The Rise and Fall of Alexander the Great (Sikandar): A Scholarly Account by Dr. Rahul Khara

The Rise and Fall of Alexander the Great (Sikandar): A Scholarly Account by Dr. Rahul Kharat

An Historical Essay on the Life, Conquests, and Legacy of Alexander III of Macedon (356–323 BCE)

Introduction

Few figures in the annals of human history have generated as much fascination, controversy, and mythology as Alexander III of Macedon, universally remembered as Alexander the Great, and known across the Islamic and South Asian world by the honorific Sikandar-e-Azam. In a reign of barely thirteen years (336–323 BCE), Alexander transformed a modest, if formidable, Macedonian kingdom on the northern fringe of the Greek world into an empire that stretched from the Adriatic Sea to the Indus River, from the steppes of Central Asia to the deserts of Egypt. He toppled the mighty Achaemenid Persian Empire, the greatest power the ancient world had yet known, founded more than twenty cities that bore his name, and carried Hellenic language, art, and administrative practice into the heart of Asia — a process historians call Hellenization. Yet his empire did not survive his death by even a generation in any unified form; within a few years of his demise at Babylon in 323 BCE, his generals — the so-called Diadochi, or “Successors” — had begun tearing his conquests apart in a series of brutal wars that would reshape the Mediterranean and Near Eastern world for the next three centuries.

This essay offers a comprehensive scholarly examination of Alexander’s meteoric rise, his extraordinary campaigns, the administrative and cultural policies of his reign, and the equally dramatic disintegration of his empire after his untimely death. It draws on the surviving ancient sources — Arrian, Plutarch, Diodorus Siculus, Quintus Curtius Rufus, and Justin’s epitome of Pompeius Trogus — as well as the substantial modern historiography that has sought to separate the historical Alexander from the legendary Alexander of romance literature. In doing so, it aims to present not merely a narrative of battles and conquests, but an analytical portrait of a ruler whose ambition, brilliance, and flaws continue to be debated by historians more than two thousand three hundred years after his death.

I. The Macedonian Inheritance: Philip II and the Foundations of Empire

To understand Alexander, one must first understand Macedon and the extraordinary transformation it underwent under his father, Philip II (r. 359–336 BCE). Macedon in the mid-fourth century BCE was a semi-peripheral kingdom, regarded by the sophisticated city-states of southern Greece — Athens, Thebes, Sparta — as a rustic, semi-barbarian backwater, notwithstanding the Macedonian royal house’s own claims of Greek (specifically Argead, tracing descent from Heracles) ancestry. Philip inherited a kingdom beset by external threats from Illyrians, Paeonians, and Thracians, and internal fragility stemming from a fractious nobility and a weak military tradition.

Philip’s genius lay in his systematic reconstruction of Macedonian state and society. He reformed the army, creating the famous Macedonian phalanx armed with the sarissa — an extraordinarily long pike, often five to six metres in length — which allowed infantry formations to present a bristling wall of spear points to the enemy well before opposing soldiers could close to sword range. He integrated this phalanx with elite shock cavalry, the Companion cavalry (hetairoi), and combined-arms tactics that emphasized coordination between infantry, cavalry, light troops, and siege engineers — a synthesis that would later become the signature of Alexander’s own generalship. Philip also secured Macedon’s borders, subdued or allied with neighbouring peoples, exploited the gold and silver mines of Mount Pangaeon to finance a professional standing army (a rarity in the ancient Greek world, where most poleis relied on citizen militias), and gradually extended Macedonian hegemony over Thessaly and much of the Greek mainland.

The decisive moment in Philip’s career came in 338 BCE at the Battle of Chaeronea, where the combined forces of Athens and Thebes were crushingly defeated by the Macedonian army. The eighteen-year-old Alexander is reported by ancient sources to have commanded the decisive cavalry charge that broke the elite Theban Sacred Band, an experience that both demonstrated his precocious military talent and cemented his father’s dominance over Greece. In the aftermath, Philip organized the League of Corinth (337 BCE), a federation of Greek states (with the notable exception of Sparta) that recognized Macedonian hegemony and, crucially, appointed Philip as hegemon (leader) of a projected Panhellenic invasion of the Persian Empire — ostensibly in retribution for the Persian invasions of Greece under Darius I and Xerxes I a century and a half earlier.

Philip never lived to launch this invasion. In 336 BCE, at the wedding celebration of his daughter Cleopatra to Alexander I of Epirus, Philip was assassinated by one of his own bodyguards, Pausanias of Orestis, under circumstances that remain historically murky and have fuelled centuries of speculation about the possible complicity of Alexander’s mother, Olympias, or even Alexander himself. Whatever the truth of the assassination, its consequence was immediate and momentous: at the age of twenty, Alexander inherited the throne of Macedon, a battle-tested professional army, the presidency of the League of Corinth, and his father’s unfulfilled ambition to conquer Persia.

II. Formation of a Conqueror: Education, Family, and Early Character

Alexander was born in Pella, the Macedonian capital, in 356 BCE, the son of Philip II and Olympias, a princess of Epirus and a devotee of Dionysian and Orphic mystery cults. Ancient biographical tradition, particularly Plutarch, delights in anecdotes that foreshadow Alexander’s future greatness: his taming as a boy of the wild horse Bucephalus, which no other rider could master, by observing that the animal was frightened of its own shadow; his declaration, on hearing of his father’s victories, that Philip would leave him “nothing great or brilliant to perform”; his claimed descent, through Olympias, from the hero Achilles, and through the Argead line, from Heracles — a double heroic pedigree that Alexander cultivated assiduously throughout his life, reportedly sleeping with a copy of Homer’s Iliad, annotated by Aristotle, beneath his pillow, and regarding Achilles as his personal exemplar and rival.

