada, associated with figures such as Purandara Dasa (traditionally honoured as the “father of Carnatic music”) and Kanaka Dasa, likewise developed under Vijayanagara-period patronage and religious conditions, laying foundations for the classical Carnatic musical tradition that continues to flourish across South India today.

X. The Beginning of Decline: Krishnadevaraya’s Successors

Krishnadevaraya’s death in 1529 exposed the structural fragility that lay beneath the empire’s apparent strength. His chosen successor, Achyuta Deva Raya (r. 1529–1542), faced immediate contested succession and the growing independent assertiveness of powerful ministers, most notably Rama Raya, an ambitious noble connected to the royal family by marriage, whose influence over subsequent Tuluva rulers — Venkata I (r. briefly in 1542) and Sadashiva Raya (r. 1542–1570, though largely a figurehead) — became effectively paramount. By the 1540s, real executive authority in Vijayanagara had passed decisively from the nominal Tuluva emperor to Rama Raya, who governed as a de facto regent for nearly three decades while Sadashiva Raya remained confined, in the account of several contemporary observers, to a largely ceremonial role.

Rama Raya proved a capable if controversial statesman, skilfully exploiting the chronic rivalries among the five Deccan Sultanates (Bijapur, Ahmadnagar, Golconda, Bidar and Berar) that had emerged from the Bahmani kingdom’s final disintegration around 1518–1527, forming shifting alliances with individual Sultanates against others and thereby maintaining Vijayanagara’s regional pre-eminence for a further generation. However, this diplomacy came at a significant cost: Rama Raya’s willingness to intervene militarily in Sultanate affairs, to extract humiliating territorial and financial concessions from temporary allies, and — according to several contemporary and near-contemporary accounts — to treat defeated Sultanate territory and even religious sites with a degree of ostentatious triumphalism, generated deep and lasting resentment across the Deccan Muslim political establishment, resentment that would prove decisive when, in the early 1560s, the normally fractious Sultanates found sufficient common cause to unite against him.

XI. The Battle of Talikota (1565) and the Sack of Hampi

The pivotal catastrophe in Vijayanagara’s history occurred in January 1565, when the four northern Deccan Sultanates — Bijapur, Ahmadnagar, Golconda and Bidar, setting aside their long-standing mutual hostilities under the mediating influence of the Bijapur ruler Ali Adil Shah I and cemented in part through a marriage alliance between the Ahmadnagar and Bijapur courts — formed an unprecedented coalition against Vijayanagara. The combined Sultanate armies met Rama Raya’s forces near the village of Rakkasagi-Tangadagi on the Krishna river, an engagement conventionally, if not entirely accurately, known to posterity as the Battle of Talikota (after a nearby town).

Vijayanagara’s army, by most contemporary and near-contemporary accounts, substantially outnumbered the combined Sultanate forces, and the battle initially appeared to favour Rama Raya’s forces. The decisive turning point, according to the most widely accepted historical reconstruction, came with the defection — whether pre-arranged or opportunistic remains debated among historians — of two Muslim commanders, Gilani brothers, serving in the Vijayanagara army, whose desertion at a critical juncture threw the Vijayanagara centre into disarray. Rama Raya himself, reportedly an elderly man of some seventy years by this point, was captured and immediately beheaded on the battlefield by the Sultanate forces (or, in some accounts, by Nizam Shah of Ahmadnagar personally), his severed head displayed on a lance — an act of deliberate psychological and symbolic humiliation that shattered the morale of the already reeling Vijayanagara army, which broke and fled in what contemporary accounts describe as a catastrophic and largely uncontrolled rout.

The military defeat itself, though severe, need not necessarily have proved fatal to the empire’s survival — Vijayanagara had absorbed serious military reverses before. What transformed a battlefield defeat into civilisational catastrophe was what followed: the surviving Vijayanagara court, led by Sadashiva Raya together with Rama Raya’s brother Tirumala Raya, abandoned the capital in disorganised flight, reportedly evacuating as much treasure as could be hastily loaded onto elephants and carts, and Hampi was left effectively undefended. Over the following months, the victorious Sultanate armies, joined by opportunistic local plunderers, subjected the abandoned city to a systematic and prolonged sack, lasting — according to contemporary accounts, including that of the chronicler Cesare Federici, a Venetian merchant who visited the ruined city only a few years later — for period estimated at several months, during which temples were desecrated, palaces stripped and burned, and the city’s population scattered or enslaved. Federici’s often-quoted description of Hampi as a place so thoroughly ruined that it was “not altogether destroyed, yet it lieth like a waste wilderness, and no man dwelleth therein” remains the single most vivid testimony to the scale of the devastation.

XII. Historians’ Debates on the Causes of Decline

While the Battle of Talikota is universally recognised as the proximate and dramatic cause of Vijayanagara’s collapse, modern historiography has emphasised that the empire’s fall reflected deeper, longer-term structural vulnerabilities rather than simple military misfortune. Several interlocking factors deserve emphasis.

First, the nayankara land-military system, whatever its short-term advantages for rapid territorial mobilisation, structurally decentralised coercive power in ways that made the empire critically dependent on the person and prestige of a strong, unchallenged central ruler; once that centrality was compromised — as it was during the long Rama Raya regency, when the nominal emperor Sadashiva Raya was reduced to a figurehead — provincial nayakas increasingly calculated their loyalties in purely opportunistic terms, a tendency that became overt and irreversible after 1565, when numerous nayakas, particularly in the Tamil country (Madurai, Thanjavur, Gingee, Ikkeri), simply declared independence rather than rally to the surviving Aravidu dynasty.

Second, Rama Raya’s aggressive and, at times, gratuitously humiliating diplomacy toward the Deccan Sultanates transformed what had traditionally been a fragmented, mutually antagonistic set of rivals — a condition Vijayanagara had exploited to its advantage for over a century — into a temporarily unified anti-Vijayanagara coalition; the empire’s traditional strategy of playing Sultanate rivalries against one another, brilliantly executed for generations, was thus turned against itself through Rama Raya’s own diplomatic overreach.

Third, Vijayanagara’s structural military dependence on imported cavalry horses, discussed above, represented a chronic strategic vulnerability that no ruler fully resolved; the empire never developed an indigenous bloodstock tradition remotely comparable to that available to its northern rivals through Central Asian and Persian trade networks, leaving its most mobile and (in the context of Deccan warfare) most decisive military arm perpetually hostage to maritime supply chains beyond full imperial control.

Fourth, some historians (following the influential work of Burton Stein) have argued that the very administrative-fiscal formula that had earlier fuelled Vijayanagara’s expansion — heavy reliance on temple and nayaka-mediated revenue extraction rather than a fully rationalised centralised bureaucracy — imposed real limits on the empire’s capacity to sustain prolonged, high-intensity, multi-front warfare of the kind demanded by the mid-sixteenth-century Deccan political environment, in contrast to the increasingly centralised and gunpowder-oriented military-fiscal states then emerging in North India under the early Mughals and, indeed, within the Deccan Sultanates themselves, several of which had begun acquiring advanced Ottoman-derived artillery and military technology.

XIII. The Aravidu Dynasty and the Long Twilight

Vijayanagara did not vanish immediately after Talikota. Tirumala Raya, Rama Raya’s brother, salvaged what remained of the imperial treasury and administration, relocated the capital successively to Penukonda and later Chandragiri and finally Vellore, and in 1570 formally founded the fourth and final ruling house, the Aravidu dynasty, proclaiming himself emperor after the death (probably by natural causes, though some accounts suggest murder) of the by-then wholly powerless Sadashiva Raya.

The Aravidu dynasty, however, never recovered anything resembling the territorial extent, military power or cultural pre-eminence of the pre-1565 empire. Successive rulers — Tirumala, Sriranga I, and especially Venkata II (r. 1586–1614), under whom a partial and temporary revival of central authority occurred — struggled continuously against the centrifugal ambitions of increasingly autonomous nayakas, renewed pressure from the Deccan Sultanates (particularly Golconda and Bijapur, which steadily annexed former Vijayanagara territories in the Krishna-Godavari region and the eastern Deccan through the early seventeenth century), and growing European commercial and, eventually, political encroachment along the Coromandel coast, including the establishment of English, Dutch and Portuguese trading settlements — Madras (Fort St. George), founded in 1639 under a grant from a local Vijayanagara-descended chieftain, being among the most historically consequential of these.

By the 1640s, following a further catastrophic succession crisis, the Aravidu line had effectively lost control of any but a small residual territory around Vellore and Chandragiri; the last titular Vijayanagara ruler, Sriranga III, was decisively defeated by the combined forces of Bijapur and Golconda in the 1640s and died in exile around 1672, by which point the former imperial territories had been absorbed variously by the Sultanates, by the increasingly powerful and independent Nayaka successor states of Madurai, Thanjavur and Gingee (which themselves would later fall to Maratha and Mughal expansion in the following century), and by the steadily expanding European trading enclaves that would, within another century, evolve into the foundations of British colonial dominion in South India.

XIV. Legacy and Historical Significance

The historical significance of Vijayanagara extends well beyond the chronological limits of the empire itself. Politically, it represents the last major pan-regional Hindu imperial formation in South Indian history prior to the rise of the Maratha confederacy in the following century, and its self-conscious ideological project of presenting Hindu kingship as a bulwark of civilisational and religious continuity against Sultanate power has exercised a lasting influence on later historical memory and, in more recent times, on public and political discourse surrounding South Indian and Hindu identity — a resonance that makes Vijayanagara, even today, a subject of considerable popular as well as scholarly interest.

Culturally and architecturally, the empire’s legacy is immense and remains vividly visible: the gopuram-dominated skyline of the South Indian temple town, the Carnatic musical tradition descending from the Haridasa movement, the flowering of classical Telugu and Kannada court literature, and, above all, the extraordinary archaeological landscape of Hampi itself — inscribed as a UNESCO World Heritage Site in 1986 — which today draws scholars, pilgrims and tourists from across the world to walk among the ruins of what was once, by most contemporary foreign accounts, among the largest and most magnificent cities on Earth.

Economically, Vijayanagara’s sustained engagement with Indian Ocean maritime trade networks, its sophisticated agrarian and hydraulic infrastructure, and its role as a critical node connecting the horse trade of West Asia with the textile, spice and precious-stone economies of South and Southeast Asia illuminate the deep interconnectedness of the medieval Indian Ocean world, a field of historical inquiry that has attracted increasing scholarly attention in recent decades.

Conclusion

The rise and fall of Vijayanagara, from the founding vision of Harihara I and Bukka Raya I amid the wreckage of the fourteenth-century Deccan to the catastrophic sack of Hampi in 1565 and the long, diminished twilight of the Aravidu dynasty, encapsulates in a single imperial trajectory many of the central themes of medieval South Indian history: the interplay of Hindu and Islamicate political cultures, the tension between centralising imperial ambition and decentralised military-agrarian administration, the transformative power and fragility of individual statesmanship (embodied above all in the contrasting careers of Krishnadevaraya and Rama Raya), and the profound and lasting cultural efflorescence that even a comparatively short-lived empire — some two and a quarter centuries from foundation to final eclipse — can leave upon the civilisation it once dominated. Few ruined cities anywhere in the world speak so eloquently, in stone, of both the heights of human ambition and the fragility of even the most magnificent political achievements, as the boulder-strewn plain of Hampi on the southern bank of the Tungabhadra.

