A History of the Three Battles of Panipat – By Dr. Rahul S. Kharat

 

The Anvil of Empires: A History of the Three Battles of Panipat – By Dr. Rahul S. Kharat

Introduction

Few patches of earth in world history have been called upon so repeatedly to decide the fate of a subcontinent as the plain of Panipat, some ninety kilometres north of Delhi in the modern Indian state of Haryana. Flat, open, and strategically poised on the corridor through which every invader from Central Asia and Afghanistan historically entered the Gangetic heartland, Panipat possessed the two qualities that pre-modern military commanders prized above all others: it offered room for the deployment of large cavalry formations, and it lay astride the road that connected the northwest frontier to the imperial capital. Between 1526 and 1761, this modest town became the setting for three battles of extraordinary consequence — encounters that did not merely change the occupant of the Delhi throne but altered the trajectory of Indian civilization itself. The First Battle of Panipat (1526) inaugurated the Mughal Empire; the Second Battle of Panipat (1556) preserved and consolidated that empire at a moment when it teetered on the edge of extinction; and the Third Battle of Panipat (1761) broke the back of Maratha imperial ambition and left a power vacuum that, within a century, the British East India Company would fill.

This article offers a comprehensive scholarly account of all three battles: their historical antecedents, the personalities and armies involved, the tactical and technological dimensions of each engagement, and — perhaps most importantly — their long-term consequences for the political, cultural, and social history of South Asia. It also considers why Panipat, of all places, became the recurring stage for these dramas, and what the three battles collectively tell us about the changing nature of warfare, statecraft, and imperial ambition in India between the sixteenth and eighteenth centuries.

Why Panipat? The Geography of Destiny

Before examining the battles individually, it is worth pausing on the question of geography, for it is no accident that history chose this location three times over. Panipat sits on the doab — the fertile land between the Yamuna and its tributaries — along the ancient high road that linked Lahore, and beyond it Kabul and Central Asia, to Delhi and the Gangetic plains. Any army descending from Afghanistan through the Khyber or Bolan passes, having crossed the Indus and the Punjab, would eventually funnel onto this route before it could threaten Delhi and Agra. The terrain around Panipat was largely open and unencumbered by dense forest or major river obstacles, making it ideal for the massed cavalry charges that characterized medieval and early modern Indian warfare. It was, in effect, the natural mustering ground and battlefield for any decisive confrontation between a power ensconced in Delhi and a challenger arriving from the northwest. As the historian Jadunath Sarkar observed, Panipat functioned almost as a geographical funnel through which the destiny of Hindustan was repeatedly compressed and decided.

Part I: The First Battle of Panipat (21 April 1526)

The Political Background: The Twilight of the Delhi Sultanate

By the early sixteenth century, the Delhi Sultanate — which had dominated northern India in various dynastic incarnations since the late twelfth century — was in an advanced state of decline. The last of these dynasties, the Lodi Sultanate, had been founded by Bahlul Lodi in 1451 and continued under his son Sikandar Lodi, a capable if ruthless ruler. By the time Sikandar's son, Ibrahim Lodi, ascended the throne in 1517, the Sultanate was riven by factionalism. Ibrahim inherited a fractious Afghan nobility accustomed to a semi-feudal relationship with the sultan, in which powerful nobles (or amirs) expected consultation and a share of power rather than the autocratic control Ibrahim sought to impose. His attempts to centralize authority alienated key figures, most consequentially Daulat Khan Lodi, the governor of Punjab, and Alam Khan Lodi, Ibrahim's own uncle, who nursed ambitions to the throne himself.

It was this internal discord that opened the door to external intervention. Daulat Khan Lodi and Alam Khan, unable to challenge Ibrahim through internal Afghan politics, made the fateful decision to invite a foreign prince to intervene against the sultan — a decision with consequences neither could have fully anticipated.

Babur: The Timurid Prince from Ferghana

The prince they invited was Zahir-ud-Din Muhammad Babur, a Chagatai Turkic ruler descended on his father's side from Timur (Tamerlane) and on his mother's side from Genghis Khan. Born in 1483 in the small Central Asian principality of Ferghana (in modern Uzbekistan), Babur had spent much of his early life in a precarious struggle to hold onto his inheritance amid the shifting alliances and betrayals of Central Asian politics. Having lost Samarkand — the great Timurid capital he coveted above all — to the rising Uzbek power of Muhammad Shaybani Khan, Babur turned his ambitions southward. In 1504 he captured Kabul, which became his base of operations, and from there he conducted a series of raids into the Indian subcontinent beginning in 1519.

Babur was no ordinary conqueror. He was a man of considerable literary sophistication, whose memoir, the Baburnama, remains one of the great autobiographical works of pre-modern Asian literature — candid, observant, and often self-critical. He combined this cultivated sensibility with a ruthless and highly innovative military mind, and it was the latter quality that would prove decisive at Panipat.

When Daulat Khan Lodi's invitation reached him, Babur required little persuading. He had already made several forays into the Punjab and understood the wealth and strategic possibilities that Hindustan offered. In November 1525, he set out from Kabul with an army that, by most estimates, numbered no more than 12,000 to 15,000 men — a force dramatically smaller than the army Ibrahim Lodi could field. What Babur lacked in numbers, however, he more than compensated for in technology, tactics, and battlefield discipline.

Babur's Military Innovations

Babur's army, though modest in size, was a highly professional force shaped by decades of Central Asian warfare, and it possessed two crucial advantages over its Indian adversary: firearms and superior tactical organization.

Gunpowder weapons. Babur employed Ottoman-trained gunners, most notably Ustad Ali Quli, who commanded his matchlock-armed infantry, and Mustafa Rumi, who supervised his field artillery. This was among the earliest significant deployments of gunpowder weaponry in a major Indian land battle, and it represented a decisive technological edge. Ibrahim Lodi's forces, by contrast, relied overwhelmingly on traditional cavalry, infantry, and — notably — a large contingent of war elephants, a battlefield asset that had served Indian armies well against previous invaders but which proved catastrophically vulnerable to the din and smoke of gunfire.

The tactic of Araba and Tulughma. Babur deployed a defensive-offensive formation derived from Ottoman practice, known as the araba (wagon-fort) tactic, in which carts were lashed together with chains to create a barricade, behind which his matchlock men and artillery could operate protected from cavalry charges, while gaps were left for counterattacking cavalry to sally forth. He also employed the tulughma — a flanking maneuver in which portions of his cavalry were held back to encircle and attack the enemy's flanks and rear once the main battle was joined, a technique with roots in Mongol and Central Asian steppe warfare passed down through Timurid military tradition.

The Battle

Ibrahim Lodi advanced to meet Babur's smaller force at Panipat with an army that contemporary and near-contemporary chroniclers estimated, with the usual medieval tendency toward exaggeration, at anywhere between 30,000 and 100,000 men, supported by perhaps 100 war elephants. Modern historians treat the higher figures skeptically, but there is little doubt that Ibrahim's numerical superiority was substantial — quite possibly in a ratio of five or six to one.

Babur, keenly aware of this disparity, chose his ground with care. He anchored his position with the town of Panipat itself protecting one flank and dug ditches and felled trees to secure the other, while his front was shielded by the wagon-fort of the araba formation. This arrangement compressed the available frontage, denying Ibrahim's numerically superior army the ability to bring its full weight to bear or to easily envelop Babur's smaller force.

On the morning of 21 April 1526, after a standoff of more than a week during which Babur harassed Ibrahim's camp with probing raids, Ibrahim's army finally advanced. As his forces pressed against Babur's fortified front, they found themselves channeled into a killing zone raked by matchlock fire and artillery, while Babur's flanking cavalry, executing the tulughma maneuver, swept around to strike the Lodi army's flanks and rear. The dense mass of Ibrahim's own troops, crowded together and unable to maneuver, became a liability rather than an asset; contemporary accounts describe how soldiers in the rear ranks, unaware of the disaster unfolding ahead, continued to push forward, compounding the chaos.

The battle lasted only a few hours. By its end, Ibrahim Lodi himself lay dead on the field — the only ruling Sultan of Delhi to die in battle in the entire history of the Sultanate — along with, by Babur's own estimate in the Baburnama, some 15,000 to 16,000 of his men, though other estimates run considerably higher. Babur's casualties, by contrast, were comparatively light.

Aftermath and Significance

The victory at Panipat opened the road to Delhi and Agra, both of which Babur occupied within days. He proclaimed himself Emperor of Hindustan, founding what would become the Mughal Empire — a dynasty that, despite vicissitudes, would rule large parts of the subcontinent for more than three centuries and leave an indelible mark on Indian art, architecture, administration, language, and culture. Babur, however, did not long enjoy his conquest; he faced immediate challenges from the Rajput confederacy under Rana Sanga at the Battle of Khanwa (1527) and from Afghan remnants in the east, and he died in 1530, leaving the fragile new empire to his son Humayun — an inheritance that would very nearly be lost within a decade, setting the stage for the second great battle at Panipat.

The First Battle of Panipat is widely regarded by military historians as a landmark in the history of South Asian warfare: it marked the effective introduction of field artillery and matchlock infantry as a war-winning combination in the subcontinent, and it demonstrated decisively that disciplined, well-coordinated smaller forces employing superior technology and tactics could overcome much larger but less cohesive armies — a lesson that would recur, in different guises, at Panipat's second and third battles.

Part II: The Second Battle of Panipat (5 November 1556)

The Precarious State of the Young Mughal Empire

The three decades following Babur's death were turbulent ones for the fledgling Mughal state. Humayun, Babur's eldest son and successor, proved a capable but often indecisive ruler, and in 1540 he was decisively defeated by the Afghan chieftain Sher Shah Suri at the Battle of Kannauj (or Bilgram), losing his throne entirely. Humayun spent the next fifteen years as a wandering exile, taking refuge for a time in Persia at the court of the Safavid Shah Tahmasp, before eventually clawing his way back to power. Sher Shah Suri, meanwhile, proved to be one of the ablest administrators in Indian history, establishing reforms in revenue collection, currency, and road-building (including the Grand Trunk Road) that would later be inherited and expanded by the Mughals themselves. But the Suri dynasty he founded did not long survive him; after his death in 1545 and that of his son Islam Shah in 1554, the Suri state fragmented amid succession disputes.

Humayun seized this opportunity, and with Safavid assistance recaptured Delhi and Agra in 1555, restoring Mughal rule after a decade and a half of exile. His triumph, however, was brief and almost farcical in its ending: in January 1556, only months after his restoration, Humayun fell to his death down the stone stairs of his library in Delhi, reportedly having tripped while hurrying to answer the call to prayer. He was succeeded by his thirteen-year-old son, Jalal-ud-Din Muhammad, who would become known to history as Akbar — but who, at the moment of his accession, was a boy-emperor commanding a still-fragile and contested realm, with real power resting largely in the hands of his regent and guardian, Bairam Khan.

The Rise of Hemu

Into this moment of Mughal weakness stepped a remarkable figure of humble origin: Hemu (born Hemchandra Vikramaditya), a Hindu trader from the Rewari region who had risen through extraordinary ability from a market superintendent to become the chief minister and de facto commander-in-chief of the forces of Adil Shah Suri, one of the claimants to the fractured Suri inheritance. Hemu proved himself an outstanding general, winning some twenty-two engagements in succession against various rivals — including defeating Mughal forces in Agra and, in a particularly significant victory, capturing Delhi itself in October 1556 after routing the Mughal governor Tardi Beg Khan at the Battle of Tughlaqabad.

Flush with this triumph, Hemu had himself crowned at Purana Qila in Delhi, adopting the royal title Vikramaditya — a name resonant with the memory of the legendary ancient Hindu emperor — and assembled a formidable army to consolidate his position and drive out the remaining Mughal presence in northern India. His forces are traditionally described as including a substantial contingent of war elephants (reportedly numbering over 1,000, though this figure, like many pre-modern battlefield statistics, is likely inflated) along with cavalry and infantry, and his artillery train, though it played a fateful role, was reportedly still in transit when the decisive battle began.

The Mughal Response

News of Hemu's victory and coronation reached the young Akbar and his regent Bairam Khan at Kalanaur in Punjab, where Akbar had just been formally enthroned. The Mughal position was desperate: their hold on Delhi and Agra had collapsed, their army was small, and many at court reportedly counselled retreat to Kabul to preserve what remained of the dynasty rather than risk everything in a confrontation with Hemu's larger and momentum-carrying force. Bairam Khan, however — an experienced and resolute military commander who had served Humayun loyally through his years of exile — insisted on advancing to meet Hemu rather than abandoning Hindustan, and prevailed upon Akbar to commit to battle.

The Mughal army that marched south, commanded in the field by the seasoned general Ali Quli Khan (later honored with the title Khan Zaman) under Bairam Khan's overall direction, was considerably smaller than Hemu's force — most estimates suggest the Mughals fielded somewhere in the range of 10,000 to 20,000 men, against a Hemu army that later chroniclers put at anywhere from 30,000 to 100,000, figures that, as with the first battle, are almost certainly exaggerated but which nonetheless reflect a genuine and substantial Mughal numerical disadvantage.

The Battle

The two armies met once again on the historic plain of Panipat on 5 November 1556. In the initial stages of the engagement, Hemu's forces, spearheaded by his elephant corps and superior numbers, gained the upper hand; his cavalry and elephants pressed hard against the Mughal wings, and for a time it appeared that the battle — and with it the fate of the nascent Mughal Empire — hung in the balance, with some accounts suggesting the Mughal flanks were beginning to buckle under the pressure.

The turning point came in a moment of extraordinary and almost accidental drama. As Hemu, commanding from atop his war elephant named Hawai and pressing his advantage, rode close to the thick of the fighting to rally his forces, he was struck in the eye by a Mughal arrow — variously attributed in different accounts to chance or to a particularly skilled archer — and fell unconscious, gravely wounded, into the howdah on his elephant's back. His elephant driver, in the confusion, turned the animal and began to withdraw from the field. The sight of their leader's elephant retreating, combined with the sudden absence of his commanding presence and voice, threw Hemu's army into panic and disarray; without centralized leadership at the critical moment, his forces — many of whom were mercenaries and levies with limited personal loyalty to the cause — broke and fled. The Mughal forces, seizing the sudden reversal of fortune, pressed their advantage and turned what had been a looming defeat into a decisive victory.