Between roughly 343 and 340 BCE, Philip engaged the philosopher Aristotle, the most eminent intellectual of the age, to tutor the young Alexander and a cohort of noble Macedonian youths at the sanctuary of the Nymphs at Mieza. Under Aristotle, Alexander received instruction in logic, ethics, natural science, medicine, and literature, and it was reportedly here that his lifelong devotion to Homeric epic and to the ideal of arete (excellence, virtue) was cultivated. Some historians have debated the practical extent of Aristotle’s influence on Alexander’s later statecraft — Alexander’s autocratic style of rule and his adoption of Persian court customs sat uneasily with Aristotelian political theory, which regarded non-Greeks as natural inferiors suited to despotic rule and barbarism — but there is little doubt that the intellectual environment of Mieza shaped Alexander’s self-image as a civilizing hero in the Homeric mould, a man who combined martial prowess with cultural refinement, patronage of science, and an inquisitive curiosity about the peoples and lands he encountered, a curiosity Alexander would later indulge by dispatching scientists and geographers to catalogue the flora, fauna, and customs of conquered territories.

Alexander’s relationship with his parents was fraught. Olympias was a formidable, strong-willed woman who instilled in her son an acute awareness of his divine ancestry and a suspicion of rivals; Philip’s later marriages, particularly to the Macedonian noblewoman Cleopatra Eurydice, threatened Alexander’s position as heir and precipitated a serious rupture between father and son around 337 BCE, when Alexander and Olympias fled briefly into exile. Reconciliation followed, but tensions between Alexander’s supporters and the faction of Philip’s newer in-laws remained a source of court intrigue. When Philip was assassinated in 336 BCE, Alexander moved with characteristic speed and ruthlessness to secure his throne, reportedly ordering the execution of rival claimants and potential threats, including his cousin Amyntas IV and members of the Lyncestian nobility, though the precise extent of Alexander’s personal culpability in these purges remains debated among historians.

III. Securing the Throne: The Balkan Campaigns and the Destruction of Thebes

Alexander’s accession in 336 BCE was immediately tested. The Greek states, chafing under Macedonian hegemony, saw Philip’s death as an opportunity to reassert independence, while Macedon’s northern neighbours — the Illyrians and various Thracian tribes — probed the new king’s resolve. Demonstrating the energetic decisiveness that would characterize his entire career, Alexander marched south in 336–335 BCE, compelling the Greek states, including a wavering Thebes and Athens, to reaffirm the League of Corinth and confirm him as hegemon in his father’s place.

He then turned north in the spring of 335 BCE to campaign against the Triballians and Illyrians, securing Macedon’s frontiers through a series of rapid, well-executed engagements, including a notable crossing of the Danube to strike the Getae. While Alexander was campaigning in the Balkans, a rumour reached Greece that he had been killed. Thebes, encouraged by this false report and by Athenian orator Demosthenes’ persistent anti-Macedonian agitation, rose in revolt, besieging the Macedonian garrison in the Theban acropolis (the Cadmea).

Alexander’s response was swift and, by the standards even of his own age, exceptionally severe. Marching his army over three hundred kilometres from Illyria to Thebes in approximately two weeks, he arrived before the city and, after the Thebans rejected terms, stormed and razed it, reportedly at the urging of Macedon’s Greek allies (particularly Thebes’s traditional rivals, the Phocians, Plataeans, and Boeotian neighbours) who bore old grievances. Some six thousand Thebans were killed and the surviving population, numbering some thirty thousand, was sold into slavery; only the house of the poet Pindar was spared, a gesture of cultural piety amid the carnage. The destruction of Thebes, one of the oldest and most storied cities of Greece, sent an unambiguous message to the rest of the Greek world: further revolt against Macedonian hegemony would be met with annihilation. It secured Alexander’s rear as he turned his attention to Asia, though the brutality of the act has remained one of the most morally troubling episodes of his career, cited by both ancient and modern critics as evidence of a ruthless streak beneath Alexander’s celebrated charisma.

IV. The Invasion of Asia Begins: Granicus and the Liberation of Ionia

In spring 334 BCE, Alexander crossed the Hellespont into Asia Minor at the head of an army numbering perhaps thirty-five to forty thousand men — a combined force of Macedonians, Greek allies, and mercenaries — leaving Antipater as regent to govern Macedon and Greece in his absence. Ancient sources record a symbolically charged beginning to the campaign: Alexander is said to have thrown a spear into Asian soil, claiming the continent as territory “won by the spear,” and to have visited the site of Troy, where he honoured Achilles’ tomb and exchanged his own armour for relics reputedly from the Trojan War, publicly enacting his self-identification with Homeric heroism at the very outset of his Asian adventure.

His first major engagement came at the Granicus River in May 334 BCE, where a Persian force under regional satraps, bolstered by Greek mercenaries under the Rhodian commander Memnon, attempted to halt the Macedonian advance. In a battle notable for Alexander’s characteristic willingness to expose himself to danger — he reportedly led the Companion cavalry in a direct assault across the river and was nearly killed by a blow from the Persian nobleman Spithridates before being saved by Cleitus the Black — the Macedonian army won a decisive victory. The defeat of the Granicus opened the Ionian coast, and city after Greek city in Asia Minor, many of them ethnically Greek and long resentful of Persian overlordship, welcomed Alexander as a liberator. He proclaimed the “freedom” of the Greek cities of Asia and, in a strategically astute move designed to counter Persian naval superiority, embarked on the systematic capture of the coastline and its harbours, most notably undertaking a difficult siege of Halicarnassus.

Over the following two years, Alexander consolidated his hold over Asia Minor, most famously cutting the fabled Gordian Knot at Gordium in 333 BCE — a knot which, according to legend, only the future ruler of Asia could untie, and which Alexander is said to have severed with his sword, either as a demonstration of decisive genius or, in a less flattering later tradition, as an admission that he could not solve the puzzle conventionally.