References

1. Sewell, Robert. A Forgotten Empire: Vijayanagar; A Contribution to the History of India. London: Swan Sonnenschein & Co., 1900.

2. Nilakanta Sastri, K. A. A History of South India: From Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar. Madras: Oxford University Press, 1955.

3. Nilakanta Sastri, K. A., and N. Venkataramanayya. Further Sources of Vijayanagara History, 3 vols. Madras: University of Madras, 1946.

4. Stein, Burton. Vijayanagara (The New Cambridge History of India, I.2). Cambridge: Cambridge University Press, 1989.

5. Stein, Burton. Peasant State and Society in Medieval South India. Delhi: Oxford University Press, 1980.

6. Verghese, Anila. Archaeology, Art and Religion: New Perspectives on Vijayanagara. New Delhi: Oxford University Press, 2000.

7. Fritz, John M., and George Michell (eds.). New Light on Hampi: Recent Research at Vijayanagara. Mumbai: Marg Publications, 2001.

8. Michell, George. Architecture and Art of Southern India: Vijayanagara and the Successor States. Cambridge: Cambridge University Press, 1995.

9. Rao, Vasundhara, N. S. Ramaswami, and S. Settar (eds.), various volumes of the Vijayanagara series, Directorate of Archaeology and Museums, Karnataka.

10. Eaton, Richard M. A Social History of the Deccan, 1300–1761: Eight Indian Lives. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.

11. Eaton, Richard M., and Phillip B. Wagoner. Power, Memory, Architecture: Contested Sites on India’s Deccan Plateau, 1300–1600. New Delhi: Oxford University Press, 2014.

12. Sen, Sailendra Nath. A Textbook of Medieval Indian History. New Delhi: Primus Books, 2013.

13. Rice, B. Lewis. Mysore and Coorg from the Inscriptions. London: Archibald Constable & Co., 1909.

14. Sewell, Robert, and V. Rangacharya (trans.). A Forgotten Empire (contains translated extracts of Domingo Paes and Fernão Nunes’s chronicles).

15. Major, R. H. (ed. and trans.). India in the Fifteenth Century: Being a Collection of Narratives of Voyages to India (includes Abdur Razzaq’s narrative). London: Hakluyt Society, 1857.

16. Filliozat, Vasundhara. Vijayanagara: As Seen by Domingo Paes and Fernão Nunes. New Delhi: National Book Trust, 1977.

17. Venkataramanayya, N. Vijayanagara: Origin of the City and the Empire. Madras: University of Madras, 1933.

18. Wagoner, Phillip B. “‘Sultan among Hindu Kings’: Dress, Titles, and the Islamicization of Hindu Culture at Vijayanagara.” Journal of Asian Studies 55, no. 4 (1996): 851–880.

19. Talbot, Cynthia. Precolonial India in Practice: Society, Region, and Identity in Medieval Andhra. New York: Oxford University Press, 2001.

20. Devakunjari, D. Hampi. New Delhi: Archaeological Survey of India, 1970.

21. Longhurst, A. H. Hampi Ruins, Described and Illustrated. Madras: Government Press, 1917.

22. Government of Karnataka, Department of Archaeology, Museums and Heritage — Hampi World Heritage Area publications.

23. UNESCO World Heritage Centre. “Group of Monuments at Hampi.” World Heritage List, 1986.

विजयनगर साम्राज्याचा उदय आणि अस्त: हरिहर आणि बुक्क राय ते तालिकोटची लढाई

इ.स. १३३६ ते १६४६ या कालखंडातील दक्षिण भारतीय साम्राज्य-सभ्यतेचा विद्वत्तापूर्ण अभ्यास

प्रस्तावना

भारतीय उपखंडाच्या इतिहासात फार थोड्या घटना अशा आहेत की, ज्या सभ्यतेच्या स्मृतीच्या चिवटपणाचे विजयनगर साम्राज्याच्या कथेइतके ज्वलंत दर्शन घडवतात. चौदाव्या शतकातील दख्खनच्या राजकीय ढिगाऱ्यातून, जेव्हा तुर्की आक्रमणाने द्वीपकल्पातील प्राचीन हिंदू राज्यांना उद्ध्वस्त केले होते, तेव्हा विजयनगर — म्हणजे “विजयाचे नगर” — अवघ्या दोन शतकांत मध्ययुगीन जगातील सर्वांत विशाल, समृद्ध आणि बहुसांस्कृतिक साम्राज्यांपैकी एक बनले. सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीस कृष्णदेवरायाच्या कारकिर्दीत आपल्या परमोच्च वैभवाच्या क्षणी हे साम्राज्य जवळजवळ संपूर्ण दक्षिण भारतीय द्वीपकल्पावर पसरले होते; हंपी येथील त्याची राजधानी पाहून पोर्तुगीज घोडेव्यापारी दॉमिंगो पाइश यांच्यासारख्या परदेशी प्रवाशांना ती रोमइतकी विशाल आणि आपण पाहिलेल्या कोणत्याही नगराइतकी सुंदर वाटली. आणि तरीही, जानेवारी १५६५ मध्ये कृष्णा नदीच्या तीरावर एका आपत्तिजनक दुपारी — तालिकोटची लढाई — या राज्यव्यवस्थेच्या, सैनिकी संघटनेच्या आणि कलापोषणाच्या विशाल इमारतीला अशी हानी पोहोचली की ती पुन्हा कधीही सावरू शकली नाही; काही महिन्यांतच तिची राजधानी भग्नावशेषांच्या एका विदीर्ण मैदानात रूपांतरित झाली, जी आज जगातील सर्वांत विलक्षण पुरातत्त्वीय स्थळांपैकी एक मानली जाते.

हा लेख हरिहर पहिला आणि बुक्क राय पहिला या संगम घराण्यातील बंधूंनी इ.स. १३३६ मध्ये स्थापन केलेल्या विजयनगर साम्राज्याचा, सतराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत झालेल्या त्याच्या अंतिम अस्तापर्यंतचा, विद्वत्तापूर्ण आढावा घेतो. या साम्राज्याला जन्म देणाऱ्या राजकीय आणि धार्मिक परिस्थितीचा, संगम, सालुव, तुळुव आणि अरविडु या चार क्रमागत घराण्यांनी एका विशाल आणि विविधतापूर्ण भूप्रदेशावर राज्य करण्यासाठी वापरलेल्या प्रशासकीय व सैनिकी संस्थांचा, विजयनगरला समृद्धीचे प्रतीक बनवणाऱ्या आर्थिक व सांस्कृतिक उत्कर्षाचा, आणि अखेरीस त्याच्या नाट्यमय पतनास कारणीभूत ठरलेल्या संरचनात्मक कमकुवतपणा व तात्कालिक कारणांचा हा लेख ऊहापोह करतो. संपूर्ण लेखनात शिलालेखीय पुरावे, स्वदेशी बखरी आणि पर्शियन, इटालियन, पोर्तुगीज व रशियन परदेशी प्रवाशांनी नोंदवलेल्या मौल्यवान वृत्तान्तांचा आधार घेण्याचा प्रयत्न केला आहे, कारण हे वृत्तान्तच या विलक्षण सभ्यतेच्या जिवंत स्वरूपाची सर्वांत समृद्ध साक्ष देतात.

I. विजयनगरपूर्व दख्खन

विजयनगरच्या स्थापनेचे आकलन करण्यासाठी, त्याला जन्म देणाऱ्या संकटाचे प्रथम आकलन आवश्यक आहे. तेराव्या शतकात दख्खन आणि सुदूर दक्षिण भारतावर अनेक प्रादेशिक हिंदू घराण्यांचे राज्य होते: उत्तर दख्खनमधील देवगिरीचे यादव, तेलुगू प्रदेशातील वारंगळचे काकतीय, कर्नाटकातील द्वारसमुद्रचे होयसळ आणि सुदूर दक्षिणेतील मदुराईचे पांड्य. या प्रत्येक राज्याकडे प्रगल्भ प्रशासकीय परंपरा, मंदिरकेंद्रित अर्थव्यवस्था आणि परस्पर स्पर्धा व सांस्कृतिक देवाणघेवाणीचा दीर्घ इतिहास होता.

हे संतुलन दिल्ली सल्तनतच्या विस्तारवादी महत्त्वाकांक्षांमुळे उद्ध्वस्त झाले. अल्लाउद्दीन खिलजीच्या सेनापतींनी, विशेषतः मलिक काफूरने, इ.स. १२९६ ते १३११ या काळात द्वीपकल्पावर विनाशकारी मोहिमा राबवल्या, देवगिरी, वारंगळ, द्वारसमुद्र आणि मदुराई ही राज्ये एकामागोमाग एक लुटली, प्रचंड खंडणी वसूल केली आणि दक्षिणेतील राज्यांचा राजकीय आत्मविश्वास खचवला. मुहम्मद बिन तुघलकाच्या त्यानंतरच्या अधिकाधिक टोकाच्या धोरणांमुळे — यात इ.स. १३२७ मध्ये दिल्लीहून देवगिरीला (नामांतर दौलताबाद) राजधानी हलवण्याच्या अल्पजीवी प्रयोगाचा समावेश होतो — उत्तरेतील प्रशासक, सैनिक व स्थलांतरितांच्या लाटा दख्खनमध्ये आल्या, आणि त्याचबरोबर तीव्र स्थानिक असंतोषही निर्माण झाला. इ.स. १३३०च्या दशकापर्यंत, सल्तनतची आपल्या दूरस्थ दक्षिणी प्रांतांवरील पकड आधीच ढिली पडू लागली होती: स्थानिक सुभेदार बंड करू लागले, सल्तनतच्या आर्थिक मागण्यांमुळे दुष्काळ व अशांतता निर्माण झाली, आणि अनेक उठावांच्या मालिकेमुळे चौदाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत द्वीपकल्पीय भारताच्या बहुतांश भागावरील सल्तनतचे प्रत्यक्ष नियंत्रण नष्ट झाले.

अशा या दीर्घकालीन अस्थिरतेच्या वातावरणात — जेथे सल्तनतच्या ठाण्यांना आपले विजय टिकवता येत नव्हते, जुनी हिंदू राज्ये नष्ट झाली होती किंवा घातकरीत्या कमकुवत झाली होती आणि हा प्रदेश वारंवार होणाऱ्या लुटालुटीच्या हल्ल्यांना उघडा पडला होता — कर्नाटकातील सध्याच्या तुंगभद्रा नदीखोऱ्यात एक नवी राजकीय व्यवस्था आकार घेऊ लागली. तेथे दोन समकालीन प्रक्रिया एकत्र आल्या: पहिली, इ.स. १३४७ मध्ये अल्लाउद्दीन बहमन शाहने उत्तरेस स्थापन केलेली बंडखोर बहमनी सल्तनत, जी पुढील दीड शतकभर विजयनगरची मुख्य आणि चिरस्थायी प्रतिस्पर्धी बनणार होती; आणि दुसरी, याच्या एक दशक आधी, तुंगभद्रेच्या दक्षिण तीरावर, सल्तनतच्या सैन्याने नुकत्याच नष्ट केलेल्या जुन्या कंपिली राज्याच्या बरोबर समोर, विजयनगर या हिंदू राजधानीची झालेली स्थापना.