Hemu himself was captured, still alive though grievously wounded, and brought before the young Akbar and Bairam Khan. In a scene often recounted by Mughal chroniclers (with some variation in detail and later ideological coloring), Bairam Khan urged Akbar to strike the killing blow himself and earn the title of ghazi (a warrior who has slain an infidel in battle); accounts differ as to whether the thirteen-year-old emperor actually did so or merely touched the sword to Hemu's neck before Bairam Khan completed the execution. Hemu was beheaded, and his head was subsequently sent to Kabul to be displayed, while his body was reportedly gibbeted at Delhi's gates — a brutal but historically typical demonstration, by the standards of the age, of the finality of the Mughal victory.

Aftermath and Significance

The Second Battle of Panipat was, in many respects, even more consequential than the first, precisely because it was fought not to establish an empire but to save one already on the brink of collapse. Had Hemu triumphed — and by most accounts, he came remarkably close to doing so before the arrow struck him — the Mughal experiment in India might have ended within a single generation of its founding, reduced to a footnote of a brief conquest reversed. Instead, the victory allowed the young Akbar, under Bairam Khan's continued regency until 1560 and then in his own right thereafter, to consolidate Mughal control over Delhi and Agra and to begin the decades-long process of expansion and administrative consolidation that would transform the Mughal state from a precarious foreign implantation into one of the great empires of early modern world history — an empire renowned for its administrative sophistication, its architectural achievements (the Taj Mahal being only the most famous), its policies of relative religious accommodation under Akbar (including the abolition of the jizya tax on non-Muslims and the cultivation of alliances with Rajput houses), and its economic dynamism.

Hemu's dramatic rise from a market trader to a crowned emperor commanding one of India's largest armies — however brief his reign — has also secured him a distinctive, if tragic, place in Indian historical memory, often cited as a remarkable instance of social mobility and Hindu political assertion in an era of Muslim dynastic rule in northern India, cut short by what many historians regard as one of history's most consequential strokes of battlefield chance.

Part III: The Third Battle of Panipat (14 January 1761)

The Rise of the Maratha Confederacy

Two centuries separated the second and third battles of Panipat, during which the political landscape of India was utterly transformed. The Mughal Empire, having reached its zenith of territorial extent under Aurangzeb (r. 1658–1707), entered a prolonged period of decline following his death, weakened by costly wars in the Deccan, succession crises, invasions (including the devastating sack of Delhi by the Persian ruler Nadir Shah in 1739), and the progressive erosion of central authority as provincial governors and regional powers asserted increasing autonomy.

Into this vacuum rose the Maratha Confederacy, a Hindu political and military power originating in the western Deccan under the legendary Chhatrapati Shivaji (1630–1680), who had carved out an independent kingdom through a combination of guerrilla warfare, fortress strategy, and astute statecraft in defiance of Mughal power. Following Shivaji's death and the subsequent Mughal-Maratha wars, effective political authority within the Maratha state gradually passed to a line of hereditary chief ministers known as the Peshwas, based at Pune, who by the mid-eighteenth century had transformed the Maratha polity from a compact regional kingdom into a sprawling and loosely federated confederacy of powerful chieftain families — the Holkars of Malwa/Indore, the Scindias (Shindes) of Gwalior, the Gaekwads of Baroda, and the Bhonsles of Nagpur — nominally united under Peshwa leadership but each pursuing substantial independent policy.

By the 1750s, under the energetic and ambitious Peshwa Balaji Baji Rao (commonly known as Nana Saheb), Maratha power had expanded dramatically, with Maratha armies campaigning as far afield as Bengal in the east and the Punjab and Attock in the northwest, effectively supplanting Mughal authority across vast swathes of India and extracting tribute (chauth and sardeshmukhi) from territories nominally still under Mughal sovereignty. In 1758, a Maratha force under Raghunath Rao (Raghoba) even occupied Lahore and Attock, planting the saffron flag on the banks of the Indus and bringing Maratha influence to the very doorstep of Afghanistan — an expansion that would prove, in retrospect, to have dangerously overextended Maratha resources and provoked a formidable adversary.

Ahmad Shah Abdali and the Afghan Threat

That adversary was Ahmad Shah Durrani (also known as Ahmad Shah Abdali), the founder of the Durrani Empire and ruler of Afghanistan, who regarded the Punjab and the northwestern frontier regions as within his own sphere of influence and tribute. Abdali had already conducted several invasions of India in the preceding years, and the Maratha occupation of Punjab and their eviction of his appointed governors directly challenged his authority and revenue base in the region. In 1759, Abdali resolved to reassert Afghan control, crossing the Indus with a substantial army and steadily advancing toward Delhi, gathering along the way the support of several important North Indian Muslim powers who had their own grievances against Maratha expansion and tribute demands — most significantly Najib-ud-Daula, the Rohilla Afghan chief who controlled territory northeast of Delhi, and Shuja-ud-Daula, the Nawab of Awadh (Oudh), whose considerable resources and artillery would prove crucial to the coalition Abdali assembled.

The Maratha Response: Sadashivrao Bhau's Expedition

Alarmed by Abdali's advance and the erosion of Maratha gains in the north, the Peshwa dispatched a massive military expedition under his cousin, Sadashivrao Bhau, accompanied by the Peshwa's own teenage son, Vishwasrao, who was nominally to be installed on the Delhi throne as a Maratha-controlled puppet emperor following the campaign's anticipated success. The Maratha army that set out from the Deccan in 1760 was enormous — one of the largest forces the Confederacy had ever fielded, comprising, by various estimates, some 45,000 to 60,000 fighting men (cavalry and a modernized artillery-and-infantry corps trained along European lines under the French-trained commander Ibrahim Khan Gardi), along with a vast and cumbersome accompanying host of perhaps 200,000 or more non-combatants — pilgrims, merchants, camp followers, and family members, including women and children — who traveled with the army in what more resembled a moving city than a conventional military column.

This enormous baggage train would prove to be one of the campaign's critical liabilities. Sadashivrao Bhau, though a capable and courageous commander, has been criticized by historians for strategic misjudgments during the campaign, including his controversial decision — made partly on grounds of prestige and partly out of an urgent need for funds — to have the silver and gold ceiling ornaments of Delhi's Red Fort's Diwan-i-Khas melted down for coinage, an act that alienated potential Mughal and local sympathizers, as well as his failure to secure reliable and durable alliances with key regional powers such as the Jats under Suraj Mal and the Rajputs, whose support might have substantially altered the campaign's logistics and outcome. Suraj Mal, in particular, reportedly advised Bhau against bringing the enormous baggage train and non-combatant retinue on campaign, counsel that went unheeded and that would have severe consequences once the Marathas found themselves effectively besieged.

The Opposing Coalition

Abdali, for his part, proved a shrewder coalition-builder. He succeeded in uniting a formidable alliance of Indian Muslim powers alongside his own Afghan and allied Central Asian forces — most crucially securing the active participation of Shuja-ud-Daula of Awadh, whose well-supplied treasury, disciplined troops, and modern artillery park proved a decisive logistical and material asset to the coalition, as well as Najib-ud-Daula's Rohilla forces, whose intimate knowledge of the local terrain and Maratha positions provided valuable intelligence. The combined coalition army, though estimates vary considerably among sources, is generally reckoned to have fielded a force comparable in size to or somewhat larger than the Maratha army, with a particularly strong advantage in cavalry mobility and, crucially, secure and functioning supply lines — an advantage that would prove decisive as the campaign wore on.

The Long Standoff

The two armies converged in the vicinity of Panipat by late 1760, and rather than an immediate pitched battle, what followed was a prolonged and grueling standoff of some two months, during which Abdali's forces succeeded in effectively cutting off the Maratha camp's supply lines and lines of communication with the Deccan, while Maratha attempts to forage or receive reinforcement and provisions were increasingly frustrated by Abdali's superior control of the surrounding countryside and his alliance with local powers. As winter set in, conditions within the Maratha camp deteriorated severely: food supplies dwindled, prices for what little remained available soared to ruinous levels, disease spread among the vast concentration of soldiers and non-combatants, and morale plummeted as the army found itself effectively besieged rather than besieging, its mobility — the traditional hallmark of Maratha military strength — nullified by the static nature of the confrontation and the burden of its enormous non-combatant retinue.

By early January 1761, Sadashivrao Bhau, recognizing that continued delay would only further weaken his starving and demoralized forces, resolved on a decisive pitched battle rather than face slow attrition, and on 14 January 1761 the Maratha army marched out from its fortified camp to engage Abdali's coalition in open battle.

The Battle

The battle that unfolded on 14 January 1761 was a massive and, by the standards of eighteenth-century Indian warfare, unusually intense and sustained engagement, fought over the better part of a single day with extraordinary ferocity on both sides. The Maratha forces, organized with Ibrahim Khan Gardi's European-trained infantry and artillery corps in the vanguard, initially achieved significant success, their disciplined artillery and infantry fire inflicting heavy casualties on the opposing ranks and, in the battle's early and middle phases, pushing back several sections of Abdali's coalition forces, including inflicting serious losses on Najib-ud-Daula's Rohilla contingent and other elements of the coalition army. For several hours, it appeared that the Marathas, despite their weakened and starved condition, might yet carry the day through sheer determination and the effectiveness of Gardi's modernized artillery corps.

However, the tide of battle turned decisively in the engagement's later stages, for reasons that historians attribute to a combination of factors. The death of Vishwasrao, the Peshwa's young son, struck by a bullet, is reported to have profoundly demoralized Sadashivrao Bhau and the troops around him. Bhau himself, upon learning of Vishwasrao's death, is said to have dismounted from his elephant and thrown himself into the thick of close combat, in a manner that removed him from an effective position of overall command at the crucial juncture and, according to several accounts, spread confusion among the ranks who could no longer see their commander's elephant and howdah — the traditional visual rallying point for an army in the field — leading many to assume, as had happened with Hemu two centuries before, that their leader had fallen or fled. Abdali, by contrast, maintained his forces in reserve with disciplined restraint throughout the battle, committing fresh troops, including a substantial camel-mounted swivel-gun (zamburak) corps and reserve cavalry, at the decisive moment when Maratha ranks began to waver — a stark contrast to the exhausted and famished Maratha soldiers who had already been fighting, and starving, for hours and weeks respectively.

As Maratha formations began to break under the pressure of Abdali's fresh reserves, panic spread rapidly through the ranks, compounded by the presence of the vast non-combatant camp — the very liability that Suraj Mal had warned against — whose members, caught in the collapsing battle lines, added to the chaos and were subjected to a horrific massacre as Abdali's cavalry, and particularly the vengeful forces of Najib-ud-Daula, pursued the fleeing Marathas with little quarter given. Sadashivrao Bhau himself was killed in the fighting, his body reportedly identified only days later amid the carnage; Vishwasrao had already fallen; and the Maratha army, which had marched north as one of the largest and most confident forces the Confederacy had ever assembled, was annihilated as a fighting force within a single catastrophic day and its bloody, chaotic aftermath.

The Scale of the Catastrophe

Casualty estimates for the Third Battle of Panipat vary enormously among primary and secondary sources, reflecting both the genuine difficulty of counting the dead amid such chaos and the tendency of contemporary chroniclers on both sides toward exaggeration, but virtually all accounts agree that the scale of loss was catastrophic and, in the memory of the Maratha polity, unprecedented. Estimates of Maratha dead — combining those killed in the battle itself, those slaughtered in the rout and pursuit that followed, and the thousands of non-combatants massacred or enslaved in the camp's collapse — range from tens of thousands to well over 100,000 when the full scope of combatant and non-combatant losses is considered, making it by most reckonings among the bloodiest single-day battles in pre-modern world history. Contemporary Maratha correspondence and later folk memory captured the scale of the disaster in the oft-quoted (if variously attributed) lament that "two pearls have been lost, twenty-seven gold coins wasted, and of the silver and copper the total cannot be cast up" — a reference to the deaths of Vishwasrao and Sadashivrao Bhau, the Confederacy's leading generals, and the countless ordinary soldiers, respectively.

Aftermath and Significance

The consequences of the Third Battle of Panipat reverberated far beyond the immediate battlefield. News of the disaster reached Pune with devastating effect; the Peshwa Balaji Baji Rao, already in failing health and grieving the loss of his son and cousin, died within months, in June 1761, an event many contemporaries and later historians have linked directly to the shock and grief occasioned by the catastrophe. The Maratha Confederacy, whose armies had for over a decade seemed to be on an unstoppable trajectory toward supplanting Mughal authority across the whole of northern India, suffered a blow from which it took roughly a decade to substantially recover its military strength and northern ambitions, a recovery achieved under the later Peshwa Madhavrao I and through the efforts of Maratha chieftains such as Mahadji Scindia, who would go on to reestablish substantial Maratha influence over Delhi and the Mughal court by the 1770s and 1780s.

Yet the longer-term historical significance of the battle lies less in any permanent Maratha eclipse — for the Confederacy did indeed recover much of its power within a generation — than in the strategic and political vacuum the catastrophe opened at a critical juncture in Indian history. The battle left no single Indian power in a position of overwhelming dominance in the years immediately following: the Mughal Empire remained a hollow shell incapable of reasserting genuine authority; the Marathas were temporarily crippled; Abdali himself, despite his victory, had no interest in permanently governing distant Hindustan and returned to Afghanistan, his own domestic and regional preoccupations (and increasing difficulty controlling his own restive troops, many of whom were eager to return home with their plunder) precluding any attempt at establishing lasting Afghan rule over northern India. Najib-ud-Daula and other regional Muslim powers gained temporary ascendancy around Delhi but lacked the resources to fill the larger vacuum.