V. The Great Confrontation: Issus and the Flight of Darius III

The first direct confrontation between Alexander and the Persian Great King, Darius III, came in November 333 BCE at the Battle of Issus, fought on a narrow coastal plain in southeastern Anatolia (in modern-day Turkey, near the Syrian border). Darius, commanding a numerically superior force, had manoeuvred behind Alexander’s army, threatening his supply lines, but the constricted terrain of the battlefield neutralized the Persian numerical advantage and prevented the effective deployment of Darius’s cavalry.

The battle was a triumph for Macedonian generalship. Alexander personally led a cavalry charge against the Persian left flank, cutting toward Darius’s own position in the center of the Persian line, in accordance with his consistent battlefield strategy of targeting the enemy commander directly. Darius, witnessing the collapse of his forces and fearing personal capture, fled the field, abandoning his war chariot, his royal regalia, and — in an episode the ancient sources treat with considerable moral and dramatic weight — his mother Sisygambis, his wife Stateira, and his children, who fell into Alexander’s hands. Alexander’s celebrated treatment of the captured Persian royal women — he is reported to have guaranteed their safety, dignity, and royal status, visiting them personally to reassure them of their honourable treatment — became a set-piece in ancient accounts of his character, illustrating both a genuine strain of magnanimity (or at least calculated statesmanship) and Alexander’s growing self-conception as the legitimate successor to Persian kingship rather than merely its destroyer.

The victory at Issus was strategically decisive: it shattered the myth of Persian invincibility, opened the Levant to Macedonian conquest, and yielded immense booty, including the Persian royal treasury at Damascus. Darius, having fled east to reorganize his empire’s remaining resources, opened negotiations with Alexander, reportedly offering a substantial ransom for his family, the cession of all territory west of the Euphrates, and a marriage alliance. Alexander’s refusal of these terms — famously, when his general Parmenion remarked that he would accept such an offer “if I were Alexander,” Alexander is said to have replied “So would I, if I were Parmenion” — signalled that his ambitions had expanded beyond punitive conquest of Persian border territories toward the complete overthrow of the Achaemenid Empire itself.

VI. Egypt, Siwa, and the Claim to Divinity

Rather than pursuing Darius immediately, Alexander turned south along the Levantine coast, aiming to neutralize the Persian navy’s bases and secure his rear before advancing further into the Persian heartland. This phase of the campaign included the extraordinarily difficult siege of Tyre (332 BCE), a heavily fortified island city that resisted Alexander for seven months, ultimately falling only after Alexander constructed a massive mole (causeway) connecting the island to the mainland — a remarkable feat of ancient military engineering — combined with a coordinated naval assault. The fall of Tyre was followed by brutal reprisals, including mass executions and enslavement, underscoring again the coexistence in Alexander’s conduct of visionary statecraft and calculated terror. The siege of Gaza likewise proved costly and bloody before it, too, fell to Alexander’s forces.

Alexander’s arrival in Egypt in late 332 BCE proved, by contrast, almost entirely peaceful and profoundly consequential for his own self-image. The Egyptians, who had chafed under Persian rule and periodically rebelled against it, welcomed Alexander as a liberator. He was crowned Pharaoh at Memphis, incorporated into the traditional Egyptian religious and political order as a divine son of the god Amun, and founded the city of Alexandria on the Mediterranean coast near the Nile Delta — a city that would become, under his Ptolemaic successors, one of the great intellectual and commercial capitals of the ancient world, home to the famed Library of Alexandria.

It was also in Egypt that Alexander undertook a celebrated and much-debated pilgrimage across the Western Desert to the oracle of Amun at the Siwa Oasis, where, according to ancient sources, the oracle’s priest greeted him as the son of the god — a pronouncement that Alexander appears to have taken with considerable seriousness, feeding both his own religious convictions regarding his heroic and possibly divine parentage, and later political strategies aimed at legitimating his rule over non-Greek subjects accustomed to divine kingship. The Siwa episode remains one of the most historiographically contested moments of Alexander’s career, variously interpreted by scholars as genuine religious experience, calculated propaganda, or some blend of the two reflecting the porous boundary between piety and politics in ancient monarchical ideology.

VII. Gaugamela: The Destruction of the Achaemenid Army

Having secured Egypt and the eastern Mediterranean, Alexander turned inland to complete the destruction of Darius’s empire. The decisive confrontation came on 1 October 331 BCE at Gaugamela, near modern Erbil in northern Iraq, where Darius had assembled by far the largest army of the war, drawing levies from across the Persian Empire’s vast territories, reportedly including war elephants, scythed chariots, and cavalry contingents from as far as Bactria and Scythia. Ancient sources report Persian numbers running into the hundreds of thousands, though modern historians regard these figures as substantially inflated; nonetheless, Darius’s army significantly outnumbered Alexander’s roughly forty-seven thousand men.

Alexander’s tactical response at Gaugamela is regarded by military historians as among the most sophisticated battlefield performances of the ancient world. Rather than meeting the numerically superior Persian line head-on, Alexander deployed his forces in an oblique, flexible formation, with refused flanks and reserve units capable of responding to Persian flanking manoeuvres and outnumbering attempts. He deliberately marched his right wing at an angle away from the Persian center, drawing Persian cavalry out of position, before wheeling his elite Companion cavalry into the gap that opened in the Persian line and driving directly at Darius’s position — a repetition of the tactic that had proven so effective at Issus. Once again, Darius, seeing the collapse of his center and fearing capture, abandoned the field, this time permanently ending any realistic hope of reversing Macedonian momentum. The Persian army disintegrated, and Gaugamela effectively marked the end of the Achaemenid Empire as an organized military and political power, though Darius himself remained at large for nearly another year.

In the campaign’s aftermath, Alexander occupied the great Persian imperial capitals in succession — Babylon, which surrendered without resistance and where Alexander was welcomed with considerable ceremony by the local priesthood; Susa, one of the Achaemenid administrative capitals, which yielded an enormous treasury; and finally Persepolis, the ceremonial and religious heart of the Persian Empire, where Alexander’s army engaged in extensive looting and where, in an episode much debated by ancient and modern historians alike, the royal palace complex was burned, possibly at the instigation of the Athenian courtesan Thaïs during a drunken revel, possibly as a calculated act of retribution for Xerxes’ earlier burning of Athens in 480 BCE, or possibly through a combination of both impulsive celebration and deliberate symbolic politics.