II. हरिहर पहिला आणि बुक्क राय पहिला: मूळ आणि स्थापनेचा क्षण

विजयनगरच्या उत्पत्तीबाबतचा पारंपरिक आणि सर्वाधिक प्रचलित वृत्तान्त हरिहर, बुक्क, कंप, मारप्प आणि मुद्दप्प या संगम नावाच्या एका सरदाराच्या पाच पुत्रांना नव्या राज्याच्या स्थापनेचे श्रेय देतो; त्यांच्या नावावरून इतिहासकार या राजघराण्याला संगम घराणे (कार. १३३६–१४८५) म्हणतात. यांपैकी हरिहर पहिला (कार. १३३६–१३५६) आणि त्याचा धाकटा बंधू बुक्क राय पहिला (कार. १३५६–१३७७) हे या राज्याचे खरे शिल्पकार म्हणून स्मरणात राहिले असून, साम्राज्याच्या स्थापनेशी त्यांची नावे अभिन्नपणे जोडलेली आहेत.

हरिहर आणि बुक्क यांच्या नेमक्या मूळ व प्रारंभिक कारकिर्दीबाबत विद्वानांमध्ये अद्यापही मतभेद आहेत. शिलालेखीय व साहित्यिक पुराव्यांवरून असे सूचित होते की, इ.स. १३२३ मध्ये तुघलकांच्या हाती वारंगळच्या पतनापूर्वी हे बंधू काकतीय राज्याच्या सेवेत होते, त्यानंतर ते तुंगभद्रेवरील कंपिली संस्थानाच्या सेवेत गेले असावेत. सुमारे इ.स. १३२७ मध्ये मुहम्मद बिन तुघलकाच्या सैन्याने कंपिलीचा पाडाव केला, तेव्हा अनेकांबरोबर या बंधूंनाही दिल्लीला नेण्यात आले, जेथे — फरिश्तासारख्या नंतरच्या मुस्लीम बखरकारांनी नोंदवलेल्या परंपरेनुसार — त्यांचे इस्लाम धर्मांतर करण्यात आले आणि नंतर अशांत कंपिली प्रदेश शांत करण्यासाठी व वाढत्या होयसळ सत्तेला आळा घालण्यासाठी तुघलक अधिकारी म्हणून त्यांना पुन्हा दख्खनमध्ये पाठवण्यात आले.

येथेच पारंपरिक कथानकातील सर्वाधिक प्रसिद्ध प्रसंग घडतो. एका दूरस्थ आणि दिवसेंदिवस अप्रतिष्ठित होत चाललेल्या सल्तनतसाठी शत्रुत्वपूर्ण व बंडखोर सीमाप्रदेश राखण्याचे जवळजवळ अशक्य कार्य समोर असताना, हरिहर आणि बुक्क यांनी आदि शंकराचार्यांच्या परंपरेत स्थापन झालेल्या चार प्रमुख मठांपैकी एक असलेल्या शृंगेरी शारदा पीठाचे प्रमुख, महान वैदिक विद्वान व शैव-अद्वैत तत्त्वज्ञ विद्यारण्य (माधवाचार्य) यांचा सल्ला घेतला, असे सांगितले जाते. विद्यारण्यांच्या मार्गदर्शनाखाली व आशीर्वादाने या बंधूंनी दिल्लीशी असलेली नाममात्र निष्ठा त्यागली, हिंदू धर्मात पुनर्प्रवेश केला (किंवा विधिपूर्वक पुनःसंस्कारित झाले), आणि इ.स. १३३६ मध्ये तुंगभद्रा नदीच्या दक्षिण तीरावर, पुराणकालीन पंपाक्षेत्र म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या आणि पंपादेवी तसेच रामायणातील किष्किंधा — सुग्रीव व हनुमानाचे वानरराज्य — यांच्याशी संबंधित असलेल्या हंपी या पवित्र स्थळाशेजारी, विजयनगर या नव्या नगराची राजधानी वसवून एक स्वतंत्र हिंदू राज्य स्थापन केले.

धर्मांतर व पुनर्धर्मांतराच्या या प्रसंगाची नेमकी ऐतिहासिकता कितीही असो — आधुनिक इतिहासकार याकडे बरीच सावधगिरी बाळगून पाहतात, कारण याचा बराचसा भाग नंतरच्या भक्तिपर साहित्यातून आलेला आहे — मूलभूत राजकीय वस्तुस्थितींबाबत फारसा वाद नाही. इ.स. १३३०च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत तुंगभद्रेच्या तीरावर हरिहर पहिला याच्या नेतृत्वाखाली एक नवी हिंदू राज्यसत्ता आकारास आली होती; त्याने महाराजाधिराज ही पदवी धारण केली आणि स्वतःच्या नावाने नाणी व शिलालेख जारी केले, ज्यांत सल्तनतच्या अराजकतेविरुद्ध धर्माची पुनर्स्थापना व रक्षण (धर्मसंस्थापनाचार्य) करण्याची उघड घोषणा केली गेली. या स्थळाची निवड सामरिकदृष्ट्या अत्यंत विचारपूर्वक होती: तुंगभद्रेने ग्रॅनाइट टेकड्यांमध्ये नैसर्गिकरीत्या संरक्षणक्षम स्थान उपलब्ध करून दिले, आणि आजूबाजूचा प्रदेश महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गांवर तसेच रायचूर दोआबच्या हिऱ्यांनी समृद्ध व सुपीक कृषिभूमीवर नियंत्रण ठेवत होता, ज्यावरून विजयनगर आणि बहमनी सल्तनत यांच्यात पुढील दोन शतके संघर्ष होत राहणार होता.

विद्यारण्यांचा या नव्या राज्याशी असलेला संबंध, स्थापनेच्या दंतकथेपलीकडेही अत्यंत महत्त्वाचा ठरला. राजगुरू म्हणून, त्यांनी व शृंगेरी मठाने या नवोदित राज्याला धार्मिक वैधता, वैचारिक सुसंगतता आणि मठीय व ब्राह्मणी पाठिंब्याचे एक जाळे प्रदान केले, ज्यामुळे कन्नड, तेलुगू व तमिळ भाषिक अशा सांस्कृतिक व भाषिकदृष्ट्या विविधतापूर्ण लोकसंख्येला एका समान साम्राज्यिक व धार्मिक चौकटीत बांधून ठेवण्यास मदत झाली. “विजयनगर” — म्हणजे “विजयाचे नगर” — हे साम्राज्यिक नाव आणि नंतर राजांना “हिंदू-सुरत्राण” (अर्थात “हिंदूंचा सुलतान” याचे संस्कृतीकरण) असे संबोधणाऱ्या राजपदव्या, या नव्या राज्याला एकाच वेळी धोक्यात आलेल्या हिंदू सभ्यता-व्यवस्थेचे पुनरुज्जीवक आणि आपल्या इस्लामी शेजाऱ्यांशी त्यांच्याच राजकीय भाषेत बरोबरी करू शकणारी वैध साम्राज्यसत्ता म्हणून सादर करण्याच्या जाणीवपूर्वक वैचारिक प्रकल्पाचे प्रतिबिंब आहेत.

III. प्रारंभिक संगम राजांच्या काळातील स्थैर्यीकरण

बुक्क राय पहिला इ.स. १३५६ मध्ये आपल्या वडील बंधूनंतर गादीवर बसला आणि इ.स. १३७७ पर्यंत राज्य केले; याच्याच कारकिर्दीत या तरुण राज्याने दीर्घकालीन अस्तित्वासाठी आवश्यक असे स्थैर्य प्राप्त केले. बुक्कने दक्षिणेकडील तमिळ प्रदेशावर विजयनगरची सत्ता विस्तारली; इ.स. १३७०–७१ च्या सुमारास आपला पुत्र कुमार कंपण याच्या नेतृत्वाखालील मोहिमेद्वारे त्याने मदुराई येथील सल्तनत सत्तेचे शेवटचे अवशेष (मलिक काफूरच्या आक्रमणांनंतर स्थापन झालेली अल्पजीवी मदुराई सल्तनत) नष्ट केले — या प्रसंगाचे स्मरण कुमार कंपणाची पत्नी, कवयित्री-राजकुमारी गंगादेवी हिने रचलेल्या मधुरविजयम् (“मदुराईचा विजय”) या संस्कृत राजकाव्यात केले गेले आहे. या विजयामुळे सुपीक कावेरी त्रिभुज प्रदेश आणि श्रीरंगम्, मदुराई, कांचीपुरम् यांसारख्या तमिळ प्रदेशातील महान मंदिरनगरी विजयनगरच्या संरक्षणाखाली आल्या — ही घटना धार्मिक व आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाची होती, कारण यामुळे साम्राज्याला दक्षिण भारतातील अत्यंत पवित्र वैष्णव व शैव तीर्थस्थळांचा — ज्यांपैकी अनेकांना सल्तनतच्या हल्ल्यांदरम्यान लुटालूट सोसावी लागली होती — रक्षणकर्ता म्हणून स्वतःला सादर करता आले.

उत्तरेकडे, बुक्कच्या कारकिर्दीने कृष्णा व तुंगभद्रा नद्यांच्या दरम्यानच्या सुपीक व सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या रायचूर दोआबवरील नियंत्रणासाठी बहमनी सल्तनतशी होणाऱ्या दीर्घ व मोठ्या प्रमाणात अनिर्णित युद्धांच्या मालिकेला प्रारंभ केला. जवळजवळ प्रत्येक पुढील विजयनगर व बहमनी राज्यकर्त्याच्या काळात पुनरावृत्त होणारी ही युद्धे त्यांच्या व्याप्तीसाठी आणि कधीकधी विलक्षण क्रौर्यासाठी उल्लेखनीय होती — समकालीन बखरींमध्ये दोन्ही बाजूंच्या हजारो-हजार निःशस्त्र लोकांच्या कत्तलींचे वर्णन आढळते — तरीही कोणत्याही बाजूला या वादग्रस्त प्रदेशावर कधीही निर्णायक किंवा कायमस्वरूपी विजय मिळवता आला नाही. बहमनी-विजयनगर प्रतिस्पर्धा जवळजवळ दोन शतके दख्खनच्या राजकारणाचा केंद्रबिंदू राहिली, आणि तिने दोन्ही राज्यांची सैनिकी संस्कृती, किल्लेबंदीची रणनीती व मुत्सद्देगिरी घडवली.