It was into precisely this fragmented and weakened political landscape — a landscape without any single indigenous power capable of the kind of unified resistance that might have checked further foreign intervention — that the British East India Company, already establishing itself as a formidable military and commercial power in Bengal following the Battle of Plassey (1757) and consolidating that position after the Battle of Buxar (1764), would over the following decades steadily expand its territorial control, exploiting precisely the kind of regional fragmentation and mutual rivalry among Indian powers — Marathas, Mughals, Nawabs, Rohillas, Sikhs, and others — that the Third Battle of Panipat had so dramatically intensified. While it would be an oversimplification to draw a straight causal line from Panipat III directly to British paramountcy — the Marathas remained a formidable check on British expansion for decades afterward, fighting three further major wars (the Anglo-Maratha Wars) against the Company before their final defeat in 1818 — most historians agree that the catastrophic weakening of what was, at the time, India's most dynamic and expansive indigenous power removed what might otherwise have been the most likely candidate for eventually reunifying a substantial part of the subcontinent under indigenous rule, and thereby indirectly eased the path toward eventual British dominance.

Comparative Reflections: What the Three Battles Reveal

Considered together, the three Battles of Panipat offer a remarkable lens through which to examine the evolution of warfare, statecraft, and imperial fortune in India across two and a half centuries.

Technology and tactics. The First Battle of Panipat marked the decisive introduction of gunpowder weaponry — field artillery and matchlock infantry combined with fortified wagon-lines and flanking cavalry tactics — as a battle-winning combination against traditional Indian cavalry-and-elephant armies. By the time of the Third Battle, two and a half centuries later, both sides fielded substantial artillery corps, with the Marathas under Ibrahim Khan Gardi employing European-trained infantry and artillery tactics, reflecting the broader "military revolution" that had, by the mid-eighteenth century, transformed warfare across much of Eurasia. Yet in all three battles, discipline, morale, and the psychological cohesion of the army under a visible and steady commander proved just as decisive as raw technological or numerical advantage — a lesson dramatically underscored by the parallel fates of Hemu and Sadashivrao Bhau, both of whom saw their armies collapse into panic at the critical moment their personal battlefield presence and command visibility were disrupted.

The peril of numerical superiority without cohesion. In both the first and third battles, the losing side (Ibrahim Lodi's Lodi army and the Maratha-coalition confrontation respectively — though in the third case both sides were roughly comparable) fielded forces that were, on paper, formidable, yet suffered from problems of internal cohesion, supply, and command that a smaller but more disciplined and better-coordinated adversary was able to exploit. Babur's victory over Ibrahim Lodi's vastly larger army, and the eventual Mughal triumph over Hemu's initially dominant force, both illustrate how numerical advantage alone, without matching logistical sustainability and command coherence, could prove insufficient or even counterproductive on the Panipat battlefield.

The recurring role of internal Indian political fragmentation. Each of the three battles was, at its root, made possible by pre-existing divisions among Indian or Indo-Muslim powers: Daulat Khan Lodi and Alam Khan's invitation to Babur stemmed from factional dissent within the Lodi Sultanate; Hemu's dramatic rise occurred amid the fragmentation of the Suri succession; and the coalition that defeated the Marathas in 1761 was assembled precisely because Maratha northern expansion had alienated potential allies such as the Rohillas and the Nawab of Awadh, who might otherwise have stood with rather than against an emerging pan-Indian power. This recurring pattern — external or peripheral powers exploiting internal Indian political fragmentation to decisive military effect — is among the most consistent threads running through all three battles, and indeed through much of pre-colonial and colonial Indian history more broadly.

Panipat as a mirror of imperial transition. Finally, it is worth noting the striking symmetry in the historical position each battle occupies: the first battle inaugurated the Mughal Empire; the second saved and consolidated it at its most vulnerable moment; and the third battle marked the effective end of serious Maratha ambitions to inherit unchallenged Mughal-style paramountcy over Hindustan, opening the door, over the following decades, to the establishment of a wholly new and unprecedented form of imperial power in India — one based not in Kabul, Ferghana, or the Deccan, but in London, and administered through the increasingly dominant commercial-military apparatus of the East India Company. In this sense, the three Battles of Panipat, fought over two and a half centuries, trace an arc from the establishment of the last great pre-colonial Indian empire to the eve of the establishment of colonial rule — a fitting, if sobering, historical bookend for this remarkable and blood-soaked patch of ground north of Delhi.

Conclusion

The plain of Panipat occupies a place in Indian history matched by few other single locations anywhere in the world: three times across two and a half centuries, armies converged upon this unassuming stretch of ground to settle questions of sovereignty that would reshape the subcontinent's political destiny. In 1526, Babur's small but technologically and tactically superior force shattered the Delhi Sultanate and founded the Mughal Empire. In 1556, a young Akbar's forces, saved by a moment of extraordinary battlefield fortune, preserved that empire from what had appeared to be imminent collapse at the hands of the remarkable Hemu. And in 1761, the Maratha Confederacy's bid to inherit unchallenged paramountcy over Hindustan was catastrophically broken by Ahmad Shah Abdali's coalition, in a battle whose staggering human cost has secured it a permanent and sorrowful place in Indian historical memory, and whose political aftermath helped clear the path toward an entirely new and, ultimately, colonial chapter in the subcontinent's history.

To study the three Battles of Panipat is thus to study, in microcosm, much of the broader sweep of early modern Indian history — the rise and fall of dynasties, the interplay of technology and tactics, the perennial tension between centralizing ambition and regional fragmentation, and the frequently decisive role played by chance, morale, and individual leadership at the critical moment of battle. Few places on earth have borne such repeated and weighty historical witness; Panipat's plain, quiet and unremarkable in appearance, remains one of history's great anvils, upon which the fate of an entire civilization was hammered out not once, but three times over.

References

1. Babur, Zahir-ud-Din Muhammad. The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor. Translated by Wheeler M. Thackston. New York: Modern Library, 2002.
2. Sarkar, Jadunath. Fall of the Mughal Empire, Vol. II. Calcutta: M.C. Sarkar & Sons, 1934 (and subsequent editions).
3. Sarkar, Jadunath. Military History of India. Bombay: Orient Longman, 1960.
4. Chandra, Satish. Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part Two: Mughal Empire (1526–1748). New Delhi: Har-Anand Publications, 2005.
5. Richards, John F. The Mughal Empire. The New Cambridge History of India, I.5. Cambridge: Cambridge University Press, 1993.
6. Eraly, Abraham. The Mughal Throne: The Saga of India's Great Emperors. London: Weidenfeld & Nicolson, 2003.
7. Streusand, Douglas E. The Formation of the Mughal Empire. Delhi: Oxford University Press, 1989.
8. Gascoigne, Bamber. The Great Moghuls. London: Jonathan Cape, 1971.
9. Gordon, Stewart. The Marathas 1600–1818. The New Cambridge History of India, II.4. Cambridge: Cambridge University Press, 1993.
10. Sardesai, Govind Sakharam. New History of the Marathas, Vol. II. Bombay: Phoenix Publications, 1946.
11. Sen, Sailendra Nath. The Military System of the Marathas. Calcutta: Firma K.L. Mukhopadhyay, 1958.
12. Sarkar, Jadunath. Fall of the Mughal Empire, Vol. II: 1754–1771 (covering the Panipat campaign in detail). Calcutta: Orient Longman, 1950 revised edition.
13. Gupta, Hari Ram. Marathas and Panipat. Chandigarh: Panjab University Publication Bureau, 1961.
14. Roy, Kaushik. India's Historic Battles: From Alexander the Great to Kargil. Ranikhet: Permanent Black, 2004.
15. Roy, Kaushik. Military Transition in Early Modern Asia, 1400–1750: Cavalry, Guns, Government and Ships. London: Bloomsbury Academic, 2014.
16. Elphinstone, Mountstuart. The History of India: The Hindu and Mahometan Periods. London: John Murray, 1841 (and later editions).
17. Chandra, Satish. Parties and Politics at the Mughal Court, 1707–1740. New Delhi: Oxford University Press, 2002.
18. Singh, Ganda. Ahmad Shah Durrani: Father of Modern Afghanistan. Bombay: Asia Publishing House, 1959.
19. Majumdar, R. C., ed. The Mughal Empire, in The History and Culture of the Indian People, Vol. VII. Bombay: Bharatiya Vidya Bhavan, 1974.
20. Habib, Irfan, ed. Akbar and His India. Delhi: Oxford University Press, 1997.

This article is intended as a general scholarly overview drawing on the standard secondary historiography of the three Battles of Panipat. Casualty figures, troop strengths, and certain anecdotal details (particularly for the pre-modern battles) vary among primary chronicles and are contested among historians; where such variance is significant, this has been noted in the text. Readers seeking primary-source depth are especially encouraged to consult Babur's own Baburnama for the first battle and Jadunath Sarkar's multi-volume Fall of the Mughal Empire for the third.

साम्राज्यांची ऐरण: पानिपतच्या तीन लढायांचा इतिहास

प्रस्तावना

जगाच्या इतिहासात फार थोड्या भूभागांना एका उपखंडाचे भवितव्य वारंवार ठरवण्याची जबाबदारी पेलावी लागली आहे, जितकी दिल्लीच्या उत्तरेस सुमारे नव्वद किलोमीटरवर, आधुनिक हरियाणा राज्यातील पानिपत या साध्याशा गावाच्या मैदानाला पेलावी लागली. सपाट, मोकळे आणि मध्य आशिया व अफगाणिस्तानातून उपखंडात प्रवेश करणाऱ्या प्रत्येक आक्रमकाच्या ऐतिहासिक मार्गावर वसलेले हे मैदान, पूर्वाधुनिक काळातील सेनापतींना सर्वाधिक प्रिय असणाऱ्या दोन गुणांनी युक्त होते — मोठ्या घोडदळ फौजांची जमवाजमव करण्यासाठी पुरेशी मोकळी जागा, आणि वायव्य सरहद्दीला शाही राजधानीशी जोडणाऱ्या मार्गावरील मोक्याचे स्थान. इ.स. १५२६ ते १७६१ या काळात, हे साधे गाव तीन अत्यंत महत्त्वपूर्ण लढायांचे रंगमंच बनले — अशा लढाया ज्यांनी केवळ दिल्लीच्या तख्तावरील व्यक्ती बदलली नाही, तर संपूर्ण भारतीय संस्कृतीची दिशाच बदलून टाकली. पहिल्या पानिपतच्या लढाईने (१५२६) मुघल साम्राज्याची स्थापना केली; दुसऱ्या पानिपतच्या लढाईने (१५५६) त्या साम्राज्याला, ते नष्ट होण्याच्या उंबरठ्यावर असतानाच्या क्षणी, टिकवून ठेवले आणि बळकट केले; आणि तिसऱ्या पानिपतच्या लढाईने (१७६१) मराठा साम्राज्यविस्ताराच्या महत्त्वाकांक्षेचा कणा मोडला आणि एक सत्तापोकळी निर्माण केली, जी पुढील शतकभरातच ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने भरून काढली.

हा लेख तिन्ही लढायांचा सर्वंकष व अभ्यासपूर्ण आढावा सादर करतो — त्यांची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, त्यात सहभागी व्यक्तिरेखा व फौजा, प्रत्येक लढाईचे डावपेचात्मक व तांत्रिक पैलू, आणि — कदाचित सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे — दक्षिण आशियाच्या राजकीय, सांस्कृतिक व सामाजिक इतिहासावर त्यांचे दीर्घकालीन परिणाम. तसेच, इतक्या साऱ्या ठिकाणांपैकी पानिपतच हे नाट्य वारंवार का घडले, आणि या तिन्ही लढाया एकत्रितपणे सोळाव्या ते अठराव्या शतकांदरम्यान भारतातील युद्धतंत्र, राज्यकारभार आणि साम्राज्यवादी महत्त्वाकांक्षा यांच्या बदलत्या स्वरूपाबद्दल आपल्याला काय सांगतात, यावरही हा लेख विचार मांडतो.

पानिपतच का? नियतीचा भूगोल

तिन्ही लढायांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करण्यापूर्वी, भूगोलाच्या प्रश्नावर थांबणे आवश्यक आहे, कारण इतिहासाने याच स्थानाची तीनदा निवड करणे हा योगायोग नव्हता. पानिपत हे दोआबावर — यमुना व तिच्या उपनद्यांमधील सुपीक भूभागावर — वसलेले असून, लाहोर आणि त्यापलीकडे काबूल व मध्य आशियाला दिल्ली व गंगेच्या मैदानांशी जोडणाऱ्या प्राचीन राजमार्गावर स्थित आहे. अफगाणिस्तानातून खैबर किंवा बोलन खिंडींमधून उतरणारी कोणतीही फौज, सिंधू नदी व पंजाब ओलांडल्यानंतर, दिल्ली व आग्र्याला धोका पोहोचवण्यापूर्वी अखेरीस याच मार्गावर एकवटत असे. पानिपतच्या आसपासचा प्रदेश मुख्यत्वे मोकळा असून त्यात घनदाट जंगल किंवा मोठ्या नदी-अडथळ्यांचा अभाव होता, त्यामुळे मध्ययुगीन व पूर्वाधुनिक भारतीय युद्धतंत्राचे वैशिष्ट्य असलेल्या घोडदळाच्या मोठ्या हल्ल्यांसाठी हे मैदान आदर्श ठरत असे. थोडक्यात, दिल्लीत स्थिरावलेली सत्ता आणि वायव्येकडून येणारा आव्हानदाता यांच्यातील कोणत्याही निर्णायक संघर्षासाठी हे नैसर्गिक जमावस्थान व रणांगण होते. इतिहासकार जदुनाथ सरकार यांनी नमूद केल्याप्रमाणे, पानिपत हे जणू एका भौगोलिक कोंडाळ्यासारखे कार्य करत असे, ज्यातून हिंदुस्थानचे भवितव्य वारंवार संकुचित होऊन निश्चित होत असे.