VIII. The Death of Darius and Alexander’s Transformation into a Persian-Style Monarch

Darius III, having fled to the Iranian plateau, was murdered in the summer of 330 BCE by his own kinsman and satrap, Bessus of Bactria, who proclaimed himself the new Persian king under the name Artaxerxes V. Alexander pursued the fleeing remnants of Darius’s entourage and arrived to find the Great King already dead or dying; ancient tradition, keen to emphasize Alexander’s chivalric and quasi-legitimate succession to Persian kingship, records that Alexander covered Darius’s body with his own cloak and arranged for a royal funeral, subsequently pursuing and eventually executing Bessus as a regicide and usurper — a legal and propagandistic framing that positioned Alexander not as a foreign conqueror but as the avenger and rightful successor of the murdered Achaemenid king.

The death of Darius marks a critical turning point in Alexander’s reign and in the historiographical assessment of his character and policies. Increasingly, Alexander began adopting elements of Persian court ceremonial and dress, including aspects of the Achaemenid practice of proskynesis (a ritual gesture of obeisance, involving prostration or bowing, that Greeks regarded as appropriate only toward gods and found deeply objectionable when demanded of free Greeks toward a mortal king). He incorporated Persian nobles into his administration and army, married the Bactrian noblewoman Roxana in 327 BCE (and later two Persian princesses, Stateira II and Parysatis II, daughters of Darius III and Artaxerxes III respectively, in a mass marriage ceremony at Susa in 324 BCE intended to fuse Macedonian and Persian aristocracies), and organized the training of thirty thousand Persian youths, the so-called Epigoni, in Macedonian military discipline.

These policies generated substantial friction within Alexander’s Macedonian and Greek entourage, many of whom regarded them as a betrayal of Macedonian identity and an unacceptable “orientalization” of their king. This tension precipitated several of the most notorious episodes of Alexander’s reign: the conspiracy of the Pages and the execution of the historian Callisthenes (nephew of Aristotle) in 327 BCE, ostensibly for involvement in the plot but more plausibly connected to his outspoken opposition to proskynesis; the earlier execution of Philotas and the judicial murder of his father, the veteran general Parmenion, in 330 BCE, following accusations of conspiracy that many ancient and modern historians regard as, at minimum, opportunistically exploited by Alexander to remove a powerful and increasingly critical subordinate; and, most dramatically, the killing of Cleitus the Black in 328 BCE — the very officer who had saved Alexander’s life at the Granicus — during a drunken banquet dispute in which Cleitus criticized Alexander’s growing adoption of Persian customs and his diminishing regard for his father Philip’s achievements relative to his own. Alexander, in a fit of rage, ran Cleitus through with a spear, an act followed by intense and apparently genuine remorse.

These episodes have led many historians to characterize the middle years of Alexander’s Asian campaign as marked by an increasingly autocratic, suspicious, and occasionally violent temperament, exacerbated by the psychological pressures of years of continuous campaigning, the intoxicating scale of his successes, and perhaps genuine excessive alcohol consumption, a trait attested by multiple ancient sources.

IX. Into Central Asia: The Bactrian and Sogdian Campaigns

Between 330 and 327 BCE, Alexander campaigned extensively through the difficult terrain of Bactria and Sogdiana (roughly corresponding to modern Afghanistan, Tajikistan, and Uzbekistan), facing a protracted and difficult guerrilla-style resistance led by the Sogdian nobleman Spitamenes. This phase of the campaign, often less celebrated than the great set-piece battles against Darius, was in many respects militarily more challenging, requiring Alexander to adapt his tactics to irregular warfare, harsh terrain, and an elusive enemy, and it was marked by considerable brutality, including the massacre of the population of the Sogdian Rock and Alexander’s ruthless suppression of local resistance.

It was during this period that Alexander founded several of his easternmost cities, including Alexandria Eschate (“Alexandria the Furthest,” near modern Khujand in Tajikistan), and that he married Roxana, daughter of the Bactrian nobleman Oxyartes, reportedly out of genuine personal affection as much as political calculation aimed at securing the loyalty of the Sogdian and Bactrian aristocracy. The subjugation of Central Asia, complete by around 327 BCE, opened the route toward the final and most ambitious phase of Alexander’s campaigns: the invasion of India.

X. The Indian Campaign: Hydaspes and the Limits of Conquest

In 327–326 BCE, Alexander led his army across the Hindu Kush and into the Indian subcontinent, entering the region of Gandhara and the Punjab (territories then loosely under the influence of various local rulers and, formerly, the outer fringes of Achaemenid administration). His most celebrated Indian engagement came in the summer of 326 BCE at the Battle of the Hydaspes River (the modern Jhelum, in present-day Pakistan), where Alexander confronted the forces of the regional king Porus (Puru), whose army included a formidable contingent of war elephants — an animal Macedonian troops had not previously faced in significant numbers and which posed unique tactical challenges, as horses were often unnerved by the elephants’ scent and presence.

The battle, fought under difficult monsoon conditions after a daring night crossing of the swollen river, was hard-won and costly, and it earned Alexander’s lasting respect for Porus’s courage and generalship. According to ancient tradition, when the defeated Porus was brought before Alexander and asked how he wished to be treated, he replied, “Like a king” — a response that reportedly so impressed Alexander that he restored Porus to his throne as a subordinate ally and even expanded his territory, a characteristic instance of Alexander’s practice of incorporating defeated rulers into his imperial system rather than uniformly replacing them with Macedonian governors.