बुक्कने इ.स. १३७४ मध्ये चीनला एक राजनैतिक शिष्टमंडळही पाठवले — दक्षिण भारतीय घराण्याचा मिंग दरबाराशी थेट संपर्क झाल्याचे हे एक दुर्मीळ उदाहरण असून, विजयनगरच्या उपखंडाबाहेरही पसरलेल्या सागरी व व्यापारी महत्त्वाकांक्षांची साक्ष देते. त्यानंतरच्या संगम राज्यकर्त्यांनी — अधिक स्पष्टपणे साम्राज्यिक “महाराजाधिराज” ही पदवी धारण करणाऱ्या आणि गोवा व कोकण किनारपट्टीपर्यंत विजयनगरची सत्ता विस्तारणाऱ्या हरिहर दुसरा (कार. १३७७–१४०४) याने, आणि नंतर देवराय पहिला (कार. १४०६–१४२२) व देवराय दुसरा (कार. १४२४–१४४६) यांनी — सतत होणाऱ्या बहमनी युद्धांच्या दरम्यान स्थिर प्रादेशिक विस्ताराचा हा क्रम पुढे चालू ठेवला.

देवराय दुसरा, ज्याला सर्वसाधारणपणे संगम घराण्यातील सर्वश्रेष्ठ सम्राट मानले जाते, त्याने महत्त्वपूर्ण सैनिकी सुधारणा घडवून आणल्याचे श्रेय दिले जाते; यात बहमनी डावपेचांच्या अनुकरणात मुस्लीम अश्वारूढ धनुर्धारींची मोठ्या प्रमाणावर भरती आणि विजयनगरच्या अश्वारूढ धनुर्धाऱ्यांमध्ये सुधारणा यांचा समावेश होतो — साम्राज्याचे पारंपरिक पायदळ व हत्तीकेंद्रित सैन्य आपल्या उत्तरेकडील शेजाऱ्याच्या तुर्को-पर्शियन अश्वदलीय युद्धपद्धतीसमोर तोकडे पडते, याची ही एक व्यवहार्य जाणीव होती. देवराय दुसऱ्याच्या कारकिर्दीत, इ.स. १४४३ मध्ये विजयनगरला भेट देणारा पर्शियन राजदूत अब्दुर रझाक याने या नगराबाबतच्या सर्वांत प्राचीन व मौल्यवान परदेशी वृत्तान्तांपैकी एक लिहून ठेवला; त्याने अशा विलक्षण आकाराच्या व समृद्धीच्या महानगराचे वर्णन केले की, त्याच्या शब्दांत, “अशा जागी डोळ्याने पूर्वी कधीच पाहिले नव्हते.” त्याचा हा वृत्तान्त, तसेच सुमारे इ.स. १४२० मध्ये भेट देणाऱ्या इटालियन प्रवासी निकोलो दे’ कोंती याच्या काहीशा आधीच्या वृत्तान्तासह, या नगराच्या आकाराची — इतिहासाच्या या तुलनेने प्रारंभिक टप्प्यातही — स्वतंत्र पुष्टी देतो.

IV. सालुव आणि तुळुव संक्रमणकाळ: संकट आणि पुनरुज्जीवन

देवराय दुसऱ्याच्या मृत्यूनंतर, संगम घराणे दुर्बल व अल्पकाळ राज्य करणाऱ्या वारसांच्या, दरबारी कारस्थानांच्या आणि प्रबळ प्रादेशिक सुभेदारांनी (नायकांनी) वाढती स्वायत्तता गाजवण्यास सुरुवात केल्याने केंद्रीय सत्तेच्या क्षयाच्या काळात प्रवेश करते. इ.स. १४८५ मध्ये या संकटाची परिणती झाली, जेव्हा साम्राज्याच्या पूर्व किनारी प्रांतांचा एक प्रबळ सेनानी व सुभेदार, सालुव नरसिंह याने संगम घराण्यातील शेवटच्या प्रभावी राजाला पदच्युत करून अल्पजीवी सालुव घराणे (१४८५–१५०५) स्थापन केले. नरसिंहचा हा सत्तापालट वादग्रस्त असला तरी, इतिहासकार सर्वसाधारणपणे त्यास साम्राज्याच्या संभाव्य पतनाला टाळणारी घटना मानतात: त्याच्या उत्साही सैनिकी मोहिमांनी केंद्रीय नियंत्रणाची काहीशी पुनर्स्थापना केली आणि बाह्य धोके व अंतर्गत बंडखोरी या दोन्हींना मागे रेटले.

नरसिंहच्या मृत्यूनंतर सालुव घराणे स्वतःच अस्थिर ठरले आणि लवकरच प्रत्यक्ष सत्ता तुळुव नरस नायक या सेनापतीच्या हाती, आणि त्याच्या मृत्यूनंतर त्याचा पुत्र वीर नरसिंह याच्या हाती गेली; त्याने इ.स. १५०५ मध्ये औपचारिकरीत्या राजगादी बळकावून तुळुव घराणे (१५०५–१५७०) स्थापन केले — ज्या घराण्याच्या काळात विजयनगर आपल्या सर्वोच्च वैभवाला पोहोचणार होते.

V. कृष्णदेवराय आणि सुवर्णयुग

वीर नरसिंहनंतर इ.स. १५०९ मध्ये त्याचा धाकटा सावत्र बंधू कृष्णदेवराय (कार. १५०९–१५२९) गादीवर आला; याला सर्वत्र विजयनगरचा सर्वश्रेष्ठ सम्राट आणि संपूर्ण मध्ययुगीन भारतीय इतिहासातील सर्वांत कर्तृत्ववान राज्यकर्त्यांपैकी एक मानले जाते. कृष्णदेवरायाला बाह्य धोक्यांनी वेढलेले साम्राज्य वारशाने मिळाले होते — इ.स. १५१८ नंतर विघटित होत असलेल्या बहमनी राज्यातून फुटून निघालेली दख्खनची सल्तनतराज्ये (विजापूर, अहमदनगर, गोवळकोंडा, बीदर व बेरार), ईशान्येकडील ओरिसाचे गजपती राज्य आणि सतत चालू असणारे अंतर्गत गटतट — तरीही अवघ्या दोन दशकांत त्याने विजयनगरला द्वीपकल्पीय भारतातील निर्विवाद सर्वोच्च सत्तेत रूपांतरित केले.

त्याची सैनिकी कामगिरी विलक्षण होती. इ.स. १५०९ मध्ये दिवाणीच्या लढाईत आणि त्यानंतरच्या अनेक मोहिमांमध्ये त्याने विजापूर सल्तनतचा निर्णायक पराभव केला; पोर्तुगीज बखरकार फेर्नाओ नुनिश — जो विजयनगर दरबारात राहत होता आणि याच काळातील साम्राज्याचा एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रत्यक्षदर्शी वृत्तान्त सोडून गेला — याने ज्याचे तपशीलवार वर्णन केले आहे, त्या कडव्या वेढ्यानंतर इ.स. १५२० मध्ये सामरिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा रायचूर किल्ला जिंकला. कृष्णदेवरायाने ओरिसाच्या गजपती राज्यकर्त्यांविरुद्धही यशस्वी मोहिमा राबवल्या आणि कृष्णा-गोदावरी त्रिभुज प्रदेश आपल्या साम्राज्यास जोडला; तसेच त्याने पोर्तुगीजांशी — ज्यांनी तोवर गोव्यात (इ.स. १५१० मध्ये विजापूरकडून जिंकलेले) आपले बस्तान बसवले होते आणि विजयनगरच्या अश्वदलासाठी — जे दख्खन सल्तनतांच्या तुलनेत साम्राज्याची नेहमीच मुख्य सैनिकी कमकुवत बाजू राहिली — अत्यावश्यक असलेल्या अरबी घोड्यांच्या फायदेशीर सागरी व्यापारावर नियंत्रण ठेवले होते — सावध पण एकंदरीत फलदायी राजनैतिक व व्यापारी संबंध राखले.

रणांगणापलीकडे, कृष्णदेवरायाची कारकीर्द कला, साहित्य, मंदिरस्थापत्य व प्रशासकीय परिष्करणाचे साम्राज्याचे सुवर्णयुग म्हणून स्मरणात आहे. तो स्वतः एक प्रतिभावान कवी व विद्वान होता; त्याने आळवार संत आंडाळ हिच्या कथेचे निरूपण करणारे, एक प्रगल्भ भक्तिपर व राजकीय काव्य असलेले अमुक्तमाल्यद (विष्णुचित्तीयम् असेही ओळखले जाणारे) हे तेलुगू राजकाव्य रचले; तसेच अष्टदिग्गज (“आठ दिशांचे आठ गजराज”) या नावाने पारंपरिकरीत्या ओळखल्या जाणाऱ्या आठ तेलुगू कवींच्या प्रख्यात मंडळाचे त्याने पोषण केले, ज्यांत आंध्रकवितापितामह (“तेलुगू काव्याचा आजोबा”) हा किताब मिळालेला कवी अल्लसानी पेद्दन हा सर्वश्रेष्ठ मानला जातो. समकालीन संस्कृत, कन्नड व तमिळ साहित्यनिर्मितीही राजाश्रय व मंदिराश्रयाखाली त्याचप्रमाणे बहरली.

कृष्णदेवरायाचा बांधकाम कार्यक्रमही तितकाच भव्य होता. त्याने हंपी येथे आपल्या प्रसिद्ध दगडी रथ व संगीतमय स्तंभांसह भव्य विठ्ठल मंदिर संकुल, कृष्ण मंदिर, हजारा राम मंदिरातील उत्कृष्ट शिल्पकाम आणि विरूपाक्ष मंदिरात विस्तृत भर घातली; याशिवाय साम्राज्यभरातील शिलालेखांत नोंदलेली असंख्य तळी, गोपुरे व नागरी बांधकामेही त्याने उभारली. कृष्णदेवरायाच्या कारकिर्दीत (सुमारे इ.स. १५२०–२२) हंपीला भेट देणारा पोर्तुगीज प्रवासी दॉमिंगो पाइश याने राजधानीच्या बाजारपेठांचे — जेथे मौल्यवान रत्ने, रेशीम व घोडे ओसंडून वाहत होते — अविस्मरणीय वर्णन लिहून ठेवले आहे; त्याने अंदाजलेली (या प्रकारच्या साहित्यात नेहमी आढळणाऱ्या अतिशयोक्तीसह, तरीही नगराच्या विलक्षण व्याप्तीचे निदर्शक असलेली) लोकसंख्या काही लाखांच्या घरात होती, आणि खास बांधलेल्या महानवमी दिब्बा या व्यासपीठावर साजऱ्या होणाऱ्या भव्य महानवमी (दसरा) उत्सवांसारखे राजकीय समारंभ जवळजवळ अकल्पनीय वैभवाचे देखावे होते, ज्यांत नऊ दिवसांच्या विधीदरम्यान हत्ती, अश्वदल, नर्तक, मल्ल व मांडलिक सरदार सम्राटासमोरून संचलन करत असत.