भाग पहिला: पानिपतची पहिली लढाई (२१ एप्रिल १५२६)

राजकीय पार्श्वभूमी: दिल्ली सल्तनतीचा अस्तकाळ

सोळाव्या शतकाच्या सुरुवातीस, बाराव्या शतकाच्या अखेरीपासून विविध वंशांच्या रूपात उत्तर भारतावर वर्चस्व गाजवणारी दिल्ली सल्तनत अधःपतनाच्या प्रगत अवस्थेत होती. यांतील अखेरचा वंश, लोदी सल्तनत, बहलूल लोदीने १४५१ मध्ये स्थापन केला होता आणि तो त्याचा मुलगा सिकंदर लोदी — एक कार्यक्षम पण निर्दय शासक — याच्या नेतृत्वाखाली चालू राहिला. सिकंदरचा मुलगा इब्राहिम लोदी १५१७ मध्ये गादीवर बसला, तोपर्यंत सल्तनत अंतर्गत गटबाजीने पोखरली गेली होती. इब्राहिमला असे अफगाण सरदार वारशाने मिळाले होते, जे सुलतानाशी अर्ध-सामंती संबंध राखण्यास सरावले होते — म्हणजे इब्राहिमला हवी असलेली निरंकुश सत्ता नव्हे, तर सल्ला-मसलत व सत्तेतील वाटा त्यांना अपेक्षित होता. सत्ता केंद्रीकरणाच्या त्याच्या प्रयत्नांनी महत्त्वाच्या व्यक्तींना दुरावले, त्यांत सर्वाधिक निर्णायक ठरले पंजाबचे सुभेदार दौलत खान लोदी आणि इब्राहिमचे स्वतःचे काका आलम खान लोदी, ज्यांना स्वतःच तख्ताची महत्त्वाकांक्षा होती.

याच अंतर्गत कलहामुळे बाह्य हस्तक्षेपाचे दार उघडले गेले. दौलत खान लोदी आणि आलम खान, अफगाण अंतर्गत राजकारणातून इब्राहिमला आव्हान देऊ न शकल्याने, सुलतानाविरुद्ध हस्तक्षेप करण्यासाठी एका परकीय राजपुत्राला आमंत्रण देण्याचा निर्णायक निर्णय घेतला — असा निर्णय, ज्याचे परिणाम त्या दोघांनाही पूर्णपणे अनपेक्षित होते.

बाबर: फरगाणाचा तैमूरी राजपुत्र

त्यांनी आमंत्रित केलेला राजपुत्र होता झहीरुद्दीन मुहम्मद बाबर — एक चघताई तुर्क शासक, जो वडिलांकडून तैमूर (तैमूरलंग) आणि आईकडून चंगीझ खान यांचा वंशज होता. १४८३ मध्ये मध्य आशियातील (आजच्या उझबेकिस्तानातील) फरगाणा या छोट्याशा संस्थानात जन्मलेल्या बाबरने आपल्या तरुणपणीचा बराच काळ, मध्य आशियाई राजकारणातील सतत बदलणाऱ्या युती व विश्वासघातांच्या पार्श्वभूमीवर, आपला वारसा टिकवण्याच्या अनिश्चित संघर्षात घालवला होता. समरकंद — जो तैमूरी वंशाची महान राजधानी असून बाबरला सर्वाधिक हवा होता — तो उझबेकांच्या उदयोन्मुख सत्तेकडे, मुहम्मद शैबानी खानकडे गमावल्यानंतर, बाबरने आपल्या महत्त्वाकांक्षा दक्षिणेकडे वळवल्या. १५०४ मध्ये त्याने काबूल जिंकले, जे त्याचे कार्यक्षेत्र बनले, आणि तेथून त्याने १५१९ पासून भारतीय उपखंडात अनेक धाडी घातल्या.

बाबर हा सामान्य विजेता नव्हता. तो एक सुसंस्कृत साहित्यिक अभिरुची असलेला माणूस होता, ज्याचे आत्मचरित्र, बाबरनामा, हे पूर्वाधुनिक आशियाई साहित्यातील सर्वांत मोठ्या आत्मकथनात्मक ग्रंथांपैकी एक मानले जाते — प्रामाणिक, निरीक्षणशील आणि अनेकदा आत्मटीकात्मक. या सुसंस्कृत संवेदनशीलतेला त्याने एका निर्दय व अत्यंत नाविन्यपूर्ण लष्करी बुद्धिमत्तेची जोड दिली होती, आणि याच गुणाने पानिपत येथे निर्णायक भूमिका बजावली.

दौलत खान लोदीचे आमंत्रण त्याच्यापर्यंत पोहोचले, तेव्हा बाबरला फारसे मन वळवावे लागले नाही. त्याने पंजाबात याआधीच अनेक चढाया केल्या होत्या आणि हिंदुस्थानाने देऊ केलेली संपत्ती व मोक्याच्या संधी त्याला ठाऊक होत्या. नोव्हेंबर १५२५ मध्ये त्याने काबूलहून, बहुतांश अंदाजांनुसार १२,००० ते १५,००० हून अधिक नसलेल्या सैन्यासह प्रस्थान केले — इब्राहिम लोदी उभे करू शकणाऱ्या फौजेच्या मानाने ही संख्या नाट्यमयरीत्या लहान होती. संख्येत जे कमी होते, ते बाबरने तंत्रज्ञान, डावपेच व रणांगणावरील शिस्त यांत भरून काढले होते.

बाबरचे लष्करी नवोन्मेष

बाबरचे सैन्य, आकाराने माफक असले तरी, मध्य आशियातील दशकानुदशकांच्या युद्धानुभवाने घडलेली अत्यंत व्यावसायिक फौज होती, आणि तिला आपल्या भारतीय प्रतिस्पर्ध्यावर दोन निर्णायक फायदे होते: बंदुका (तोफखाना) आणि श्रेष्ठ डावपेचात्मक संघटन.

बंदुकी शस्त्रे. बाबरने ओस्मानी-प्रशिक्षित तोफचींना नियुक्त केले होते, त्यांत प्रमुख होते उस्ताद अली कुली, ज्यांनी त्याच्या बंदुकधारी पायदळाचे नेतृत्व केले, आणि मुस्तफा रुमी, ज्यांनी त्याच्या रणतोफखान्याची जबाबदारी सांभाळली. भारतातील एका मोठ्या भूमी-लढाईत बंदुकी शस्त्रांचा हा सर्वांत आधीचा लक्षणीय वापर होता, आणि तो एक निर्णायक तांत्रिक अग्रक्रम दर्शवत होता. याउलट इब्राहिम लोदीच्या फौजा प्रामुख्याने पारंपरिक घोडदळ, पायदळ आणि — विशेषतः — युद्धहत्तींच्या मोठ्या तुकडीवर अवलंबून होत्या. हे शस्त्रबळ याआधीच्या आक्रमकांविरुद्ध भारतीय फौजांना चांगली साथ देऊन गेले होते, परंतु बंदुकींच्या आवाजापुढे व धुरापुढे ते विनाशकारीरीत्या असुरक्षित ठरले.

अराबा व तुलुघमा डावपेच. बाबरने ओस्मानी परंपरेतून घेतलेली एक बचावात्मक-आक्रमक रचना वापरली, जिला अराबा (बैलगाडी-किल्ला) डावपेच म्हणतात, ज्यात बैलगाड्या साखळ्यांनी एकमेकांशी बांधून एक मोर्चाबंदी उभी केली जाई, जिच्या मागे बंदुकधारी व तोफखाना घोडदळाच्या हल्ल्यांपासून संरक्षित राहून कार्य करू शकत, तर प्रतिहल्ला करण्यासाठी घोडदळाला बाहेर पडण्यासाठी फटी सोडलेल्या असत. त्याचबरोबर त्याने तुलुघमा ही डावपेचरचनाही वापरली — ज्यात घोडदळाचा काही भाग राखून ठेवला जाई आणि मुख्य लढाई सुरू झाल्यावर शत्रूच्या बगल व मागील बाजूंवर वेढा घालून हल्ला करण्यासाठी सोडला जाई. ही तंत्रे मंगोल व मध्य आशियाई स्टेप युद्धतंत्रात मूळ असलेली आणि तैमूरी लष्करी परंपरेतून पुढे चालत आलेली होती.

लढाई

इब्राहिम लोदी बाबरच्या लहान फौजेला भिडण्यासाठी पानिपत येथे अशा सैन्यासह पुढे सरसावला, ज्याचा समकालीन व निकटसमकालीन इतिहासकारांनी, मध्ययुगीन इतिहासलेखनाच्या नेहमीच्या अतिशयोक्तीच्या कलानुसार, ३०,००० ते १,००,००० इतका अंदाज व्यक्त केला, सोबत सुमारे १०० युद्धहत्ती होते. आधुनिक इतिहासकार अधिक मोठ्या आकड्यांबद्दल साशंक आहेत, परंतु इब्राहिमचे संख्यात्मक श्रेष्ठत्व लक्षणीय होते — कदाचित पाच किंवा सहा पटींपर्यंत — याबाबत फारशी शंका नाही.

बाबरला या तफावतीची पुरेपूर जाणीव असल्याने, त्याने आपली जागा काळजीपूर्वक निवडली. त्याने पानिपत गावालाच एका बाजूचे संरक्षण म्हणून वापरले आणि दुसऱ्या बाजूला खंदक खणून व झाडे तोडून सुरक्षित केले, तर त्याच्या समोरील भागाला अराबा रचनेच्या बैलगाडी-किल्ल्याने संरक्षित केले. या रचनेने उपलब्ध जागा संकुचित केली, आणि इब्राहिमच्या संख्यात्मकदृष्ट्या श्रेष्ठ फौजेला आपले पूर्ण बळ वापरण्याची किंवा बाबरच्या लहान फौजेला सहज वेढा घालण्याची संधी नाकारली.

२१ एप्रिल १५२६ च्या सकाळी, आठवड्याहून अधिक काळ चाललेल्या तणावपूर्ण थांब्यानंतर — ज्यादरम्यान बाबरने इब्राहिमच्या छावणीला वारंवार लहान हल्ल्यांनी त्रस्त केले होते — अखेर इब्राहिमचे सैन्य पुढे सरसावले. त्याच्या फौजा बाबरच्या मोर्चाबंद आघाडीवर दबाव आणत असताना, त्या एका अशा मृत्यूच्या सापळ्यात ढकलल्या गेल्या, जिथे बंदुकीच्या व तोफखान्याच्या गोळीबाराचा भडिमार होत होता, तर बाबरचे बगलेतील घोडदळ, तुलुघमा डावपेच अमलात आणत, फिरून लोदी सैन्याच्या बगल व मागील बाजूंवर हल्ला चढवत होते. इब्राहिमच्या स्वतःच्या सैन्याचा दाट जमाव, एकमेकांत गर्दी होऊन हालचाल करण्यास असमर्थ ठरला आणि तो फायद्याऐवजी भारच ठरला; समकालीन वृत्तांतांनुसार, पुढे काय घडत आहे याची जाणीव नसलेले मागील रांगांतील सैनिक पुढे रेटत राहिले, त्यामुळे गोंधळ अधिकच वाढला.

लढाई अवघ्या काही तासांतच संपली. तिच्या अखेरीस, स्वतः इब्राहिम लोदी रणांगणावर मृत पावला — संपूर्ण सल्तनतीच्या इतिहासात लढाईत मृत्यू पावणारा हा एकमेव सत्ताधारी दिल्ली सुलतान होता — सोबतच, बाबरने स्वतः बाबरनामात नोंदवलेल्या अंदाजानुसार, त्याचे सुमारे १५,००० ते १६,००० सैनिकही मारले गेले, जरी इतर अंदाज याहूनही बरेच अधिक आहेत. याउलट बाबरची हानी तुलनेने अल्प होती.

परिणाम व महत्त्व

पानिपतच्या विजयाने दिल्ली व आग्र्याचा मार्ग खुला केला, आणि बाबरने काही दिवसांतच दोन्ही शहरे ताब्यात घेतली. त्याने स्वतःला हिंदुस्थानचा सम्राट घोषित केले, आणि अशा प्रकारे मुघल साम्राज्याची स्थापना झाली — असे साम्राज्य जे, अनेक चढउतार असूनही, तीन शतकांहून अधिक काळ उपखंडाच्या मोठ्या भागावर राज्य करणार होते आणि भारतीय कला, वास्तुशास्त्र, प्रशासन, भाषा व संस्कृती यांवर अमिट ठसा उमटवणार होते. मात्र बाबरला आपल्या या विजयाचा फार काळ उपभोग घेता आला नाही; राणा सांगाच्या नेतृत्वाखालील राजपूत संघराज्याकडून खानवाच्या लढाईत (१५२७) आणि पूर्वेकडील अफगाण अवशेषांकडून त्याला तात्काळ आव्हानांना सामोरे जावे लागले, आणि १५३० मध्ये त्याचा मृत्यू झाला. त्याने हे नाजूक नवे साम्राज्य आपला मुलगा हुमायून याच्याकडे सोपवले — असा वारसा, जो पुढील दशकभरातच जवळजवळ गमावला जाणार होता, आणि ज्यामुळे पानिपतच्या दुसऱ्या महान लढाईची पार्श्वभूमी तयार होणार होती.

पानिपतची पहिली लढाई ही दक्षिण आशियाई युद्धतंत्राच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते: तिने उपखंडात रणतोफखाना व बंदुकधारी पायदळ यांच्या यशस्वी संयोजनाचा प्रभावी परिचय करून दिला, आणि तिने निर्विवादपणे दाखवून दिले की श्रेष्ठ तंत्रज्ञान व डावपेच वापरणाऱ्या शिस्तबद्ध, सुसंघटित लहान फौजा, कमी संघटित असलेल्या मोठ्या फौजांवर मात करू शकतात — असा धडा जो पानिपतच्या दुसऱ्या व तिसऱ्या लढाईतही, वेगवेगळ्या स्वरूपांत, पुन्हा-पुन्हा दिसणार होता.