Alexander intended to press further east toward the Ganges plain, where he had heard reports of the powerful Nanda Empire (based in Magadha, in the eastern Gangetic region), but at the Hyphasis River (the modern Beas) in 326 BCE, his exhausted, homesick troops — who had by this point campaigned continuously for eight years, endured the loss of the beloved warhorse Bucephalus (who died shortly after Hydaspes and was commemorated with a city, Bucephala, founded in his honour), and faced the prospect of confronting an Indian power reputed to field thousands of war elephants — refused to advance further. This mutiny at the Hyphasis represents one of the few instances in his career where Alexander’s will was decisively thwarted by his own men; despite several days of sulking in his tent in the manner of Achilles and attempts at persuasion, Alexander was ultimately compelled to turn back, erecting twelve massive altars to mark the eastern limit of his advance before beginning the long return march.

XI. The Return March: The Gedrosian Desert and Catastrophic Losses

Rather than retracing his route, Alexander divided his forces for the return journey, sending part of his army under Craterus by a northern route and dispatching his fleet, under the Cretan admiral Nearchus, to explore the coastline from the Indus delta to the Persian Gulf, a remarkable feat of ancient naval exploration and reconnaissance. Alexander himself led the remainder of his army through the Gedrosian Desert (in modern-day Balochistan, spanning southern Pakistan and southeastern Iran) in the autumn of 325 BCE.

This decision proved catastrophic. The Gedrosian crossing, undertaken through brutal desert terrain with inadequate water and supplies, resulted in the deaths of a substantial portion of Alexander’s army — including camp followers, soldiers, and pack animals — from thirst, starvation, and exposure, in what ancient sources describe as among the most harrowing ordeals of the entire campaign. Ancient historians offer varying explanations for Alexander’s decision to attempt this crossing, ranging from a desire to outdo the semi-legendary Persian queen Semiramis and the god Dionysus, both said to have suffered similarly in the same desert, to more prosaic logistical miscalculations. Whatever the motive, the Gedrosian disaster stands as one of the most severe self-inflicted losses of Alexander’s career and a sobering counterpoint to the narrative of unbroken martial triumph that dominates much of his campaign history.

XII. Consolidation, Mutiny at Opis, and the Death of Hephaestion

Upon emerging from Gedrosia and reuniting his scattered forces at Carmania in late 325 BCE, Alexander turned to the consolidation and reorganization of his vast empire. He conducted a purge of corrupt or disloyal satraps and officials who had exploited his prolonged absence in India, executing a number of governors accused of misrule, extortion, or outright rebellion — a housecleaning that, while restoring order, further intensified the atmosphere of suspicion surrounding the later years of his reign.

In 324 BCE, at Opis on the Tigris, tensions between Alexander and his increasingly disgruntled Macedonian veterans erupted into open mutiny when Alexander announced plans to discharge aged and wounded Macedonian soldiers and send them home under Craterus, while continuing to integrate Persian troops — the Epigoni — into his army on equal footing. The Macedonian soldiers, resentful of what they perceived as their marginalization in favour of their former enemies, openly mocked Alexander’s claims to divine parentage and demanded universal discharge. Alexander responded by arresting and executing the ringleaders of the mutiny and, in a further act of calculated provocation, announced the formal enrollment of Persian nobles into the Companion cavalry and Persian units bearing Macedonian regimental names and honours. The Macedonian soldiers, shocked by the prospect of being entirely superseded, capitulated and begged forgiveness; Alexander staged a dramatic reconciliation, and the episode concluded with a mass banquet — reportedly attended by nine thousand guests — symbolizing, at least rhetorically, Alexander’s aspiration toward a fused Macedonian-Persian imperial elite, an event later mythologized as the “Prayer of Opis,” in which Alexander is said to have prayed for harmony and joint rule between Macedonians and Persians.

It was also around this period, in 324 BCE at Ecbatana, that Alexander suffered perhaps the greatest personal loss of his life: the death of Hephaestion, his closest companion since boyhood and, by the near-unanimous judgment of both ancient and modern historians, very probably his lover, whose relationship with Alexander is frequently likened in the ancient sources to that between Achilles and Patroclus — a comparison Alexander himself is said to have actively cultivated, having visited the tomb of Achilles at Troy with Hephaestion at the outset of the campaign in a deliberate re-enactment of the Homeric pair’s devotion. Hephaestion’s death, apparently from illness (possibly typhoid fever, exacerbated by excessive drinking), plunged Alexander into a period of extravagant and, to some ancient observers, excessive mourning: he reportedly ordered the physician who attended Hephaestion executed, commissioned an enormously expensive funeral pyre and monument at Babylon, and petitioned the oracle of Ammon to grant Hephaestion status as a divine hero. Many historians regard Alexander’s grief over Hephaestion’s death as a significant psychological blow from which he never fully recovered in the few months of life remaining to him.

XIII. The Final Months and Death at Babylon

In the spring of 323 BCE, Alexander returned to Babylon, which he appears to have intended to establish as an imperial capital, and where he busied himself with ambitious future plans: the reorganization of his empire’s administration, the construction of a vast fleet intended for the conquest of Arabia, and, according to some ancient sources, even more grandiose projects envisioning campaigns into the western Mediterranean against Carthage and Rome, though the historicity of these so-called “Last Plans” (recorded chiefly by Diodorus Siculus, purportedly drawn from Alexander’s court records) remains disputed among scholars, some of whom regard them as later fabrications or exaggerations by the Successors seeking to justify their own subsequent policies.

In late May or early June 323 BCE, Alexander fell ill following a lengthy banquet and drinking session, reportedly hosted by his companion Medius of Larissa. Over the following ten to twelve days, his condition steadily deteriorated, marked by fever, weakness, and eventually loss of the power of speech, until he died on 10 or 11 June 323 BCE, at the age of thirty-two, having reigned for not quite thirteen years. The precise cause of Alexander’s death has been a subject of enduring historical and medical speculation: ancient sources themselves debated whether he died of natural illness (malaria, typhoid fever, and West Nile virus have all been proposed by modern researchers) or was poisoned, with suspicion in antiquity falling variously on Antipater’s family (his son Iollas is said to have served as Alexander’s cupbearer) amid rumours of Antipater’s fear of recall and punishment, though most modern historians regard poisoning as unproven and consider natural illness, possibly compounded by the cumulative physical toll of years of wounds, hard campaigning, and heavy drinking, the more probable explanation. When his officers, gathered at his deathbed, asked to whom he left his empire, Alexander is reported — in an account whose historicity is itself debated — to have replied, ambiguously, “toi kratistoi” (“to the strongest” or “to the most powerful”), a response that, whether historically accurate or a later literary construction reflecting the chaos that followed, proved grimly prophetic.