VI. प्रशासन, सैनिकी संघटना आणि नायक-व्यवस्था

विजयनगरचे शासन केंद्रीभूत राजसत्ता आणि एक वैशिष्ट्यपूर्ण सैनिकी-प्रशासकीय अधिकार-हस्तांतरणाची व्यवस्था यांचा मेळ घालत असे; या व्यवस्थेमुळेच साम्राज्याची विलक्षण प्रादेशिक विस्तारक्षमता स्पष्ट होते, आणि अखेरीस तिनेच त्याच्या संरचनात्मक ठिसूळपणालाही हातभार लावला. सर्वोच्च स्थानी सम्राट (राय) होता, जो धर्माचा ऐहिक रक्षणकर्ता मानला जात असे आणि कृष्णदेवरायाच्या काळापासून वाढत्या महत्त्वाच्या ठरलेल्या एका संकल्पनेनुसार, हंपी येथील कुलदैवत विरूपाक्षाचा (शिवाचे एक रूप) भक्त-प्रतिनिधी म्हणून राज्य करत असे — शिलालेखांत जमीन-दान व प्रशासकीय आदेश वारंवार नाममात्र “श्री विरूपाक्षाच्या आज्ञेने” जारी केल्याचे नोंदवले जाते, तर मानवी राजा त्याचा कारभारी म्हणून कार्य करत असे.

सम्राटाच्या खाली, साम्राज्याची विभागणी राजनियुक्त अधिकाऱ्यांमार्फत शासित प्रांतांमध्ये (राज्ये किंवा मंडलम्) करण्यात आली होती, परंतु साम्राज्याचा खरा प्रशासकीय व सैनिकी कणा नायनकार व्यवस्था होती, ज्याअंतर्गत सैनिकी सेनानींना (नायकांना) साम्राज्याच्या सैन्यासाठी सैनिक, घोडे व हत्तींचा निश्चित कोटा राखण्याच्या आणि महसुलाचा काही भाग केंद्राकडे पाठवण्याच्या बदल्यात विस्तृत भूभाग (अमरम् धारणाधिकार) दिले जात असत. या व्यवस्थेमुळे विजयनगरला मोठ्या प्रमाणावर सैन्य वेगाने एकत्रित करता येत असे आणि तुलनेने विशाल कायमस्वरूपी नोकरशाही न बाळगताही एका प्रचंड व वांशिकदृष्ट्या विविधतापूर्ण प्रदेशावर सत्ता प्रक्षेपित करता येत असे. परंतु याचा अर्थ असाही होता की, वास्तविक जबरदस्तीची बरीचशी सत्ता प्रादेशिक नायकांच्या हाती होती, ज्यांची केंद्राशी असलेली निष्ठा सम्राटाच्या सतत टिकणाऱ्या सैनिकी व राजकीय सामर्थ्यावर अवलंबून होती — केंद्रीय सत्ता जेव्हाजेव्हा डळमळीत झाली, तेव्हा हा संरचनात्मक कमकुवतपणा तीव्रतेने समोर आला, जसे कृष्णदेवरायाच्या मृत्यूनंतर वारंवार घडले आणि इ.स. १५६५ नंतर अत्यंत भीषण स्वरूपात घडले, जेव्हा अनेक नायकांनी सरळसरळ स्वातंत्र्य घोषित करून मदुराई, तंजावर, जिंजी व अन्यत्र उत्तराधिकारी नायक-राज्ये स्थापन केली, जी स्वतः साम्राज्यापेक्षा एक शतकाहूनही अधिक काळ टिकली.

विजयनगरची सैनिकी व्यवस्था विख्यातरीत्या विशाल होती; परदेशी निरीक्षक नेहमीच काही लाख पायदळ, हजारो अश्वदल आणि मोठ्या मोहिमांदरम्यान शेकडो किंवा अगदी हजारांहूनही अधिक युद्धहत्तींचे आकडे — निःसंशयपणे अतिशयोक्तीपूर्ण, तरीही खऱ्याखुऱ्या व्याप्तीचे निदर्शक — नोंदवत असत. जवळजवळ संपूर्णपणे आयात केलेल्या घोड्यांवर — प्रामुख्याने गोवा, भटकळ व होनावर यांसारख्या पश्चिम किनारपट्टीवरील बंदरांत सागरी मार्गाने आणल्या जाणाऱ्या अरबी व पर्शियन घोड्यांवर — अवलंबून असलेले अश्वदल हे साम्राज्याची सर्वांत मोठी सामरिक कमकुवत बाजू ठरत असे, कारण मध्य आशियाई व पर्शियन उत्तम जातींपर्यंत पोहोच असलेल्या दख्खन सल्तनतांशी स्पर्धा करू शकेल असा कोणताही महत्त्वपूर्ण स्वदेशी अश्वपैदास परंपरा त्याच्याकडे नव्हती, आणि हा व्यापार पोर्तुगीज व्यापारी दबावाने किंवा प्रमुख बंदरांवरील शत्रुपक्षीय सल्तनत नियंत्रणाने विस्कळीत होऊ शकत असे — आणि वेळोवेळी झालाही.

VII. अर्थव्यवस्था, व्यापार आणि नागरी जीवन

विजयनगरची समृद्धी अत्यंत उत्पादनक्षम सिंचित शेतीवर (साम्राज्याने अर्धशुष्क दख्खन पठारावर तळी व कालव्यांच्या सिंचनात मोठी गुंतवणूक केली होती), मंदिर व राजशिलालेखांत काटेकोरपणे नोंदवलेल्या भूमिमहसूल मूल्यांकनाच्या प्रगल्भ पद्धतीवर आणि — कदाचित सर्वांत विशिष्टपणे — हिंदी महासागरातील सागरी व्यापारातील अत्यंत सक्रिय सहभागावर आधारित एका बहुविध अर्थव्यवस्थेवर उभी होती. साम्राज्याने द्वीपकल्पीय भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीचा बहुतांश भाग — प्रत्यक्ष किंवा मांडलिक व मित्र बंदरांमार्फत — नियंत्रित केला होता; ते सुती वस्त्रे, मसाले, साखर व तांदूळ निर्यात करत, तर घोडे (वर नमूद केल्याप्रमाणे एक सामरिक आवश्यकता), तांबे आणि विलासवस्तूंची आयात करत.

कृष्णा-गोदावरी खोऱ्यात उत्खनित हिरे (प्रख्यात गोवळकोंडा खाणी, जरी त्या साम्राज्याच्या फक्त सुरुवातीच्या टप्प्यांतच थेट विजयनगरच्या नियंत्रणाखाली होत्या आणि नंतर गोवळकोंडा सल्तनतच्या प्रशासनाकडे गेल्या) आणि कोरोमांडेल किनाऱ्याचा मोती व वस्त्रोद्योग व्यापार यांतून लक्षणीय व्यापारी संपत्ती निर्माण होत असे, जिचा बराचसा भाग मंदिर-देणग्या, नागरी बांधकाम व दरबारी उपभोगाकडे वळत असे. परदेशी वृत्तान्तांत विजयनगरच्या बाजारपेठांत दिसणाऱ्या मौल्यवान रत्नांच्या, सोन्याच्या व उत्कृष्ट वस्त्रांच्या विलक्षण विपुलतेवर सातत्याने भर दिला जातो; दॉमिंगो पाइश व नंतरचा पोर्तुगीज बखरकार फेर्नाओ नुनिश या दोघांनीही विशिष्ट वस्तूंसाठीच्या खास बाजारपेठा, वजन-मापांचे काटेकोर प्रशासन आणि दक्षिण व अगदी आग्नेय आशियाई व्यापारजाळ्यांतही मोठ्या प्रमाणावर प्रचलित असलेल्या सुवर्ण वराह (पगोडा) या नाण्यावर आधारित चलनव्यवस्थेचे वर्णन केले आहे.

राजधानीतील नागरी जीवन — जिची लोकसंख्या तिच्या वैभवाच्या काळात बहुतांश आधुनिक इतिहासकारांच्या अंदाजानुसार अडीच ते पाच लाखांच्या दरम्यान होती (जरी पाइशचा स्वतःचा आकडा यापेक्षा बराच अधिक होता) — अनेक संकेंद्री तटबंदीयुक्त वेढ्यांभोवती संघटित होते: सर्वांत बाहेरील कृषी व वस्तीक्षेत्र, एक आतील “नागरी गाभा” आणि सर्वांत आतील “राजकेंद्र,” ज्यात राजवाडे, दरबारसभागृहे, मंदिरे आणि राजेशाही देखाव्यांसाठी वापरली जाणारी भव्य समारंभीय व्यासपीठे होती. कमलापुरम् तळे व तुंगभद्रेवर आधारित कालव्यांचे एक गुंतागुंतीचे जाळे यांचा समावेश असलेली नगराची जलव्यवस्थापन यंत्रणा, भारतातील कोठेही आढळणाऱ्या आधुनिकपूर्व जलअभियांत्रिकीच्या सर्वांत प्रगल्भ यशांपैकी एक मानली जाते, जिचा बराचसा भाग आजही हंपीच्या पुरातत्त्वीय अवशेषांत सापडतो.

VIII. धर्म, समाज आणि सांस्कृतिक संमिश्रण

आपल्याच शिलालेखांत विजयनगर सल्तनत सत्तेच्या अत्याचारांविरुद्ध हिंदू धर्माचा पुरस्कर्ता व पुनरुज्जीवक म्हणून सातत्याने सादर केले गेलेले असले, तरी प्रत्यक्षात विजयनगर समाज उल्लेखनीयरीत्या संमिश्र संस्कृतीचा होता. साम्राज्यिक दरबार शैव, वैष्णव व जैन संस्थांना समान आश्रय देत असे (खरे तर सुरुवातीच्या संगम राज्यकर्त्यांवर जैन प्रभाव स्पष्टपणे दिसतो, आणि जैन मंदिरे व समुदाय, विशेषतः व्यापारी वर्गांत, साम्राज्याच्या संपूर्ण इतिहासभर विजयनगरमध्ये भरभराटीस राहिले), आणि त्याचबरोबर मोठ्या संख्येने मुस्लीम सैनिकांना, विशेषतः अश्वदल व तोफखाना सैनिकांना, नोकरीत ठेवत असे; त्यांची उपस्थिती शिलालेखांत तसेच हंपीच्या राजकेंद्रातील तथाकथित “हत्तीशाळा” व “कमळ महाल” यांसारख्या वास्तूंत दिसणाऱ्या विशिष्ट भारतीय-इस्लामी स्थापत्यशैलीत — कमानदार दरवाजे, घुमट व कमानदार छते, अन्यथा द्राविड स्थापत्यशब्दसंग्रहात समाविष्ट केलेले — दिसून येते.

बाराव्या शतकातील तत्त्वज्ञ रामानुजाचार्यांशी संबंधित वैष्णव विशिष्टाद्वैत तत्त्वज्ञानाचा पंधराव्या शतकापासून साम्राज्यिक दरबारावर विशेष प्रभाव होता; कृष्णदेवरायासह अनेक राज्यकर्ते वैष्णव देवतांचे व्यक्तिगत भक्त म्हणून नोंदवले गेले आहेत, तरीही त्यांनी कुलदैवत विरूपाक्ष मंदिराशी संबंधित शैव संस्थेलाही आश्रय देणे सुरूच ठेवले — हा दुहेरी धार्मिक आश्रय साम्राज्याच्या विविध धार्मिक समुदायांतील सर्वसमावेशक वैधीकरणाच्या व्यापक धोरणाचेच प्रतिबिंब आहे. तिरुपती व श्रीरंगम् येथील महान वैष्णव मंदिरसंकुलांना साम्राज्यिक कालखंडभर विशेष उदार राजाश्रय मिळाला; क्रमागत राज्यकर्त्यांनी आपल्या शिलालेखांत सोने, जमीन व दागिन्यांच्या प्रचंड देणग्यांची नोंद केली आहे — एकट्या तिरुपती मंदिराचा शिलालेखीय संग्रह आजही टिकून असलेल्या विजयनगर-कालीन शिलालेखांच्या सर्वांत समृद्ध संचांपैकी एक आहे.