भाग दुसरा: पानिपतची दुसरी लढाई (५ नोव्हेंबर १५५६)

नवजात मुघल साम्राज्याची अनिश्चित अवस्था

बाबरच्या मृत्यूनंतरची तीन दशके नवजात मुघल राज्यासाठी अशांत होती. बाबरचा ज्येष्ठ पुत्र व उत्तराधिकारी हुमायून हा एक कार्यक्षम पण अनेकदा दुबळ्या निर्णयक्षमतेचा शासक ठरला, आणि १५४० मध्ये अफगाण सरदार शेरशाह सुरीने त्याला कनौज (किंवा बिलग्राम) येथील लढाईत निर्णायकरीत्या पराभूत करून त्याचे तख्तच हिरावून घेतले. हुमायूनने पुढील पंधरा वर्षे भटक्या हद्दपारीत घालवली, काही काळ पर्शियातील सफावी शहा तहमास्पच्या दरबारी आश्रय घेतला, आणि अखेरीस पुन्हा सत्तेकडे मार्गक्रमण केले. दरम्यान, शेरशाह सुरी हा भारतीय इतिहासातील सर्वांत कुशल प्रशासकांपैकी एक ठरला, ज्याने महसूल संकलन, चलन व रस्तेबांधणी (ग्रँड ट्रंक रोडसह) यांत सुधारणा घडवून आणल्या, ज्या पुढे मुघलांनीच स्वीकारून विस्तारल्या. मात्र त्याने स्थापन केलेला सुरी वंश त्याच्या पश्चात फार काळ टिकला नाही; १५४५ मध्ये त्याच्या आणि १५५४ मध्ये त्याचा पुत्र इस्लामशाहच्या मृत्यूनंतर, उत्तराधिकारीवादाच्या कलहात सुरी राज्य विस्कळीत झाले.

हुमायूनने ही संधी साधली, आणि सफावींच्या मदतीने १५५५ मध्ये दिल्ली व आग्रा पुन्हा जिंकून, दीड दशकाच्या हद्दपारीनंतर मुघल सत्ता पुनःस्थापित केली. मात्र त्याचा हा विजय अल्पकालीन आणि जवळजवळ हास्यास्पद पद्धतीने संपला: जानेवारी १५५६ मध्ये, पुनःस्थापनेनंतर अवघ्या काही महिन्यांतच, हुमायून दिल्लीतील आपल्या ग्रंथालयाच्या दगडी जिन्यावरून पडून मृत्युमुखी पडला — नमाजाच्या हाकेला उत्तर देण्यासाठी घाईघाईत जात असताना त्याचा पाय घसरल्याचे सांगितले जाते. त्याच्यानंतर त्याचा तेरा वर्षांचा पुत्र जलालुद्दीन मुहम्मद गादीवर आला, जो पुढे इतिहासात अकबर या नावाने ओळखला जाणार होता — परंतु गादीवर बसतेवेळी तो अद्याप अस्थिर व वादग्रस्त राज्याचा बालसम्राट होता, आणि खरी सत्ता मुख्यत्वे त्याचा पालक व संरक्षक बैरम खान याच्या हाती होती.

हेमूचा उदय

मुघल दुर्बलतेच्या याच क्षणी, एका उल्लेखनीय सामान्य वंशाच्या व्यक्तीने पुढे पाऊल टाकले: हेमू (मूळ नाव हेमचंद्र विक्रमादित्य), रेवाडी भागातील एक हिंदू व्यापारी, जो असामान्य कर्तृत्वाच्या जोरावर बाजार अधीक्षकाच्या पदावरून चढत, सुरी वंशाच्या तुटलेल्या वारशासाठी दावेदार असलेल्या आदिल शाह सुरीच्या फौजांचा प्रधानमंत्री व प्रत्यक्ष सेनापती बनला होता. हेमूने एक उत्कृष्ट सेनापती म्हणून स्वतःला सिद्ध केले, विविध प्रतिस्पर्ध्यांविरुद्ध सलग सुमारे बावीस लढाया जिंकल्या — ज्यांत आग्र्यातील मुघल फौजांचा पराभव आणि, विशेष महत्त्वाचा विजय म्हणजे, ऑक्टोबर १५५६ मध्ये मुघल सुभेदार तरडी बेग खान याला तुघलकाबादच्या लढाईत पराभूत करून स्वतः दिल्ली ताब्यात घेणे, यांचा समावेश होता.

या विजयाने उत्साहित होऊन, हेमूने दिल्लीच्या पुराणा किल्ल्यात स्वतःचा राज्याभिषेक करवून घेतला, प्राचीन दंतकथेतील विख्यात हिंदू सम्राटाच्या स्मृतीने भारलेले 'विक्रमादित्य' हे राजबिरुद धारण केले, आणि आपले स्थान बळकट करण्यासाठी व उत्तर भारतातील उर्वरित मुघल अस्तित्व हुसकावून लावण्यासाठी एक भव्य सैन्य उभे केले. परंपरेने त्याच्या फौजेत मोठ्या प्रमाणात युद्धहत्तींचा समावेश असल्याचे सांगितले जाते (काही वृत्तांतांनुसार १,००० हून अधिक, जरी हा आकडाही, इतर अनेक पूर्वाधुनिक रणांगण-आकड्यांप्रमाणे, फुगवलेला असण्याची शक्यता आहे), सोबत घोडदळ व पायदळ होते, आणि त्याचा तोफखाना — ज्याने निर्णायक भूमिका बजावली — निर्णायक लढाई सुरू होते वेळी अद्याप वाटेतच होता, असे म्हटले जाते.

मुघल प्रतिसाद

हेमूच्या विजयाची व राज्याभिषेकाची वार्ता पंजाबातील कलानौर येथे पोहोचली, जिथे तरुण अकबर व त्याचा पालक बैरम खान होते, आणि जिथे अकबरचा नुकताच औपचारिक राज्याभिषेक झाला होता. मुघलांची परिस्थिती हतबल होती: दिल्ली व आग्र्यावरील त्यांची पकड कोसळली होती, त्यांचे सैन्य लहान होते, आणि दरबारातील अनेकांनी कथितरीत्या हेमूशी संघर्षात सर्वस्व पणाला लावण्याऐवजी, वंशाचे जे काही उरले आहे ते टिकवण्यासाठी काबूलकडे माघार घेण्याचा सल्ला दिला. मात्र बैरम खान — हुमायूनच्या हद्दपारीच्या वर्षांत त्याची निष्ठेने सेवा केलेला अनुभवी व दृढनिश्चयी सेनापती — याने हिंदुस्थान सोडून जाण्याऐवजी हेमूला भिडण्याचा आग्रह धरला, आणि अकबरला लढाईसाठी वचनबद्ध होण्यास राजी केले.

दक्षिणेकडे कूच करणारी मुघल फौज, प्रत्यक्ष रणांगणावर अनुभवी सेनापती अली कुली खान (नंतर 'खान जमान' हा किताब मिळालेला) याच्या नेतृत्वाखाली आणि बैरम खानच्या एकंदर मार्गदर्शनाखाली, हेमूच्या फौजेपेक्षा बरीच लहान होती — बहुतांश अंदाजांनुसार मुघलांनी १०,००० ते २०,००० इतकी फौज उभी केली, तर हेमूची फौज नंतरच्या इतिहासकारांनी ३०,००० ते १,००,००० इतकी नोंदवली — असे आकडे, जे पहिल्या लढाईप्रमाणेच, बहुधा अतिशयोक्त आहेत, परंतु तरीही ते मुघलांच्या खऱ्याखुऱ्या व लक्षणीय संख्यात्मक तुटवड्याचे प्रतिबिंब आहेत.

लढाई

दोन्ही फौजा पुन्हा एकदा ५ नोव्हेंबर १५५६ रोजी पानिपतच्या ऐतिहासिक मैदानावर भिडल्या. लढाईच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात, हेमूच्या फौजांनी, त्याच्या हत्तीदळाच्या व संख्यात्मक श्रेष्ठत्वाच्या जोरावर, वरचढ स्थान मिळवले; त्याच्या घोडदळाने व हत्तींनी मुघल पंखांवर जोरदार दबाव आणला, आणि काही काळासाठी असे वाटले की लढाई — आणि तिच्यासोबतच नवजात मुघल साम्राज्याचे भवितव्य — पारड्यात लटकले आहे, काही वृत्तांतांनुसार मुघल पंख या दबावाखाली कोसळू लागले होते.

निर्णायक वळण एका असामान्य व जवळजवळ अपघाती नाट्यमय क्षणी आले. हेमू, आपला हवाई नामक युद्धहत्तीवरून लढाईचे नेतृत्व करत आणि आपला फायदा पुढे नेत, आपल्या फौजांना उभारी देण्यासाठी लढाईच्या घनदाट भागाजवळ पोहोचला असता, त्याच्या डोळ्यात एक मुघल बाण लागला — विविध वृत्तांतांत हे योगायोगाने घडले किंवा एखाद्या विशेष कुशल धनुर्धराने केले, असे सांगितले जाते — आणि तो बेशुद्ध होऊन, गंभीर जखमी अवस्थेत, आपल्या हत्तीच्या पाठीवरील हौद्यात कोसळला. त्याचा माहूत, गोंधळाच्या क्षणी, हत्तीला वळवून रणांगणातून माघार घेऊ लागला. आपल्या नेत्याचा हत्ती माघारी जाताना पाहून, आणि अचानक त्याच्या समादेशक उपस्थितीचा व आवाजाचा अभाव जाणवल्याने, हेमूची फौज घबराटीने विस्कळीत झाली; निर्णायक क्षणी केंद्रीभूत नेतृत्वाशिवाय, त्याच्या फौजा — ज्यांतील अनेक भाडोत्री व तात्पुरते सैनिक होते, ज्यांची उद्दिष्टाशी वैयक्तिक निष्ठा मर्यादित होती — विस्कळीत होऊन पळू लागल्या. मुघल फौजांनी, नशिबाच्या या अचानक बदलाचा फायदा घेत, आपला दबाव वाढवला, आणि जी लढाई पराभवाकडे झुकत होती, तिचे रूपांतर निर्णायक विजयात केले.

हेमू स्वतः, गंभीर जखमी असूनही अद्याप जिवंत, पकडला गेला आणि त्याला तरुण अकबर व बैरम खान यांच्यासमोर आणले गेले. मुघल इतिहासकारांनी अनेकदा वर्णन केलेल्या (काही तपशिलांत भिन्नता व नंतरच्या वैचारिक रंगछटांसह) एका प्रसंगात, बैरम खानने अकबरला स्वतः घातक वार करून 'गाझी' (लढाईत काफिराचा वध करणारा योद्धा) ही पदवी मिळवण्याचा आग्रह केला; तेरा वर्षांच्या सम्राटाने प्रत्यक्षात तसे केले, की केवळ तलवार हेमूच्या मानेला स्पर्श करवली आणि बैरम खानने प्रत्यक्ष वध पूर्ण केला, याबद्दल वृत्तांतांत भिन्नता आहे. हेमूचे शिरच्छेदन करण्यात आले, आणि त्याचे मस्तक काबूलला प्रदर्शनासाठी पाठवण्यात आले, तर त्याचे धड कथितरीत्या दिल्लीच्या वेशीवर टांगण्यात आले — त्या काळाच्या मानकांनुसार क्रूर पण ऐतिहासिकदृष्ट्या नेहमीचे, मुघल विजयाच्या निर्णायकतेचे हे प्रदर्शन होते.

परिणाम व महत्त्व

पानिपतची दुसरी लढाई अनेक अर्थांनी पहिलीहूनही अधिक महत्त्वपूर्ण ठरली, कारण ती एक साम्राज्य स्थापन करण्यासाठी नव्हे, तर आधीच नष्ट होण्याच्या उंबरठ्यावर असलेले साम्राज्य वाचवण्यासाठी लढली गेली होती. जर हेमू विजयी झाला असता — आणि बहुतांश वृत्तांतांनुसार, बाण लागण्यापूर्वी तो त्या विजयाच्या फार जवळ पोहोचला होता — तर भारतातील मुघल प्रयोग त्याच्या स्थापनेच्या एकाच पिढीत संपुष्टात आला असता, आणि तो एका संक्षिप्त विजयाच्या उलटफेराच्या तळटीपेपुरता उरला असता. त्याऐवजी, या विजयामुळे तरुण अकबरला — १५६० पर्यंत बैरम खानच्या सुरू राहिलेल्या पालकत्वाखाली आणि त्यानंतर स्वतःच्या अधिकारात — दिल्ली व आग्र्यावरील मुघल नियंत्रण बळकट करता आले, आणि दशकानुदशके चाललेल्या विस्तार व प्रशासकीय एकत्रीकरणाच्या प्रक्रियेची सुरुवात करता आली, ज्याने नाजूक नवीन मुघल राज्याचे रूपांतर एका अनिश्चित परकीय रोपणापासून पूर्वाधुनिक जागतिक इतिहासातील एका महान साम्राज्यात केले — असे साम्राज्य, जे आपल्या प्रशासकीय प्रगल्भतेसाठी, वास्तुशिल्पीय कामगिरीसाठी (ताजमहाल हे केवळ सर्वांत प्रसिद्ध उदाहरण), अकबराच्या अंतर्गत धार्मिक सहिष्णुतेच्या धोरणांसाठी (गैर-मुस्लिमांवरील जिझिया कर रद्द करणे व राजपूत घराण्यांशी युती जोडणे यांसह), आणि आर्थिक चैतन्यासाठी विख्यात होते.