XIV. The Fall: The Wars of the Successors and the Fragmentation of Empire

Alexander’s death precipitated an immediate succession crisis of extraordinary complexity, for he left no clear or capable adult heir: his only son, the future Alexander IV, was born posthumously to Roxana some months after his father’s death, while his half-brother, Philip III Arrhidaeus, was widely regarded (whether accurately or as a later characterization by rivals) as mentally unfit to rule independently. In the immediate aftermath, at a tense council of Alexander’s leading generals and officers at Babylon (the so-called “Babylon Settlement” of 323 BCE), a compromise arrangement installed Philip III and the yet-unborn Alexander IV as joint, largely symbolic kings, with Perdiccas, one of Alexander’s most senior officers, assuming the regency, while the empire’s provinces were provisionally divided among the leading generals as satraps: Ptolemy received Egypt, Antipater and Craterus retained authority in Macedon and Greece, Lysimachus received Thrace, Antigonus Monophthalmus (“the One-Eyed”) received Phrygia and adjacent territories, and Seleucus, initially given a lesser command, would later emerge as the architect of the largest of the Successor kingdoms.

This settlement proved fundamentally unstable, and within a year fighting had broken out among Alexander’s former marshals in what modern historians term the Wars of the Diadochi (Successors), a series of conflicts that would continue, with intervals of uneasy peace, for roughly four decades. Perdiccas was murdered by his own officers in 320 BCE during a failed invasion of Egypt against Ptolemy. The royal family fared no better: Alexander’s mother Olympias, having returned to prominence in Macedon, orchestrated the murder of Philip III Arrhidaeus and his wife Eurydice in 317 BCE, before being herself killed the following year by Cassander, son of Antipater, who had emerged as the dominant power in Macedon. Roxana and the young Alexander IV were held in protective custody by Cassander before ultimately being murdered around 309–308 BCE, extinguishing the direct Argead royal line and removing any remaining pretence of a unified Alexandrian empire ruled by his blood.

The subsequent decades witnessed a complex series of shifting alliances and wars among the Successors — most decisively the Battle of Ipsus in 301 BCE, in which a coalition of Successors defeated and killed Antigonus Monophthalmus, effectively ending any realistic prospect of the empire’s reunification under a single ruler — culminating by the early third century BCE in the crystallization of several stable, though perennially rivalrous, Hellenistic kingdoms: the Ptolemaic Kingdom in Egypt (which would endure until the death of Cleopatra VII and Roman annexation in 30 BCE), the Seleucid Empire spanning much of the former Persian heartland from Syria to the borders of India (though it progressively lost its easternmost territories to the rising Parthian and Greco-Bactrian kingdoms), the Antigonid dynasty in Macedon and Greece, and a scattering of smaller successor states such as the Attalid Kingdom of Pergamon. These Hellenistic kingdoms, despite their political fragmentation and endemic warfare, preserved and propagated the fusion of Greek and Near Eastern/Egyptian culture that Alexander’s conquests had initiated, sustaining Greek as a lingua franca of administration, commerce, and learning across the eastern Mediterranean and Near East for centuries, until their gradual absorption into the expanding Roman Republic and Empire between the second century BCE and the first century CE (with the Ptolemaic Kingdom’s fall in 30 BCE marking the definitive end of the last major Hellenistic successor state).

XV. Assessing Alexander: Administration, Hellenization, and Historical Legacy

Alexander’s historical significance extends considerably beyond the drama of his military campaigns. His conquests initiated the Hellenistic Age, a period of roughly three centuries characterized by the widespread diffusion of Greek language, art, philosophy, and urban culture throughout the Near East, Egypt, and Central Asia, and by a corresponding process of cultural syncretism in which Greek and indigenous traditions intermingled in art, religion, science, and governance. The cities Alexander founded or refounded — most enduringly Alexandria in Egypt, but also numerous others bearing his name across Asia, several of which (such as Kandahar, believed by many scholars to derive its name from “Alexandria” via Iskandar) survive to the present day — became enduring centers of Hellenistic culture, trade, and, in several notable instances, of Greco-Buddhist artistic synthesis in the far eastern reaches of his former empire, particularly in Gandhara, where Hellenistic sculptural traditions profoundly influenced the earliest anthropomorphic representations of the Buddha.

Alexander’s administrative innovations, though only partially systematized during his brief reign, established patterns his Successors would elaborate: the retention, in many cases, of existing Achaemenid administrative structures and personnel, particularly at the satrapal level; the deliberate policy (however inconsistently and self-interestedly pursued) of fusing Macedonian and Persian elites through intermarriage, joint military training, and shared court ceremonial; and the extensive founding of new cities as instruments of military control, economic development, and cultural dissemination. His patronage of scientific and geographic inquiry — he brought scholars, surveyors, and naturalists on his campaigns, and the geographic and ethnographic data collected during his expeditions substantially expanded Greek knowledge of Asia — likewise left a lasting intellectual legacy, feeding into the later scholarly traditions centered at the Library of Alexandria.