विजयनगर समाजाने तत्कालीन हिंदू राज्यव्यवस्थांचे वैशिष्ट्य असलेली जातिआधारित सामाजिक रचना कायम राखली; ब्राह्मण समुदाय धार्मिक व प्रशासकीय प्रतिष्ठेच्या पदांवर होते, प्रबळ शेतकरी-योद्धा जाती (विशेषतः कन्नड वोक्कलिगा व तेलुगू कम्मा/रेड्डी समुदाय) सैनिकी नायक वर्गाचा बराचसा भाग पुरवत असत, आणि विस्तृत कारागीर, व्यापारी व सेवा समुदाय नागरी अर्थव्यवस्थेला आधार देत असत. मंदिर संस्था केवळ धार्मिक केंद्रेच नव्हे, तर स्वतःच्या अधिकारात मोठे आर्थिक घटकही होत्या; त्या मोठ्या संख्येने नर्तक, संगीतकार, स्वयंपाकी, माळी व प्रशासक नोकरीत ठेवत असत, आणि बँका, जमीनधारक व पुनर्वितरणात्मक आर्थिक केंद्रे म्हणून कार्य करत असत — मंदिरातील नर्तकींची देवदासी संस्था, जरी नंतरच्या काळात मोठ्या ऐतिहासिक वादाचा व सुधारणेचा विषय ठरली असली, तरी या काळात मंदिरविधी व दरबारी सादरीकरण संस्कृतीचा एक अभिन्न व प्रतिष्ठित घटक होती.

राजघराण्यातील स्त्रिया, पितृसत्ताक दरबारी रचनेत कार्यरत असूनही, अनेक प्रसंगी महत्त्वपूर्ण राजकीय व सांस्कृतिक कर्त्या म्हणून नोंदवल्या गेल्या आहेत — वर उल्लेखलेली मधुरविजयम्ची लेखिका, कवयित्री-राजकुमारी गंगादेवी हे याचे एक उल्लेखनीय उदाहरण आहे, तसेच राजस्त्रियांनी स्वतःच्या नावाने मंदिर-देणग्या व बांधकामे केल्याचे पुरावेही आढळतात.

IX. कला, स्थापत्य आणि साहित्य: विजयनगर शैली

विजयनगरचा सर्वांत चिरस्थायी वारसा हा निःसंशयपणे त्याची वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्यशैली आहे, जी चोळ, होयसळ व पांड्य कालखंडांतून वारशाने मिळालेल्या पूर्वीच्या द्राविड मंदिरबांधणी परंपरांचे सातत्य आणि नाट्यमय विस्तार या दोन्हींचे प्रतिनिधित्व करते. उत्तुंग, अत्यंत सुशोभित कोरीव गोपुर प्रवेशद्वार मनोरे; विशाल स्तंभयुक्त मंडप सभागृहे, ज्यांत विठ्ठल मंदिरातील स्तंभांप्रमाणे आघात केल्यास विशिष्ट सुरावट निर्माण करणारे विलक्षण गुंतागुंतीचे “संगीत स्तंभ” आढळतात; हंपी येथील उग्र नरसिंह व सासिवेकालु गणेश यांच्या भव्य मूर्तींद्वारे उदाहरणित प्रचंड आकाराची एकाश्म शिल्पे, आणि सर्वांत प्रसिद्ध म्हणजे श्रवणबेळगोळ येथील जैन संत गोम्मटेश्वर (बाहुबली) याचा १७ मीटर उंचीचा विलक्षण एकाश्म पुतळा, ज्याच्या पायथ्याशी असलेले शिलालेख या स्थळाला विजयनगर-कालखंडातही सातत्याने मिळत राहिलेल्या आश्रयाची नोंद करतात; आणि विठ्ठल मंदिराचा प्रख्यात दगडी रथ, जो आधुनिकपूर्व भारतातील सर्वाधिक छायाचित्रित स्मारकांपैकी एक आहे, ही या शैलीची वैशिष्ट्यपूर्ण वैशिष्ट्ये आहेत.

साम्राज्याची मंदिरबांधणी क्रियाशीलता राजधानीच्याही पलीकडे मोठ्या प्रमाणावर विस्तारली होती: श्रीरंगम्, तिरुपती, कांचीपुरम्, कालहस्ती, मदुराई, चिदंबरम् व रामेश्वरम् यांसह आज कार्यरत असलेल्या जवळजवळ प्रत्येक प्रमुख दक्षिण भारतीय मंदिरसंकुलात विजयनगर-कालखंडातील महत्त्वपूर्ण भर आढळते, विशेषतः दक्षिण भारतीय मंदिरनगराच्या क्षितिजाचे इतके वैशिष्ट्यपूर्ण उत्तुंग गोपुर मनोरे, ज्यांचे सध्याचे भव्य स्वरूप बहुतांशी विजयनगर किंवा त्याच्या लगेच नंतरच्या नायक-आश्रयाच्या काळातील आहे. हा साम्राज्याच्या वारशाचा सर्वांत महत्त्वपूर्ण आणि पुरेसा न ओळखला गेलेला पैलू आहे: आज लोकप्रियरीत्या ओळखली जाणारी दक्षिण भारतीय हिंदू मंदिरस्थापत्याची दृश्य ओळख ही, बहुतांश अंशी, विजयनगर-कालखंडाची निर्मिती आहे.

तेलुगू, कन्नड, तमिळ व संस्कृत या सर्व भाषांत राजाश्रय, अभिजनाश्रय व मंदिराश्रयाखाली साहित्यनिर्मिती बहरली; तुळुव कालखंड, विशेषतः कृष्णदेवरायाची कारकीर्द, ही सर्वसाधारणपणे तेलुगू दरबारी काव्याचा अभिजात उत्कर्षबिंदू मानली जाते. पुरंदर दास (पारंपरिकरीत्या “कर्नाटक संगीताचे जनक” म्हणून सन्मानित) व कनक दास यांसारख्या व्यक्तींशी संबंधित कन्नड हरिदास भक्तिसाहित्याची परंपराही विजयनगर-कालखंडातील आश्रय व धार्मिक परिस्थितीत विकसित झाली, आणि आजही दक्षिण भारतभर बहरत असलेल्या अभिजात कर्नाटक संगीत परंपरेचा पाया घालून गेली.

X. अस्ताची सुरुवात: कृष्णदेवरायाचे उत्तराधिकारी

इ.स. १५२९ मधील कृष्णदेवरायाच्या मृत्यूने साम्राज्याच्या वरकरणी सामर्थ्याखाली दडलेला संरचनात्मक ठिसूळपणा उघड केला. त्याचा निवडलेला उत्तराधिकारी, अच्युत देवराय (कार. १५२९–१५४२) याला तत्काळ वादग्रस्त उत्तराधिकार आणि रामराय — विवाहसंबंधाने राजघराण्याशी जोडलेला एक महत्त्वाकांक्षी सरदार — यांसारख्या प्रबळ मंत्र्यांच्या वाढत्या स्वतंत्र आत्मविश्वासाला सामोरे जावे लागले; त्यानंतरच्या तुळुव राज्यकर्त्यांवर — वेंकट पहिला (इ.स. १५४२ मध्ये अल्पकाळ राज्य करणारा) आणि सदाशिव राय (कार. १५४२–१५७०, जरी बहुतांशी नाममात्रच) — रामरायचा प्रभाव प्रत्यक्षात सर्वोच्च बनला. इ.स. १५४०च्या दशकापर्यंत, विजयनगरमधील खरी कार्यकारी सत्ता नाममात्र तुळुव सम्राटाकडून निर्णायकरीत्या रामरायकडे गेली होती, जो जवळजवळ तीन दशके प्रत्यक्ष प्रतिनिधी (रीजंट) म्हणून राज्य करत होता, तर अनेक समकालीन निरीक्षकांच्या वृत्तान्तांनुसार सदाशिव राय बहुतांशी समारंभीय भूमिकेपुरताच मर्यादित राहिला.

रामराय एक सक्षम, तरीही वादग्रस्त राजनीतिज्ञ ठरला; इ.स. १५१८–१५२७च्या सुमारास बहमनी राज्याच्या अंतिम विघटनातून उदयास आलेल्या पाच दख्खन सल्तनतींमधील (विजापूर, अहमदनगर, गोवळकोंडा, बीदर व बेरार) दीर्घकालीन परस्पर स्पर्धांचा त्याने कुशलतेने फायदा घेतला; एकाविरुद्ध दुसऱ्याशी बदलते मैत्रीसंबंध जोडून त्याने आणखी एका पिढीसाठी विजयनगरचे प्रादेशिक वर्चस्व राखले. मात्र या मुत्सद्देगिरीची मोठी किंमत मोजावी लागली: सल्तनतांच्या अंतर्गत बाबींत सैनिकी हस्तक्षेप करण्याची, तात्पुरत्या मित्रांकडून अपमानास्पद प्रादेशिक व आर्थिक सवलती वसूल करण्याची, आणि — अनेक समकालीन व निकटकालीन वृत्तान्तांनुसार — पराभूत सल्तनत प्रदेशाशी आणि अगदी धार्मिक स्थळांशीही उघड विजयोन्मादाने वागण्याची रामरायची तयारी, यामुळे दख्खनच्या मुस्लीम राजकीय वर्गात खोल व चिरस्थायी असंतोष निर्माण झाला — जो इ.स. १५६०च्या दशकाच्या सुरुवातीस, नेहमी परस्परांत भांडणाऱ्या सल्तनतींना त्याच्याविरुद्ध एकत्र येण्याइतके पुरेसे समाईक कारण देऊन गेला.

XI. तालिकोटची लढाई (१५६५) आणि हंपीची लूट

विजयनगरच्या इतिहासातील निर्णायक आपत्ती जानेवारी १५६५ मध्ये घडली, जेव्हा उत्तर दख्खनच्या चार सल्तनतींनी — विजापूर, अहमदनगर, गोवळकोंडा व बीदर — विजापूरचा राज्यकर्ता अली आदिल शाह पहिला याच्या मध्यस्थीच्या प्रभावाखाली आपले दीर्घकालीन परस्पर वैर बाजूला ठेवून, आणि अहमदनगर व विजापूर दरबारांतील विवाहसंबंधाने अंशतः दृढ केलेली, विजयनगरविरुद्ध एक अभूतपूर्व आघाडी स्थापन केली. या संयुक्त सल्तनत सैन्यांनी कृष्णा नदीजवळील रक्कसगी-तांगडगी या गावाजवळ रामरायच्या सैन्याशी सामना केला — या लढाईला परंपरेने, जरी पूर्णतः अचूकपणे नव्हे, तालिकोट (जवळच्या एका गावाच्या नावावरून) या नावाने ओळखले जाते.