हेमूचा बाजारातील एका व्यापाऱ्यापासून एका मुकुटधारी सम्राटापर्यंतचा — जो उत्तर भारतातील एका मोठ्या फौजेचे नेतृत्व करत होता — नाट्यमय उदय, त्याची कारकीर्द कितीही अल्पकाळ राहिली असली तरी, त्याला भारतीय ऐतिहासिक स्मृतीत एक विशिष्ट, जरी शोकात्म, स्थान मिळवून देतो — उत्तर भारतातील मुस्लिम वंशपरंपरागत सत्तेच्या युगात सामाजिक गतिशीलता व हिंदू राजकीय दाव्याचे एक उल्लेखनीय उदाहरण म्हणून त्याचा अनेकदा उल्लेख केला जातो, जे इतिहासातील सर्वांत निर्णायक रणांगण-योगायोगांपैकी एक मानल्या जाणाऱ्या घटनेने अकाली संपुष्टात आले.

भाग तिसरा: पानिपतची तिसरी लढाई (१४ जानेवारी १७६१)

मराठा संघराज्याचा उदय

दुसऱ्या व तिसऱ्या पानिपत लढाईंदरम्यान दोन शतकांचे अंतर होते, ज्या काळात उपखंडाचे राजकीय चित्र संपूर्णपणे पालटले. औरंगजेबाच्या (कार. १६५८–१७०७) कारकिर्दीत आपल्या भौगोलिक विस्ताराच्या शिखरावर पोहोचलेले मुघल साम्राज्य, त्याच्या मृत्यूनंतर दीर्घकाळ अधःपतनाच्या मार्गाला लागले — दख्खनमधील खर्चिक युद्धे, वारसाहक्काचे तंटे, आक्रमणे (ज्यांत १७३९ मधील पर्शियन शासक नादिरशाहने दिल्लीची केलेली विनाशकारी लूट समाविष्ट होती), आणि सुभेदार व प्रादेशिक सत्ता वाढत्या स्वायत्ततेचा दावा करत असताना केंद्रीय सत्तेची झालेली क्रमिक झीज, यांमुळे साम्राज्य कमकुवत झाले.

या पोकळीत उदयाला आला मराठा संघराज्य — पश्चिम दख्खनात दंतकथाविख्यात छत्रपती शिवाजी महाराज (१६३०–१६८०) यांच्या नेतृत्वाखाली उगम पावलेली एक हिंदू राजकीय व लष्करी सत्ता, ज्यांनी गनिमी युद्धतंत्र, किल्ला-डावपेच व चतुर राज्यकारभार यांच्या संयोगातून, मुघल सत्तेला आव्हान देत एक स्वतंत्र राज्य उभे केले होते. शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर आणि त्यानंतरच्या मुघल-मराठा युद्धांनंतर, मराठा राज्यातील प्रत्यक्ष राजकीय अधिकार हळूहळू पुण्यात स्थित पेशवा नामक वंशपरंपरागत प्रधानमंत्र्यांच्या मालिकेकडे गेला, ज्यांनी अठराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत मराठा राज्यव्यवस्थेचे रूपांतर एका संक्षिप्त प्रादेशिक राज्यापासून एका विस्तृत व शिथिलपणे संघटित सरदार-घराण्यांच्या संघराज्यात केले होते — माळवा/इंदूरचे होळकर, ग्वाल्हेरचे शिंदे, बडोद्याचे गायकवाड, आणि नागपूरचे भोसले — जे नाममात्र पेशव्यांच्या नेतृत्वाखाली एकत्रित असले तरी प्रत्येकजण मोठ्या प्रमाणात स्वतंत्र धोरण राबवत असे.

१७५० च्या दशकापर्यंत, ऊर्जस्वल व महत्त्वाकांक्षी पेशवा बाळाजी बाजीराव (सामान्यतः नानासाहेब म्हणून ओळखले जाणारे) यांच्या नेतृत्वाखाली, मराठा सत्तेचा नाट्यमय विस्तार झाला, मराठा फौजा पूर्वेला बंगालपासून वायव्येला पंजाब व अटकपर्यंत मोहिमा करत होत्या, आणि नामधारी मुघल सार्वभौमत्वाखाली अद्याप असलेल्या प्रदेशांतूनही (चौथ व सरदेशमुखी) खंडणी वसूल करत, उपखंडाच्या विस्तृत भागांवर मुघल सत्तेची जागा प्रभावीपणे घेत होत्या. १७५८ मध्ये, रघुनाथराव (राघोबा) यांच्या नेतृत्वाखालील मराठा फौजेने लाहोर व अटकसुद्धा ताब्यात घेतले, सिंधू नदीच्या काठावर भगवा झेंडा रोवला आणि मराठा प्रभावाला थेट अफगाणिस्तानाच्या उंबरठ्यापर्यंत पोहोचवले — असा विस्तार, जो नंतरच्या घडामोडींत मराठा साधनसंपत्तीचा घातक अतिविस्तार सिद्ध होणार होता आणि एका सामर्थ्यशाली प्रतिस्पर्ध्याला चिथावणी देणार होता.

अहमदशाह अब्दाली आणि अफगाण धोका

तो प्रतिस्पर्धी होता अहमदशाह दुर्रानी (अहमदशाह अब्दाली म्हणूनही ओळखला जाणारा), दुर्रानी साम्राज्याचा संस्थापक व अफगाणिस्तानचा शासक, जो पंजाब व वायव्य सरहद्दीचा प्रदेश स्वतःच्या प्रभावक्षेत्रात व खंडणीक्षेत्रात मानत असे. मराठ्यांनी पंजाब बळकावून त्याचे नियुक्त सुभेदार हुसकावून लावणे, हे थेट त्या प्रदेशातील त्याच्या अधिकाराला व महसुलाला आव्हान देणारे होते. १७५९ मध्ये, अब्दालीने अफगाण सत्ता पुन्हा प्रस्थापित करण्याचा निर्धार केला, सिंधू ओलांडून एका मोठ्या फौजेसह दिल्लीच्या दिशेने क्रमाक्रमाने पुढे सरकला, आणि वाटेत, मराठा विस्तार व खंडणीच्या मागण्यांविरुद्ध स्वतःच्या तक्रारी असलेल्या अनेक महत्त्वाच्या उत्तर भारतीय मुस्लिम सत्तांचा पाठिंबा मिळवला — यांत सर्वांत महत्त्वाचे होते दिल्लीच्या ईशान्येकडील प्रदेशावर नियंत्रण असलेला रोहिला अफगाण सरदार नजीबुद्दौला, आणि अवधचा नवाब शुजाउद्दौला, ज्यांची भरीव साधनसंपत्ती व तोफखाना अब्दालीने उभारलेल्या आघाडीसाठी निर्णायक ठरणार होता.

मराठा प्रतिसाद: सदाशिवराव भाऊंची मोहीम

अब्दालीच्या आगेकुचीने आणि उत्तरेतील मराठा मिळकतींच्या क्षयामुळे चिंतित होऊन, पेशव्यांनी आपले चुलतबंधू सदाशिवराव भाऊ यांच्या नेतृत्वाखाली एक प्रचंड लष्करी मोहीम पाठवली, सोबत पेशव्यांचा स्वतःचा किशोरवयीन पुत्र विश्वासराव होता, ज्याला मोहिमेच्या अपेक्षित यशानंतर दिल्लीच्या तख्तावर मराठा-नियंत्रित बाहुले सम्राट म्हणून बसवायचे होते. १७६० मध्ये दख्खनातून निघालेली मराठा फौज प्रचंड होती — संघराज्याने उभी केलेल्या सर्वांत मोठ्या फौजांपैकी एक — ज्यात, विविध अंदाजांनुसार, सुमारे ४५,००० ते ६०,००० लढाऊ सैनिक (घोडदळ आणि फ्रेंच-प्रशिक्षित सेनापती इब्राहिम खान गारदी यांच्या नेतृत्वाखालील युरोपीय पद्धतीने आधुनिकीकृत तोफखाना-पायदळ दल) यांचा समावेश होता, सोबत यात्रेकरू, व्यापारी आणि स्त्रिया-मुलांसह कुटुंबीय अशा सुमारे २,००,००० हून अधिक बिगर-लढाऊंचा प्रचंड व अवजड ताफा होता, जो फौजेसोबत प्रवास करत होता आणि जो पारंपरिक लष्करी स्तंभापेक्षा एखाद्या चालत्या नगराशी अधिक साम्य दाखवत होता.

हा प्रचंड सामानाचा ताफा मोहिमेतील सर्वांत गंभीर उणिवांपैकी एक ठरणार होता. सदाशिवराव भाऊ, जरी एक कर्तबगार व शूर सेनापती असले तरी, इतिहासकारांनी त्यांच्यावर मोहिमेदरम्यान अनेक डावपेचात्मक चुकांबद्दल टीका केली आहे — यांत, प्रतिष्ठेच्या व त्वरित निधीच्या तातडीच्या गरजेपोटी घेतलेला वादग्रस्त निर्णय, म्हणजे दिल्लीच्या लाल किल्ल्यातील दिवाण-ए-खासच्या सोन्या-चांदीच्या छतसजावटी वितळवून नाणी पाडणे, ही कृती, ज्याने संभाव्य मुघल व स्थानिक सहानुभूतीदारांना दुरावले, तसेच जाट सरदार सूरजमल व राजपूत यांसारख्या प्रादेशिक सत्तांशी विश्वासार्ह व टिकाऊ युती न जोडल्याची त्यांची चूकही यात समाविष्ट आहे — ज्यांचा पाठिंबा मोहिमेच्या साधनपुरवठ्यात व अंतिम निकालात लक्षणीय फरक घडवू शकला असता. सूरजमल यांनी, विशेषतः, भाऊंना प्रचंड सामानाचा ताफा व बिगर-लढाऊ जनसमुदाय मोहिमेसोबत न नेण्याचा सल्ला दिला होता, असे म्हटले जाते, परंतु हा सल्ला दुर्लक्षित झाला, आणि याचे गंभीर परिणाम पुढे मराठे प्रत्यक्षात वेढले गेल्यावर भोगावे लागले.

प्रतिस्पर्धी आघाडी

अब्दालीने, आपल्या बाजूने, एका अधिक चतुर आघाडी-निर्मात्याची भूमिका बजावली. त्याने आपल्या स्वतःच्या अफगाण व मित्र मध्य आशियाई फौजांसोबत, भारतीय मुस्लिम सत्तांची एक भक्कम युती उभारण्यात यश मिळवले — सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे अवधच्या शुजाउद्दौलाचा सक्रिय सहभाग मिळवला, ज्यांची सुसज्ज तिजोरी, शिस्तबद्ध सैन्य व आधुनिक तोफखाना आघाडीसाठी एक निर्णायक साधनसंपत्ती व रसद-सामग्री ठरली, तसेच नजीबुद्दौलाच्या रोहिला फौजाही मिळाल्या, ज्यांच्या स्थानिक भूभाग व मराठा स्थानांबाबतच्या सखोल माहितीने मौल्यवान गुप्तचर माहिती पुरवली. विविध स्रोतांनुसार अंदाज बरेच वेगवेगळे असले तरी, एकत्रित आघाडी-फौज साधारणतः मराठा फौजेइतकीच किंवा त्याहून काहीशी मोठी मानली जाते, ज्यात घोडदळाच्या गतिशीलतेत विशेष श्रेष्ठत्व होते, आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, सुरक्षित व सुरळीत साधनपुरवठा मार्ग होते — असा फायदा, जो मोहीम जसजशी लांबत गेली तसतसा निर्णायक ठरणार होता.

प्रदीर्घ तळ ठोकणे

दोन्ही फौजा १७६० च्या अखेरीस पानिपतच्या परिसरात एकत्र आल्या, आणि तत्काळ निर्णायक लढाईऐवजी, त्यानंतर सुमारे दोन महिने चाललेला एक प्रदीर्घ व थकवणारा तळ-मुक्काम झाला, ज्यादरम्यान अब्दालीच्या फौजांनी मराठा छावणीचे साधनपुरवठा मार्ग व दख्खनशी संपर्काचे मार्ग प्रभावीपणे तोडले, तर धान्य गोळा करण्याचे किंवा कुमक व साधनसामग्री मिळवण्याचे मराठा प्रयत्न, अब्दालीच्या आसपासच्या ग्रामीण भागावरील श्रेष्ठ नियंत्रणामुळे व स्थानिक सत्तांशी असलेल्या त्याच्या युतीमुळे, वाढत्या प्रमाणात हाणून पाडले गेले. हिवाळा वाढत गेला तसतशी मराठा छावणीतील परिस्थिती गंभीरपणे बिघडली: अन्नधान्याचा साठा घटत गेला, उपलब्ध असलेल्या तुटपुंज्या वस्तूंच्या किंमती विध्वंसक पातळीपर्यंत वाढल्या, सैनिक व बिगर-लढाऊ यांच्या प्रचंड एकवटलेल्या समुदायात रोगराई पसरली, आणि फौज वेढा घालणाऱ्याऐवजी वेढली गेल्याचे जाणवू लागल्याने मनोबल खालावले — गतिशीलता, जी परंपरेने मराठा लष्करी सामर्थ्याचे मुख्य वैशिष्ट्य होती, ती या स्थिर संघर्षाच्या स्वरूपामुळे व प्रचंड बिगर-लढाऊ ताफ्याच्या ओझ्यामुळे निष्प्रभ झाली.

जानेवारी १७६१ च्या सुरुवातीस, सदाशिवराव भाऊंनी हे ओळखले की आणखी विलंब केल्यास त्यांची उपाशी व खचलेली फौज केवळ अधिकाधिक कमकुवत होत जाईल, म्हणून त्यांनी हळूहळू क्षय होण्याऐवजी निर्णायक सामरिक लढाईवर उतरण्याचा निर्णय घेतला, आणि १४ जानेवारी १७६१ रोजी मराठा फौज आपल्या मोर्चाबंद छावणीतून बाहेर पडून अब्दालीच्या आघाडी-फौजेशी उघड्या मैदानात भिडली.