At the same time, modern historiography has grown considerably more critical of the older, largely hagiographic tradition — exemplified by nineteenth-century historians such as J.G. Droysen, who coined the term “Hellenismus” and celebrated Alexander as a visionary unifier of East and West — that dominated earlier scholarship. Contemporary historians such as A.B. Bosworth, Ian Worthington, and others have emphasized the immense human cost of Alexander’s campaigns: the massacres at Thebes, Tyre, Gaza, and among Sogdian populations; the destructive Gedrosian crossing; the ruthless suppression of internal dissent through the judicial murders of Parmenion, Philotas, Cleitus, and Callisthenes; and the fundamentally extractive and militaristic character of an empire built and sustained through conquest, whose administrative unity depended overwhelmingly on Alexander’s personal authority and swiftly unravelled in his absence. Whether Alexander is best understood as a visionary statesman genuinely committed to a fusion of cultures, a brilliant but ultimately self-aggrandizing military conqueror driven by personal ambition and Homeric emulation, or some complex admixture of both, remains one of the most enduring and productive debates in ancient historical scholarship.

Alexander’s memory, meanwhile, achieved a cultural reach far exceeding that of almost any other ancient figure. The Alexander Romance, a legendary biographical tradition that developed in the centuries after his death and circulated in dozens of languages and versions across the medieval world — from Byzantine Greek and Latin Europe to the Islamic world, where Alexander became conflated with the Quranic figure of Dhul-Qarnayn and was celebrated in Persian and Urdu literary tradition as Sikandar, most famously in Firdawsi’s Shahnameh and Nizami’s Iskandarnameh, to India, Ethiopia, and Southeast Asia — transformed the historical Alexander into a nearly universal legendary hero, a testament to the extraordinary and enduring imaginative power of his life and career across civilizations that he himself never directly encountered.

Conclusion

Alexander the Great’s career compresses into little more than a decade an arc of ascent and achievement rarely paralleled in human history, and an equally rapid disintegration that stands as a cautionary counterpoint to the triumphalist narrative often built around him. He inherited a formidable military machine and a Panhellenic mandate for war from his father Philip II, and through a combination of tactical brilliance, personal daring, relentless energy, and calculated statecraft, he dismantled the Achaemenid Persian Empire, extended Macedonian and Greek influence across three continents, and inaugurated a genuinely new phase of ancient world history. Yet his empire, built with extraordinary speed atop conquered peoples and unresolved internal tensions — between Macedonian and Persian elites, between the king’s growing autocracy and the traditional expectations of his own nobility, and between the practical requirements of governing a vast multi-ethnic empire and the psychological and physical toll of unceasing campaigning — collapsed even more rapidly than it had been assembled, fracturing within a generation into rival Hellenistic kingdoms whose conflicts would occupy the eastern Mediterranean world for the following three centuries.

The rise and fall of Alexander thus offers historians not merely an extraordinary military and biographical narrative, but a profound case study in the possibilities and limits of personal charisma, conquest, and cultural fusion as instruments of empire-building — a story whose fascination, as the enduring global legacy of “Sikandar” attests, has never diminished across the two and a half millennia since his death at Babylon.

References

1. Arrian. Anabasis of Alexander. Translated by P.A. Brunt. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1976–1983.

2. Plutarch. Life of Alexander, in Plutarch’s Lives, Vol. VII. Translated by Bernadotte Perrin. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1919.

3. Diodorus Siculus. Library of History, Book XVII. Translated by C. Bradford Welles. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1963.

4. Quintus Curtius Rufus. History of Alexander. Translated by John C. Rolfe. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1946.

5. Justin (Marcus Junianus Justinus). Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus. Translated by J.C. Yardley. Atlanta: Scholars Press, 1994.

6. Bosworth, A.B. Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great. Cambridge: Cambridge University Press, 1988.

7. Bosworth, A.B. Alexander and the East: The Tragedy of Triumph. Oxford: Clarendon Press, 1996.

8. Green, Peter. Alexander of Macedon, 356–323 B.C.: A Historical Biography. Berkeley: University of California Press, 1991.

9. Hammond, N.G.L. Alexander the Great: King, Commander, and Statesman. 3rd ed. Bristol: Bristol Classical Press, 1994.

10. Worthington, Ian. Alexander the Great: Man and God. London: Pearson Longman, 2004.

11. Worthington, Ian. By the Spear: Philip II, Alexander the Great, and the Rise and Fall of the Macedonian Empire. Oxford: Oxford University Press, 2014.

12. Fox, Robin Lane. Alexander the Great. London: Allen Lane, 1973.

13. Droysen, Johann Gustav. Geschichte Alexanders des Grossen. Hamburg, 1833.

14. Stoneman, Richard. Alexander the Great: A Life in Legend. New Haven: Yale University Press, 2008.

15. Heckel, Waldemar. The Marshals of Alexander’s Empire. London: Routledge, 1992.

16. Heckel, Waldemar. The Wars of Alexander the Great, 336–323 BC. Oxford: Osprey Publishing, 2008.

17. Briant, Pierre. From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Translated by Peter T. Daniels. Winona Lake, IN: Eisenbrauns, 2002.

18. Cartledge, Paul. Alexander the Great: The Hunt for a New Past. London: Macmillan, 2004.

19. Errington, R.M. A History of Macedonia. Translated by Catherine Errington. Berkeley: University of California Press, 1990.

20. Roisman, Joseph, ed. Brill’s Companion to Alexander the Great. Leiden: Brill, 2003.

सिकंदर अर्थात अलेक्झांडर द ग्रेट यांचा उदय आणि अस्त : एक विद्वत्तापूर्ण अभ्यास

मॅसिडोनियाचा तिसरा अलेक्झांडर (इ.स.पू. ३५६–३२३) यांचे जीवन, विजय आणि वारसा यांवरील ऐतिहासिक निबंध