बहुतांश समकालीन व निकटकालीन वृत्तान्तांनुसार, विजयनगरचे सैन्य संयुक्त सल्तनत सैन्यांपेक्षा संख्येने बरेच मोठे होते, आणि लढाईच्या सुरुवातीस रामरायच्या सैन्याचे पारडे जड असल्याचे दिसत होते. सर्वाधिक मान्यताप्राप्त ऐतिहासिक पुनर्रचनेनुसार, निर्णायक वळण विजयनगरच्या सैन्यात सेवेत असलेल्या गिलानी बंधू या दोन मुस्लीम सेनानींच्या पक्षांतराने आले — हे पक्षांतर पूर्वनियोजित होते की संधिसाधू, याबाबत इतिहासकारांत अद्यापही वाद आहे — ज्यांच्या निर्णायक क्षणी झालेल्या दगाफटक्याने विजयनगरच्या मध्यभागी गोंधळ उडाला. रामराय स्वतः, त्यावेळी सुमारे सत्तर वर्षांचा वृद्ध म्हटला जातो, त्याला पकडण्यात आले आणि रणांगणावरच सल्तनत सैन्यांनी (काही वृत्तान्तांनुसार, अहमदनगरच्या निजामशाहने स्वतः) तत्काळ त्याचे शिरच्छेदन केले; त्याचे कापलेले मस्तक एका भाल्यावर प्रदर्शित करण्यात आले — हे जाणीवपूर्वक मानसिक व प्रतीकात्मक अपमानाचे कृत्य, आधीच डळमळणाऱ्या विजयनगरच्या सैन्याचे मनोधैर्य पूर्णतः खचवणारे ठरले, आणि समकालीन वृत्तान्तांनुसार सैन्य एका विनाशकारी व मोठ्या प्रमाणात अनियंत्रित पळापळीत विस्कळीत होऊन पळून गेले.

हा सैनिकी पराभव, कितीही तीव्र असला तरी, साम्राज्याच्या अस्तित्वासाठी अनिवार्यपणे घातक ठरणे आवश्यक नव्हते — विजयनगरने यापूर्वीही गंभीर सैनिकी अपयशे पचवली होती. एका रणांगणीय पराभवाचे रूपांतर एका सभ्यता-आपत्तीत करणारी गोष्ट म्हणजे, त्यानंतर घडलेल्या घटना: सदाशिव राय व रामरायचा बंधू तिरुमल राय यांच्या नेतृत्वाखाली उर्वरित विजयनगर दरबाराने अव्यवस्थित पळापळीत राजधानी सोडली; घाईघाईने हत्ती व गाड्यांवर लादता येईल तेवढी संपत्ती घेऊन ते निघून गेले असे म्हटले जाते, आणि हंपी प्रत्यक्षात असुरक्षित सोडली गेली. पुढील काही महिन्यांत, विजयी सल्तनत सैन्यांनी, संधिसाधू स्थानिक लुटारूंच्या साथीने, त्यागलेल्या नगरावर एक सुनियोजित व दीर्घकाळ चाललेली लूट चढवली — समकालीन वृत्तान्तांनुसार, ज्यात काही वर्षांनंतरच उद्ध्वस्त नगराला भेट देणारा व्हेनेशियन व्यापारी बखरकार चेझारे फेदेरिची याच्या वृत्तान्ताचाही समावेश आहे, ही लूट काही महिन्यांच्या कालावधीपर्यंत चालली, ज्यादरम्यान मंदिरांची विटंबना झाली, राजवाडे लुटले व जाळले गेले, आणि नगराची लोकसंख्या विखुरली गेली किंवा गुलाम केली गेली. फेदेरिचीचे हंपीबाबतचे वारंवार उद्धृत केले जाणारे वर्णन — “ते पूर्णतः उद्ध्वस्त झालेले नाही, तरीही ते एखाद्या ओसाड रानासारखे पडून आहे, आणि तेथे कोणीही राहत नाही” — हे या विध्वंसाच्या व्याप्तीचे सर्वांत ज्वलंत साक्षीदार आहे.

XII. अस्ताच्या कारणांविषयी इतिहासकारांतील मतभेद

तालिकोटची लढाई विजयनगरच्या पतनाचे तात्कालिक व नाट्यमय कारण म्हणून सार्वत्रिकरीत्या मान्यताप्राप्त असली, तरी आधुनिक इतिहासलेखनाने यावर भर दिला आहे की, साम्राज्याचा अस्त हा केवळ एका सैनिकी दुर्दैवाऐवजी अधिक खोल, दीर्घकालीन संरचनात्मक कमकुवतपणांचे प्रतिबिंब होता. यासाठी अनेक परस्परसंबंधित घटक विचारात घेणे आवश्यक आहे.

प्रथम, नायनकार भूमी-सैनिकी व्यवस्थेने, जलद प्रादेशिक एकत्रीकरणासाठी तिचे अल्पकालीन फायदे कितीही असले, तरी जबरदस्तीच्या सत्तेचे संरचनात्मक विकेंद्रीकरण अशा प्रकारे केले, की साम्राज्य एका बलवान, अव्वल स्थानी असलेल्या केंद्रीय राज्यकर्त्याच्या व्यक्तिमत्त्वावर व प्रतिष्ठेवर गंभीरपणे अवलंबून राहिले; एकदा ही केंद्रीयता तडजोड झाली — जसे रामरायच्या दीर्घ रीजन्सी काळात घडले, जेव्हा नाममात्र सम्राट सदाशिव राय केवळ बाहुला बनला — तेव्हा प्रादेशिक नायक आपली निष्ठा पूर्णतः संधिसाधू दृष्टिकोनातून मोजू लागले; इ.स. १५६५ नंतर ही प्रवृत्ती उघड व अपरिवर्तनीय बनली, जेव्हा तमिळ प्रदेशातील (मदुराई, तंजावर, जिंजी, इक्केरी) अनेक नायकांनी टिकून राहिलेल्या अरविडु घराण्याशी एकनिष्ठ राहण्याऐवजी सरळ स्वातंत्र्य घोषित केले.

दुसरे, दख्खन सल्तनतांप्रती रामरायची आक्रमक व कधीकधी निष्कारण अपमानास्पद मुत्सद्देगिरी, ज्या परस्परविरोधी, विखंडित प्रतिस्पर्ध्यांचा संच पारंपरिकरीत्या विजयनगरने एका शतकाहून अधिक काळ आपल्या फायद्यासाठी वापरला होता, त्याचे तात्पुरत्या विजयनगरविरोधी संयुक्त आघाडीत रूपांतर करून गेली; सल्तनतींतील परस्परस्पर्धा एकमेकांविरुद्ध खेळवण्याचे साम्राज्याचे पारंपरिक व अनेक पिढ्या यशस्वीपणे वापरलेले डावपेच, अशा प्रकारे रामरायच्याच अतिआत्मविश्वासी मुत्सद्देगिरीमुळे त्याच्याविरुद्धच वळले.

तिसरे, वर चर्चिलेली आयात केलेल्या अश्वदल घोड्यांवरील विजयनगरची संरचनात्मक सैनिकी अवलंबित्वता ही एक चिरस्थायी सामरिक कमकुवत बाजू होती, जी कोणत्याही राज्यकर्त्याने पूर्णतः सोडवली नाही; मध्य आशियाई व पर्शियन व्यापारजाळ्यांमार्फत आपल्या उत्तरेकडील प्रतिस्पर्ध्यांना उपलब्ध असलेल्या उत्तम अश्वजातींशी दुरान्वयेही तुलना करता येईल अशी स्वदेशी अश्वपैदास परंपरा साम्राज्याने कधीच विकसित केली नाही, यामुळे त्याचा सर्वाधिक चपळ आणि (दख्खनी युद्धपद्धतीच्या संदर्भात) सर्वाधिक निर्णायक सैनिकी दल कायमस्वरूपी साम्राज्याच्या पूर्ण नियंत्रणाबाहेरील सागरी पुरवठाशृंखलेवर अवलंबून राहिले.

चौथे, काही इतिहासकारांनी (बर्टन स्टाईनच्या प्रभावशाली अभ्यासाला अनुसरून) असा युक्तिवाद केला आहे की, विजयनगरच्या प्रारंभिक विस्ताराला चालना देणारे तेच प्रशासकीय-आर्थिक सूत्र — पूर्णतः तर्कसंगत केंद्रीभूत नोकरशाहीऐवजी मंदिर व नायक-मध्यस्थ महसूल-वसुलीवर भारी अवलंबित्व — यांनी सोळाव्या शतकाच्या मध्याच्या दख्खनी राजकीय परिस्थितीने मागणी केलेल्या दीर्घकालीन, उच्च-तीव्रतेच्या, बहु-आघाडी युद्धाला टिकवून धरण्याच्या साम्राज्याच्या क्षमतेवर वास्तविक मर्यादा घातल्या — याउलट, उत्तर भारतात सुरुवातीच्या मुघलांच्या नेतृत्वाखाली आणि खुद्द दख्खन सल्तनतींतही, ज्यांपैकी अनेकांनी प्रगत ऑटोमन-प्रेरित तोफखाना व सैनिकी तंत्रज्ञान प्राप्त करण्यास सुरुवात केली होती, अधिकाधिक केंद्रीभूत व दारूगोळाकेंद्रित सैनिकी-आर्थिक राज्यव्यवस्था तेव्हा उदयास येत होत्या.

XIII. अरविडु घराणे आणि दीर्घ संधिप्रकाश

तालिकोटनंतर विजयनगर तत्क्षणी नाहीसे झाले नाही. रामरायचा बंधू तिरुमल राय याने साम्राज्यिक खजिना व प्रशासनाचे जे काही उरले होते ते सावरले, राजधानी क्रमशः पेनुकोंडा आणि नंतर चंद्रगिरी व अखेरीस वेल्लोर येथे हलवली, आणि इ.स. १५७० मध्ये त्याने, त्यावेळी पूर्णतः निष्प्रभ झालेल्या सदाशिव रायच्या मृत्यूनंतर (बहुधा नैसर्गिक कारणाने, जरी काही वृत्तान्त हत्येची शक्यता सुचवतात), चौथे व अंतिम राजघराणे — अरविडु घराणे — औपचारिकरीत्या स्थापन करून स्वतःला सम्राट घोषित केले.