लढाई

१४ जानेवारी १७६१ रोजी घडलेली लढाई, अठराव्या शतकातील भारतीय युद्धतंत्राच्या मानकांनुसार, एक प्रचंड व असामान्यरीत्या तीव्र व दीर्घकाळ चाललेली लढाई होती, जी एका दिवसाच्या बहुतांश काळात दोन्ही बाजूंकडून विलक्षण चिवटपणे लढली गेली. इब्राहिम खान गारदींच्या युरोपीय-प्रशिक्षित पायदळ व तोफखाना दलाला आघाडीवर ठेवून संघटित झालेल्या मराठा फौजांनी, लढाईच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात लक्षणीय यश मिळवले — त्यांच्या शिस्तबद्ध तोफखाना व पायदळाच्या गोळीबाराने प्रतिस्पर्धी रांगांचे मोठे नुकसान केले, आणि लढाईच्या सुरुवातीच्या व मधल्या टप्प्यांत, अब्दालीच्या आघाडी-फौजेच्या अनेक तुकड्यांना मागे रेटले — यांत नजीबुद्दौलाच्या रोहिला दलाचे व आघाडी-फौजेच्या इतर घटकांचे गंभीर नुकसान समाविष्ट होते. काही तासांसाठी, असे वाटले की, उपाशी व दुर्बल स्थितीतही, मराठे केवळ त्यांच्या दृढनिश्चयाच्या व गारदींच्या आधुनिकीकृत तोफखान्याच्या प्रभावीतेच्या जोरावर हा दिवस जिंकू शकतील.

मात्र लढाईच्या नंतरच्या टप्प्यांत परिस्थिती निर्णायकरीत्या पालटली, आणि याची कारणे इतिहासकार अनेक घटकांच्या संयोगात शोधतात. पेशव्यांचा तरुण पुत्र विश्वासराव यांचा गोळी लागून झालेला मृत्यू, सदाशिवराव भाऊ व त्यांच्या आसपासच्या सैनिकांचे मनोबल गंभीरपणे खचवणारा ठरला, असे नोंदवले गेले आहे. भाऊ स्वतः, विश्वासरावांच्या मृत्यूची वार्ता कळल्यावर, आपल्या हत्तीवरून उतरून जवळच्या हातघाईच्या लढाईत उतरले, असे म्हटले जाते — अशी कृती, ज्यामुळे निर्णायक क्षणी ते प्रभावी एकंदर नेतृत्वाच्या स्थानापासून दूर गेले, आणि अनेक वृत्तांतांनुसार, यामुळे रांगांत गोंधळ पसरला, कारण ज्या सैनिकांना यापुढे त्यांच्या सेनापतीचा हत्ती व हौदा — रणांगणावरील फौजेचे पारंपरिक दृश्य केंद्रबिंदू — दिसेनासा झाला, त्यांच्यापैकी अनेकांनी असे गृहीत धरले की, दोन शतकांपूर्वी हेमूच्या बाबतीत घडले होते तसेच, आपला सेनापती एकतर पडला आहे किंवा पळून गेला आहे. याउलट, अब्दालीने संपूर्ण लढाईभर आपल्या फौजा शिस्तबद्ध संयमाने राखीव ठेवल्या, आणि मराठा रांगा डळमळू लागताच निर्णायक क्षणी, उंटावरील फिरत्या तोफांच्या (जंबूरक) मोठ्या दलासह व राखीव घोडदळासह, ताज्या दमाच्या फौजा रणांगणात उतरवल्या — जो, आधीच अनेक तास व आठवडे लढत आणि उपाशी राहिलेल्या थकलेल्या व भुकेल्या मराठा सैनिकांच्या तुलनेत, ठळक विरोधाभास होता.

अब्दालीच्या ताज्या राखीव फौजांच्या दबावाखाली मराठा फळ्या कोसळू लागताच, रांगांत घबराट वेगाने पसरली, आणि सूरजमल यांनी इशारा दिलेल्या त्याच उणिवेच्या — प्रचंड बिगर-लढाऊ छावणीच्या — उपस्थितीने या गोंधळात भर घातली; कोसळत्या लढाई-रेषांत सापडलेल्या या समुदायाला भीषण कत्तलीला सामोरे जावे लागले, कारण अब्दालीचे घोडदळ, आणि विशेषतः नजीबुद्दौलाच्या सूडबुद्ध फौजा, पळणाऱ्या मराठ्यांचा फारशी दयामाया न दाखवता पाठलाग करत होत्या. सदाशिवराव भाऊ स्वतः या लढाईत मारले गेले, त्यांचा मृतदेह कथितरीत्या कत्तलीच्या ढिगाऱ्यात काही दिवसांनंतरच ओळखला गेला; विश्वासराव आधीच पडले होते; आणि जी मराठा फौज संघराज्याने कधीही उभी केलेल्या सर्वांत मोठ्या व आत्मविश्वासपूर्ण फौजांपैकी एक म्हणून उत्तरेकडे कूच करून आली होती, ती एकाच विनाशकारी दिवसात आणि त्यानंतरच्या रक्तरंजित, गोंधळलेल्या पश्चातप्रसंगात एका लढाऊ शक्ती म्हणून समूळ नष्ट झाली.

विध्वंसाची व्याप्ती

पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईतील मृतांचे अंदाज विविध प्राथमिक व दुय्यम स्रोतांत प्रचंड वेगवेगळे आहेत, जे अशा गोंधळात मृतांची खरी संख्या मोजण्यातील अस्सल अडचण आणि दोन्ही बाजूंच्या समकालीन इतिहासकारांची अतिशयोक्तीकडे असलेली प्रवृत्ती, या दोहोंचे प्रतिबिंब आहे — परंतु जवळजवळ सर्वच वृत्तांत या गोष्टीशी सहमत आहेत की झालेल्या हानीची व्याप्ती विनाशकारी होती, आणि मराठा राज्यव्यवस्थेच्या स्मृतीत ती अभूतपूर्व होती. लढाईतच मारले गेलेले, त्यानंतरच्या पळापळ व पाठलागात कापले गेलेले, आणि छावणी कोसळताना कापल्या गेलेल्या किंवा गुलाम केल्या गेलेल्या हजारो बिगर-लढाऊ, अशा सर्वांना मिळून, मराठ्यांच्या मृतांचे अंदाज दहा हजारांपासून ते लढाऊ व बिगर-लढाऊ अशा दोन्ही हानींचा संपूर्ण विचार केल्यास एक लाखाहूनही अधिक, इतके सांगितले जातात — ज्यामुळे बहुतांश गणनांनुसार, ही पूर्वाधुनिक जागतिक इतिहासातील सर्वांत रक्तरंजित एकदिवसीय लढायांपैकी एक ठरते. समकालीन मराठा पत्रव्यवहार व नंतरच्या लोकस्मृतीने या विध्वंसाची व्याप्ती त्या वारंवार उद्धृत केल्या जाणाऱ्या (जरी विविध स्रोतांना श्रेय दिल्या जाणाऱ्या) विलापात पकडली आहे — "दोन मोती गळाले, सत्तावीस सोन्याच्या मोहरा वाया गेल्या, आणि चांदी-तांब्याचा हिशेब मांडता येत नाही" — जो अनुक्रमे विश्वासराव व सदाशिवराव भाऊ, संघराज्याचे आघाडीचे सेनापती, यांच्या मृत्यूचा आणि असंख्य सामान्य सैनिकांच्या मृत्यूचा संदर्भ देतो.

परिणाम व महत्त्व

पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईचे परिणाम प्रत्यक्ष रणांगणापलीकडे खूप दूरवर पसरले. या विध्वंसाची वार्ता पुण्यात पोहोचली तेव्हा तिचा विनाशकारी परिणाम झाला; आधीच खालावलेल्या प्रकृतीचे आणि आपला पुत्र व चुलतबंधू गमावल्याने शोकाकुल असलेले पेशवा बाळाजी बाजीराव काही महिन्यांतच, जून १७६१ मध्ये मरण पावले — अशी घटना, जिला अनेक समकालीन व नंतरच्या इतिहासकारांनी या विध्वंसामुळे झालेल्या धक्क्याशी व दुःखाशी थेट जोडले आहे. मराठा संघराज्य, ज्याच्या फौजा एका दशकाहून अधिक काळ उत्तर भारतातील संपूर्ण मुघल सत्तेला मागे टाकण्याच्या अटळ मार्गावर असल्यासारख्या भासत होत्या, त्याला असा फटका बसला, ज्यातून त्याची लष्करी शक्ती व उत्तरेतील महत्त्वाकांक्षा भरून काढण्यास साधारण एक दशक लागले — अशी पुनर्प्राप्ती, जी नंतरचे पेशवा माधवराव पहिले यांच्या नेतृत्वाखाली आणि महादजी शिंदे यांसारख्या मराठा सरदारांच्या प्रयत्नांतून साध्य झाली, ज्यांनी १७७० व १७८० च्या दशकांपर्यंत दिल्ली व मुघल दरबारावर पुन्हा भरीव मराठा प्रभाव प्रस्थापित केला.

तरीही, या लढाईचे दीर्घकालीन ऐतिहासिक महत्त्व, कोणत्याही कायमस्वरूपी मराठा अस्तापेक्षा — कारण संघराज्याने एका पिढीतच आपली बरीचशी सत्ता खरोखर पुन्हा मिळवली — त्याऐवजी, भारतीय इतिहासातील एका महत्त्वाच्या टप्प्यावर या विध्वंसाने उघडलेल्या डावपेचात्मक व राजकीय पोकळीत अधिक आहे. या लढाईनंतर लगेचच्या वर्षांत कोणतीही एक भारतीय सत्ता प्रभावी वर्चस्वाच्या स्थानी उरली नाही: मुघल साम्राज्य खऱ्याखुऱ्या सत्तेचा दावा पुन्हा करण्यास असमर्थ, पोकळ कवच म्हणून उरले; मराठे तात्पुरते अपंग झाले; अब्दालीला स्वतःला, त्याच्या विजयानंतरही, दूरवरील हिंदुस्थानावर कायमस्वरूपी राज्य करण्यात रस नव्हता, आणि तो अफगाणिस्तानाला परतला — त्याच्या स्वतःच्या देशांतर्गत व प्रादेशिक चिंतांमुळे (आणि स्वतःच्याच अशांत सैनिकांवर वाढते नियंत्रण ठेवण्यातील अडचणीमुळे, ज्यांतील अनेकांना आपल्या लुटीसह घरी परतण्याची घाई होती) कोणतीही टिकाऊ अफगाण सत्ता प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न त्याला अशक्य वाटला. नजीबुद्दौला व इतर प्रादेशिक मुस्लिम सत्तांना दिल्लीच्या आसपास तात्पुरते वर्चस्व मिळाले, परंतु मोठी पोकळी भरून काढण्याची साधनसंपत्ती त्यांच्याकडे नव्हती.

नेमक्या या विस्कळीत व दुर्बल राजकीय परिस्थितीत — अशी परिस्थिती, जिच्यात पुढील परकीय हस्तक्षेप रोखू शकेल असा एकसंध प्रतिकार करण्यास सक्षम कोणतीही एकच स्वदेशी सत्ता उरली नव्हती — ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने, जी प्लासीच्या लढाईनंतर (१७५७) बंगालमध्ये स्वतःला एक सामर्थ्यशाली लष्करी व व्यापारी सत्ता म्हणून आधीच प्रस्थापित करत होती आणि बक्सरच्या लढाईनंतर (१७६४) ते स्थान अधिक बळकट करत होती, पुढील दशकांत आपले भूभागीय नियंत्रण क्रमाक्रमाने विस्तारले — नेमक्या याच प्रकारच्या प्रादेशिक विस्कळीतपणाचा व भारतीय सत्तांमधील — मराठे, मुघल, नवाब, रोहिले, शीख व इतर — परस्पर स्पर्धेचा फायदा घेत, जो प्रकार पानिपतच्या तिसऱ्या लढाईने इतक्या नाट्यमयरीत्या तीव्र केला होता. पानिपत तिसरी लढाई ते ब्रिटिश सर्वसत्ताधिकार यांच्यात थेट कार्यकारणभाव मांडणे हे अतिसुलभीकरण ठरेल — मराठे त्यानंतरही दशकानुदशके ब्रिटिश विस्ताराला एक भक्कम आव्हान राहिले, कंपनीविरुद्ध आणखी तीन मोठी युद्धे (आंग्ल-मराठा युद्धे) लढून १८१८ मध्ये अखेरचा पराभव स्वीकारण्यापूर्वी — तरीही, बहुतांश इतिहासकार सहमत आहेत की, त्या वेळी भारतातील सर्वांत गतिमान व विस्तारशील स्वदेशी सत्तेचे इतके विनाशकारी दुर्बलीकरण, उपखंडाचा एक मोठा भाग स्वदेशी सत्तेखाली पुन्हा एकत्रित करण्याची शक्यता असलेल्या सर्वांत उमेदवार सत्तेला काढून टाकते, आणि त्याद्वारे अप्रत्यक्षपणे अंतिम ब्रिटिश वर्चस्वाकडील मार्ग सुकर करते.

तुलनात्मक विचार: तिन्ही लढाया काय प्रकट करतात

एकत्रितपणे विचार केल्यास, पानिपतच्या तिन्ही लढाया अडीच शतकांच्या कालावधीत भारतातील युद्धतंत्र, राज्यकारभार व साम्राज्यिक नशीब यांच्या उत्क्रांतीचा अभ्यास करण्यासाठी एक उल्लेखनीय दृष्टिकोन देतात.

तंत्रज्ञान व डावपेच. पानिपतच्या पहिल्या लढाईने बंदुकी शस्त्रांच्या — रणतोफखाना व बंदुकधारी पायदळ, मोर्चाबंद बैलगाडी-रांगा व बगलेतील घोडदळ डावपेचांसह — एकत्रित वापराचा पारंपरिक भारतीय घोडदळ-हत्ती फौजांविरुद्ध लढाई जिंकणारा प्रभावी परिचय करून दिला. अडीच शतकांनंतर, तिसऱ्या लढाईच्या वेळेस, दोन्ही बाजूंकडे भरीव तोफखाना दले होती, आणि इब्राहिम खान गारदींच्या नेतृत्वाखाली युरोपीय-प्रशिक्षित पायदळ व तोफखाना डावपेच वापरणाऱ्या मराठ्यांच्या यातून, अठराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत बहुतांश युरेशियात युद्धतंत्राचे रूपांतर करणाऱ्या व्यापक "लष्करी क्रांती"चे प्रतिबिंब दिसते. तरीही, तिन्ही लढायांत, शिस्त, मनोबल आणि दृश्यमान व स्थिर सेनापतीखालील फौजेची मानसिक एकजुटता, कच्च्या तांत्रिक किंवा संख्यात्मक फायद्याइतकीच निर्णायक ठरली — हेमू व सदाशिवराव भाऊ यांच्या समांतर नशिबांनी हा धडा नाट्यमयरीत्या अधोरेखित केला — दोघांच्याही फौजा, त्यांच्या वैयक्तिक रणांगण-उपस्थितीत व समादेश-दृश्यमानतेत निर्णायक क्षणी व्यत्यय आला असता, घबराटीने कोसळल्या.

एकजुटतेशिवाय संख्यात्मक श्रेष्ठत्वाचा धोका. पहिल्या व तिसऱ्या दोन्ही लढायांत, पराभूत बाजू (इब्राहिम लोदींची लोदी फौज आणि मराठा-आघाडी संघर्ष — जरी तिसऱ्या प्रकरणात दोन्ही बाजू साधारणतः तुल्यबळ होत्या) कागदावर भव्य होत्या, तरीही त्यांना अंतर्गत एकजूट, साधनपुरवठा व समादेश यांच्या समस्यांनी ग्रासले होते, ज्याचा फायदा एका लहान पण अधिक शिस्तबद्ध व चांगल्या-समन्वित प्रतिस्पर्ध्याने घेतला. इब्राहिम लोदींच्या अफाट मोठ्या फौजेवर बाबरचा विजय, आणि हेमूच्या सुरुवातीला वरचढ फौजेवर मुघलांचा अंतिम विजय, या दोन्ही घटना दाखवून देतात की, संख्यात्मक फायदा एकटा, त्याला जुळणारी साधनसामग्रीची टिकाऊता व समादेश-सुसंगतता यांशिवाय, पानिपतच्या रणांगणावर अपुरा किंवा उलटदेखील ठरू शकतो.

अंतर्गत भारतीय राजकीय विस्कळीतपणाची वारंवार भूमिका. तिन्ही लढाया मुळात, विद्यमान भारतीय किंवा भारतीय-मुस्लिम सत्तांमधील फुटीमुळेच शक्य झाल्या: दौलत खान लोदी व आलम खान यांनी बाबरला दिलेले आमंत्रण लोदी सल्तनतीतील गटबाजीतून जन्मले; हेमूचा नाट्यमय उदय सुरी उत्तराधिकारीवादाच्या विस्कळीततेदरम्यान झाला; आणि मराठ्यांचा पराभव करणारी आघाडी १७६१ मध्ये नेमक्या याच कारणासाठी उभी राहिली की मराठ्यांच्या उत्तरेकडील विस्ताराने रोहिले व अवधचा नवाब यांसारख्या संभाव्य मित्रांना दुरावले होते, जे अन्यथा एका उदयोन्मुख अखिल-भारतीय सत्तेच्या विरोधात नव्हे तर तिच्या बाजूने उभे राहिले असते. हा वारंवार दिसणारा नमुना — परिघीय किंवा बाह्य सत्तांनी अंतर्गत भारतीय राजकीय विस्कळीतपणाचा निर्णायक लष्करी परिणामासाठी घेतलेला फायदा — हा तिन्ही लढायांतून, किंबहुना मोठ्या प्रमाणात पूर्व-वसाहतवादी व वसाहतवादी भारतीय इतिहासातून, धावणाऱ्या सर्वांत सातत्यपूर्ण धाग्यांपैकी एक आहे.

साम्राज्यिक संक्रमणाचा आरसा म्हणून पानिपत. अखेरीस, प्रत्येक लढाई ऐतिहासिकदृष्ट्या ज्या स्थानावर उभी आहे, त्यातील उल्लेखनीय सममितीची नोंद घेणे उपयुक्त ठरेल: पहिल्या लढाईने मुघल साम्राज्याची सुरुवात केली; दुसऱ्या लढाईने ते साम्राज्य सर्वाधिक असुरक्षित क्षणी वाचवले व बळकट केले; आणि तिसऱ्या लढाईने, मराठ्यांच्या हिंदुस्थानावर आव्हानरहित मुघलसदृश सर्वोच्चतेचा वारसा मिळवण्याच्या गंभीर महत्त्वाकांक्षेचा प्रभावी अंत घडवला, आणि पुढील दशकांत, भारतात एक संपूर्णपणे नवीन व अभूतपूर्व स्वरूपाच्या साम्राज्यिक सत्तेच्या स्थापनेचे दार खुले केले — अशी सत्ता जी काबूल, फरगाणा किंवा दख्खनमध्ये नव्हे, तर लंडनमध्ये आधारित होती, आणि ईस्ट इंडिया कंपनीच्या वाढत्या वर्चस्वशाली व्यापारी-लष्करी यंत्रणेमार्फत चालवली जात होती. या अर्थाने, अडीच शतकांच्या कालावधीत लढल्या गेलेल्या पानिपतच्या तिन्ही लढाया, शेवटच्या महान पूर्व-वसाहतवादी भारतीय साम्राज्याच्या स्थापनेपासून ते वसाहतवादी सत्तेच्या स्थापनेच्या उंबरठ्यापर्यंतचा एक कंस रेखाटतात — दिल्लीच्या उत्तरेस असलेल्या या उल्लेखनीय व रक्ताने माखलेल्या भूभागासाठी हा एक समर्पक, जरी गंभीर, ऐतिहासिक शेवट आहे.

समारोप

पानिपतच्या मैदानाला भारतीय इतिहासात असे स्थान लाभले आहे, जे जगातील फार थोड्या इतर एकाच स्थानांना लाभले असेल: अडीच शतकांच्या कालावधीत तीनदा, उपखंडाचे राजकीय भवितव्य निश्चित करणाऱ्या प्रश्नांचा निवाडा करण्यासाठी फौजा या साध्याशा भूभागावर एकत्र आल्या. १५२६ मध्ये, बाबरच्या लहान परंतु तांत्रिक व डावपेचात्मकदृष्ट्या श्रेष्ठ फौजेने दिल्ली सल्तनत उद्ध्वस्त केली आणि मुघल साम्राज्याची स्थापना केली. १५५६ मध्ये, तरुण अकबराच्या फौजांनी, एका असामान्य रणांगण-नशिबाच्या क्षणाने वाचवले जाऊन, हेमूसारख्या उल्लेखनीय व्यक्तीच्या हातून जवळजवळ कोसळल्यासारखे वाटणारे साम्राज्य टिकवले. आणि १७६१ मध्ये, हिंदुस्थानावर आव्हानरहित सर्वोच्चतेचा वारसा मिळवण्याचा मराठा संघराज्याचा प्रयत्न, अहमदशाह अब्दालीच्या आघाडीने विनाशकारीपणे मोडून काढला — अशा लढाईत, जिच्या थक्क करणाऱ्या मानवी किमतीने तिला भारतीय ऐतिहासिक स्मृतीत एक कायमस्वरूपी व शोकाकुल स्थान मिळवून दिले, आणि जिच्या राजकीय परिणामाने उपखंडाच्या इतिहासातील एका संपूर्णपणे नव्या, आणि अखेरीस वसाहतवादी, प्रकरणाकडील मार्ग खुला करण्यास मदत केली.

पानिपतच्या तिन्ही लढायांचा अभ्यास करणे म्हणजे, संक्षिप्त रूपात, पूर्वाधुनिक भारतीय इतिहासाच्या व्यापक प्रवाहाचाच अभ्यास करणे होय — वंशांचा उदय व अस्त, तंत्रज्ञान व डावपेच यांचा परस्परसंबंध, केंद्रीकरणाची महत्त्वाकांक्षा व प्रादेशिक विस्कळीतपणा यांच्यातील शाश्वत तणाव, आणि लढाईच्या निर्णायक क्षणी नशीब, मनोबल व वैयक्तिक नेतृत्व यांची अनेकदा निर्णायक ठरणारी भूमिका. जगात फार थोड्या ठिकाणांनी इतक्या वारंवार व इतक्या गंभीर ऐतिहासिक साक्षीदाराची भूमिका बजावली आहे; दिसायला शांत व साधे असणारे पानिपतचे मैदान, इतिहासाच्या त्या महान ऐरणींपैकी एक राहते, ज्यावर एका संपूर्ण संस्कृतीचे भवितव्य एकदा नव्हे, तर तीनदा घडवले गेले.

संदर्भ

1. बाबर, झहीरुद्दीन मुहम्मद. बाबरनामा: बाबर, राजपुत्र व सम्राट यांच्या आठवणी. अनुवाद: व्हीलर एम. थॅकस्टन. न्यू यॉर्क: मॉडर्न लायब्ररी, २००२.
2. सरकार, जदुनाथ. फॉल ऑफ द मुघल एम्पायर, खंड दुसरा. कलकत्ता: एम.सी. सरकार अँड सन्स, १९३४ (व नंतरच्या आवृत्त्या).
3. सरकार, जदुनाथ. मिलिटरी हिस्टरी ऑफ इंडिया. मुंबई: ओरिएंट लाँगमन, १९६०.
4. चंद्र, सतीश. मिडिव्हल इंडिया: फ्रॉम सल्तनत टू द मुघल्स, भाग दुसरा: मुघल साम्राज्य (१५२६–१७४८). नवी दिल्ली: हर-आनंद पब्लिकेशन्स, २००५.
5. रिचर्ड्स, जॉन एफ. द मुघल एम्पायर. द न्यू केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया, I.5. केंब्रिज: केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९३.
6. एरली, अब्राहम. द मुघल थ्रोन: द सागा ऑफ इंडियाज ग्रेट एम्परर्स. लंडन: वायडेनफेल्ड अँड निकल्सन, २००३.
7. स्ट्रॉईसँड, डग्लस ई. द फॉर्मेशन ऑफ द मुघल एम्पायर. दिल्ली: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९८९.
8. गॅस्कॉईन, बॅम्बर. द ग्रेट मोघल्स. लंडन: जोनाथन केप, १९७१.
9. गॉर्डन, स्टीवर्ट. द मराठाज १६००–१८१८. द न्यू केंब्रिज हिस्टरी ऑफ इंडिया, II.4. केंब्रिज: केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९३.
10. सरदेसाई, गोविंद सखाराम. न्यू हिस्टरी ऑफ द मराठाज, खंड दुसरा. मुंबई: फिनिक्स पब्लिकेशन्स, १९४६.
11. सेन, सैलेंद्रनाथ. द मिलिटरी सिस्टिम ऑफ द मराठाज. कलकत्ता: फर्मा के.एल. मुखोपाध्याय, १९५८.
12. सरकार, जदुनाथ. फॉल ऑफ द मुघल एम्पायर, खंड दुसरा: १७५४–१७७१ (पानिपत मोहिमेचा सविस्तर आढावा). कलकत्ता: ओरिएंट लाँगमन, १९५० सुधारित आवृत्ती.
13. गुप्ता, हरी राम. मराठाज अँड पानिपत. चंडीगड: पंजाब विद्यापीठ प्रकाशन विभाग, १९६१.
14. रॉय, कौशिक. इंडियाज हिस्टॉरिक बॅटल्स: फ्रॉम अलेक्झांडर द ग्रेट टू कारगिल. रानीखेत: परमनंट ब्लॅक, २००४.
15. रॉय, कौशिक. मिलिटरी ट्रान्झिशन इन अर्ली मॉडर्न एशिया, १४००–१७५०: कॅव्हलरी, गन्स, गव्हर्नमेंट अँड शिप्स. लंडन: ब्लूम्सबरी अकॅडेमिक, २०१४.
16. एल्फिन्स्टन, माउंटस्टुअर्ट. द हिस्टरी ऑफ इंडिया: द हिंदू अँड मॅहोमेटन पिरियड्स. लंडन: जॉन मरे, १८४१ (व नंतरच्या आवृत्त्या).
17. चंद्र, सतीश. पार्टीज अँड पॉलिटिक्स ॲट द मुघल कोर्ट, १७०७–१७४०. नवी दिल्ली: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, २००२.
18. सिंग, गंडा. अहमद शाह दुर्रानी: फादर ऑफ मॉडर्न अफगाणिस्तान. मुंबई: एशिया पब्लिशिंग हाऊस, १९५९.
19. मजुमदार, आर.सी., संपादक. द मुघल एम्पायर, इन द हिस्टरी अँड कल्चर ऑफ द इंडियन पीपल, खंड सातवा. मुंबई: भारतीय विद्या भवन, १९७४.
20. हबीब, इरफान, संपादक. अकबर अँड हिज इंडिया. दिल्ली: ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस, १९९७.

---

हा लेख पानिपतच्या तीन लढायांबद्दलच्या प्रमाण दुय्यम इतिहासलेखनावर आधारित एक सर्वसाधारण अभ्यासपूर्ण आढावा म्हणून सादर केला आहे. सैनिकसंख्या, मृतांचे आकडे व काही किश्शात्मक तपशील (विशेषतः पूर्वाधुनिक लढायांबाबत) विविध प्राथमिक इतिहासकथनांत भिन्न आढळतात व इतिहासकारांत त्याबाबत मतभेद आहेत; जिथे असा फरक लक्षणीय आहे, तिथे लेखात त्याची नोंद घेतली आहे. सखोल प्राथमिक-स्रोत अभ्यास इच्छिणाऱ्या वाचकांनी पहिल्या लढाईसाठी विशेषतः बाबरचा स्वतःचा बाबरनामा आणि तिसऱ्या लढाईसाठी जदुनाथ सरकार यांचा बहुखंडी फॉल ऑफ द मुघल एम्पायर अवश्य पाहावा.