तथापि, अरविडु घराण्याला इ.स. १५६५ पूर्वीच्या साम्राज्याच्या प्रादेशिक व्याप्तीशी, सैनिकी सामर्थ्याशी वा सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाशी साम्य असणारे काहीही पुन्हा प्राप्त करता आले नाही. तिरुमल, श्रीरंग पहिला, आणि विशेषतः वेंकट दुसरा (कार. १५८६–१६१४) — ज्याच्या काळात केंद्रीय सत्तेचे अंशतः व तात्पुरते पुनरुज्जीवन झाले — यांसारख्या क्रमागत राज्यकर्त्यांना, वाढत्या स्वायत्त होत जाणाऱ्या नायकांच्या केंद्रापसारक महत्त्वाकांक्षांशी, दख्खन सल्तनतींच्या (विशेषतः गोवळकोंडा व विजापूर, ज्यांनी सतराव्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत कृष्णा-गोदावरी प्रदेश व पूर्व दख्खनमधील पूर्वीचे विजयनगर प्रदेश हळूहळू आपल्या राज्यास जोडले) नूतनीकृत दबावाशी, आणि कोरोमांडेल किनारपट्टीवर वाढत्या युरोपीय व्यापारी व अखेरीस राजकीय अतिक्रमणाशी — यात इंग्रज, डच व पोर्तुगीज व्यापारी वसाहतींच्या स्थापनेचा समावेश होतो, ज्यांत इ.स. १६३९ मध्ये विजयनगर-वंशाच्या एका स्थानिक सरदाराकडून मिळालेल्या अनुदानाखाली स्थापन झालेले मद्रास (फोर्ट सेंट जॉर्ज) हे ऐतिहासिकदृष्ट्या सर्वांत परिणामकारक ठरले — सतत सामना करावा लागला.

इ.स. १६४०च्या दशकापर्यंत, आणखी एका विनाशकारी उत्तराधिकार-संकटानंतर, अरविडु घराण्याचे नियंत्रण वेल्लोर व चंद्रगिरीभोवतीच्या एका लहानशा उर्वरित प्रदेशाशिवाय प्रभावीरीत्या नष्ट झाले होते; शेवटचा नाममात्र विजयनगर राज्यकर्ता, श्रीरंग तिसरा, याचा इ.स. १६४०च्या दशकात विजापूर व गोवळकोंडा यांच्या संयुक्त सैन्यांकडून निर्णायक पराभव झाला आणि सुमारे इ.स. १६७२ मध्ये तो निर्वासनात मरण पावला; तोवर पूर्वीचे साम्राज्यिक प्रदेश विविध सल्तनतींनी, वाढत्या शक्तिशाली व स्वतंत्र होत जाणाऱ्या मदुराई, तंजावर व जिंजी या उत्तराधिकारी नायक-राज्यांनी (जी स्वतःही पुढील शतकात मराठा व मुघल विस्तारापुढे नष्ट होणार होती), आणि पुढील शतकभरात दक्षिण भारतातील ब्रिटिश वसाहती सत्तेच्या पायाभरणीत विकसित होणाऱ्या सतत विस्तारणाऱ्या युरोपीय व्यापारी वसाहतींनी आत्मसात केले होते.

XIV. वारसा आणि ऐतिहासिक महत्त्व

विजयनगरचे ऐतिहासिक महत्त्व साम्राज्याच्या कालक्रमिक मर्यादांच्याही खूप पलीकडे विस्तारते. राजकीयदृष्ट्या, पुढील शतकात मराठा संघराज्याच्या उदयापूर्वीची दक्षिण भारतीय इतिहासातील ही शेवटची मोठी सर्व-प्रादेशिक हिंदू साम्राज्यिक रचना आहे, आणि सल्तनत सत्तेविरुद्ध सभ्यताविषयक व धार्मिक सातत्याचा गड म्हणून हिंदू राजसत्तेला सादर करण्याच्या तिच्या जाणीवपूर्वक वैचारिक प्रकल्पाने नंतरच्या ऐतिहासिक स्मृतीवर आणि, अलीकडच्या काळात, दक्षिण भारतीय व हिंदू ओळखीसंबंधी सार्वजनिक व राजकीय चर्चाविश्वावरही चिरस्थायी प्रभाव टाकला आहे — हा प्रतिध्वनी विजयनगरला आजही विद्वत्तापूर्ण तसेच लोकप्रिय स्वारस्याचा विषय बनवतो.

सांस्कृतिक व स्थापत्यदृष्ट्या, साम्राज्याचा वारसा अफाट व आजही ठळकपणे दृश्यमान आहे: दक्षिण भारतीय मंदिरनगराच्या गोपुरप्रधान क्षितिजरेषेत, हरिदास चळवळीतून उतरलेल्या कर्नाटक संगीत परंपरेत, अभिजात तेलुगू व कन्नड दरबारी साहित्याच्या बहरात, आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे — इ.स. १९८६ मध्ये युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंदवल्या गेलेल्या हंपीच्या विलक्षण पुरातत्त्वीय भूदृश्यात, जे आज जगभरातील विद्वान, यात्रेकरू व पर्यटकांना, बहुतांश समकालीन परदेशी वृत्तान्तांनुसार एकेकाळी पृथ्वीवरील सर्वांत विशाल व वैभवशाली नगरांपैकी एक असलेल्या या नगराच्या भग्नावशेषांतून फिरण्यासाठी आकर्षित करते.

आर्थिकदृष्ट्या, विजयनगरचा हिंदी महासागरातील सागरी व्यापारजाळ्यांशी सातत्यपूर्ण संबंध, त्याची प्रगल्भ कृषी व जल-अभियांत्रिकी पायाभूत सुविधा, आणि पश्चिम आशियाच्या अश्व-व्यापाराला दक्षिण व आग्नेय आशियाच्या वस्त्र, मसाले व रत्न-अर्थव्यवस्थांशी जोडणारा एक महत्त्वपूर्ण दुवा म्हणून त्याची भूमिका, मध्ययुगीन हिंदी महासागर जगताच्या खोल परस्परसंबंधावर प्रकाश टाकतात — हे एक असे ऐतिहासिक अभ्यासक्षेत्र आहे, ज्याने अलीकडील दशकांत वाढते विद्वत्तापूर्ण लक्ष वेधून घेतले आहे.

निष्कर्ष

चौदाव्या शतकातील दख्खनच्या ढिगाऱ्यातून हरिहर पहिला व बुक्क राय पहिला यांच्या स्थापनादृष्टीपासून ते इ.स. १५६५ मधील हंपीच्या विनाशकारी लुटीपर्यंत आणि अरविडु घराण्याच्या दीर्घ, क्षीण संधिप्रकाशापर्यंतचा विजयनगरचा उदय व अस्त, एका साम्राज्यिक प्रवासात मध्ययुगीन दक्षिण भारतीय इतिहासाच्या अनेक केंद्रीय संकल्पनांना सामावून घेतो: हिंदू व इस्लामी राजकीय संस्कृतींचा परस्परसंबंध, केंद्रीभूत साम्राज्यिक महत्त्वाकांक्षा व विकेंद्रित सैनिकी-कृषी प्रशासन यांतील तणाव, व्यक्तिगत राजनीतिकौशल्याचे परिवर्तनशील सामर्थ्य व ठिसूळपणा (सर्वांत ठळकपणे कृष्णदेवराय व रामराय यांच्या परस्परविरोधी कारकिर्दींत मूर्त), आणि स्थापनेपासून अंतिम अस्तापर्यंत सुमारे सव्वादोन शतके टिकलेले, तुलनेने अल्पजीवी असे साम्राज्यही ज्या सभ्यतेवर एकेकाळी त्याने वर्चस्व गाजवले, तिच्यावर सोडून जाऊ शकेल असा प्रगल्भ व चिरस्थायी सांस्कृतिक उत्कर्ष. तुंगभद्रेच्या दक्षिण तीरावरील दगडगोट्यांनी पसरलेल्या हंपीच्या मैदानाइतक्या स्पष्टपणे, दगडांतून, मानवी महत्त्वाकांक्षेच्या उत्तुंगतेची आणि सर्वांत भव्य राजकीय सिद्धींच्याही ठिसूळपणाची साक्ष जगातील फार थोडी उद्ध्वस्त नगरे देतात.

संदर्भसूची

1. Sewell, Robert. A Forgotten Empire: Vijayanagar; A Contribution to the History of India. London: Swan Sonnenschein & Co., 1900.

2. Nilakanta Sastri, K. A. A History of South India: From Prehistoric Times to the Fall of Vijayanagar. Madras: Oxford University Press, 1955.

3. Nilakanta Sastri, K. A., and N. Venkataramanayya. Further Sources of Vijayanagara History, 3 vols. Madras: University of Madras, 1946.

4. Stein, Burton. Vijayanagara (The New Cambridge History of India, I.2). Cambridge: Cambridge University Press, 1989.

5. Stein, Burton. Peasant State and Society in Medieval South India. Delhi: Oxford University Press, 1980.

6. Verghese, Anila. Archaeology, Art and Religion: New Perspectives on Vijayanagara. New Delhi: Oxford University Press, 2000.

7. Fritz, John M., and George Michell (eds.). New Light on Hampi: Recent Research at Vijayanagara. Mumbai: Marg Publications, 2001.

8. Michell, George. Architecture and Art of Southern India: Vijayanagara and the Successor States. Cambridge: Cambridge University Press, 1995.

9. Rao, Vasundhara, N. S. Ramaswami, and S. Settar (eds.), various volumes of the Vijayanagara series, Directorate of Archaeology and Museums, Karnataka.

10. Eaton, Richard M. A Social History of the Deccan, 1300–1761: Eight Indian Lives. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.

11. Eaton, Richard M., and Phillip B. Wagoner. Power, Memory, Architecture: Contested Sites on India’s Deccan Plateau, 1300–1600. New Delhi: Oxford University Press, 2014.

12. Sen, Sailendra Nath. A Textbook of Medieval Indian History. New Delhi: Primus Books, 2013.

13. Rice, B. Lewis. Mysore and Coorg from the Inscriptions. London: Archibald Constable & Co., 1909.

14. Sewell, Robert, and V. Rangacharya (trans.). A Forgotten Empire (यात दॉमिंगो पाइश व फेर्नाओ नुनिश यांच्या बखरींचे भाषांतरित उतारे समाविष्ट आहेत).

15. Major, R. H. (ed. and trans.). India in the Fifteenth Century: Being a Collection of Narratives of Voyages to India (यात अब्दुर रझाकचा वृत्तान्त समाविष्ट आहे). London: Hakluyt Society, 1857.

16. Filliozat, Vasundhara. Vijayanagara: As Seen by Domingo Paes and Fernão Nunes. New Delhi: National Book Trust, 1977.

17. Venkataramanayya, N. Vijayanagara: Origin of the City and the Empire. Madras: University of Madras, 1933.

18. Wagoner, Phillip B. “‘Sultan among Hindu Kings’: Dress, Titles, and the Islamicization of Hindu Culture at Vijayanagara.” Journal of Asian Studies 55, no. 4 (1996): 851–880.

19. Talbot, Cynthia. Precolonial India in Practice: Society, Region, and Identity in Medieval Andhra. New York: Oxford University Press, 2001.

20. Devakunjari, D. Hampi. New Delhi: Archaeological Survey of India, 1970.

21. Longhurst, A. H. Hampi Ruins, Described and Illustrated. Madras: Government Press, 1917.

22. कर्नाटक शासन, पुरातत्त्व, संग्रहालये व वारसा विभाग — हंपी जागतिक वारसा क्षेत्र प्रकाशने.

23. UNESCO World Heritage Centre. “Group of Monuments at Hampi.” World Heritage List, 1986.