प्रस्तावना

मानवी इतिहासाच्या पानांमध्ये मॅसिडोनियाचा तिसरा अलेक्झांडर, जो सर्वत्र “अलेक्झांडर द ग्रेट” या नावाने आणि इस्लामी व दक्षिण आशियाई जगतात सिकंदर-ए-आझम या सन्माननीय पदवीने ओळखला जातो, इतक्या कुतूहलाचा, वादाचा आणि दंतकथांचा विषय फार कमी व्यक्तींना ठरला असेल. अवघ्या तेरा वर्षांच्या (इ.स.पू. ३३६–३२३) कारकिर्दीत अलेक्झांडरने ग्रीक जगाच्या उत्तर सीमेवरील एका तुलनेने लहान परंतु सामर्थ्यवान मॅसिडोनियन राज्याचे रूपांतर अ‍ॅड्रिआटिक समुद्रापासून सिंधू नदीपर्यंत आणि मध्य आशियाच्या गवताळ प्रदेशांपासून इजिप्तच्या वाळवंटांपर्यंत पसरलेल्या साम्राज्यात केले. त्याने त्या काळातील सर्वांत बलाढ्य सत्ता असलेल्या अखिमेनिड पर्शियन साम्राज्याचा पाडाव केला, स्वतःच्या नावाने वीसहून अधिक नगरे वसवली आणि ग्रीक भाषा, कला व प्रशासकीय पद्धती आशियाच्या गाभ्यापर्यंत नेल्या — या प्रक्रियेला इतिहासकार “हेलेनिझेशन” (ग्रीकीकरण) असे संबोधतात. तरीही त्याचे साम्राज्य त्याच्या मृत्यूनंतर एका पिढीचाही एकसंध काळ टिकू शकले नाही; इ.स.पू. ३२३ मध्ये बॅबिलोन येथे त्याचे निधन झाल्यानंतर काही वर्षांतच त्याच्या सेनापतींनी — ज्यांना “डायडोकाय” अर्थात “उत्तराधिकारी” म्हटले जाते — त्याच्या विजयांचे तुकडे करण्यास सुरुवात केली आणि पुढील तीन शतके भूमध्य व निकट-पूर्व जगाला आकार देणाऱ्या रक्तरंजित युद्धांची मालिका सुरू झाली.

हा निबंध अलेक्झांडरच्या विलक्षण उदयाचा, त्याच्या असामान्य मोहिमांचा, त्याच्या कारकिर्दीतील प्रशासकीय व सांस्कृतिक धोरणांचा, आणि त्याच्या अकाली मृत्यूनंतर तितक्याच नाट्यमय पद्धतीने कोसळलेल्या त्याच्या साम्राज्याचा सर्वंकष विद्वत्तापूर्ण आढावा घेतो. यासाठी अ‍ॅरिअन, प्लुटार्क, डायोडोरस सिक्युलस, क्विंटस कर्शियस रुफस आणि पॉम्पेयस ट्रोगसच्या जस्टिनकृत संक्षिप्त आवृत्तीसारख्या प्राचीन स्रोतांचा तसेच ऐतिहासिक अलेक्झांडर आणि रोमान्स साहित्यातील दंतकथात्मक अलेक्झांडर यांच्यात फरक करू पाहणाऱ्या विपुल आधुनिक इतिहासलेखनाचा आधार घेतला आहे. यातून केवळ लढाया व विजयांची कहाणी न मांडता, ज्याच्या महत्त्वाकांक्षा, प्रतिभा आणि त्रुटींवर मृत्यूनंतर तेवीसशे वर्षांहूनही अधिक काळ इतिहासकारांमध्ये चर्चा सुरू आहे, अशा एका शासकाचे विश्लेषणात्मक चित्रण करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

१. मॅसिडोनियन वारसा : फिलिप दुसरा आणि साम्राज्याचा पाया

अलेक्झांडरला समजून घेण्यासाठी प्रथम मॅसिडोनिया आणि त्याचे वडील फिलिप दुसरे (कार. इ.स.पू. ३५९–३३६) यांच्या कारकिर्दीत झालेल्या असामान्य परिवर्तनाला समजून घेणे आवश्यक आहे. इ.स.पू. चौथ्या शतकाच्या मध्यास मॅसिडोनिया हे दक्षिण ग्रीसमधील अथेन्स, थीब्स, स्पार्टा यांसारख्या प्रगत नगरराज्यांच्या दृष्टीने एक ग्रामीण, अर्धवट-असंस्कृत प्रदेश मानला जात असे, जरी मॅसिडोनियन राजघराण्याने स्वतः ग्रीक (विशेषतः हेराक्लीसपासून वंशपरंपरा सांगणाऱ्या आर्गीएड घराण्याचा) वंश असल्याचा दावा केला होता. फिलिपला इलिरियन, पिओनियन आणि थ्रेसियन लोकांकडून बाह्य धोका असलेले आणि कलहग्रस्त सरदारवर्ग व दुर्बल लष्करी परंपरेमुळे अंतर्गत नाजूकपणा असलेले राज्य वारशाने मिळाले.

फिलिपचे कर्तृत्व त्याने मॅसिडोनियन राज्य आणि समाज यांची पद्धतशीर पुनर्रचना करण्यात दिसून येते. त्याने सैन्यात सुधारणा करून प्रसिद्ध मॅसिडोनियन फालान्क्स सैन्यरचना निर्माण केली, जी “सरिसा” नामक अत्यंत लांब भाल्याने सज्ज होती — कधीकधी पाच ते सहा मीटर लांबीचा — ज्यामुळे पायदळ शत्रूच्या जवळ येण्यापूर्वीच भाल्यांची भिंत उभी करू शकत असे. त्याने या फालान्क्सला उच्चभ्रू घोडदळ म्हणजे “कंपॅनियन घोडदळ” (हेटायरॉय) आणि पायदळ, घोडदळ, हलके सैन्य व वेढा-अभियंते यांच्यातील समन्वयावर भर देणाऱ्या संयुक्त-शस्त्र डावपेचांशी जोडले — हीच पद्धत पुढे अलेक्झांडरच्या स्वतःच्या सेनापतित्वाचे वैशिष्ट्य ठरली. फिलिपने मॅसिडोनियाच्या सीमा सुरक्षित केल्या, शेजारील जमातींना वश केले किंवा त्यांच्याशी मैत्री केली, पँगायॉन पर्वतावरील सोने-चांदीच्या खाणींचा उपयोग व्यावसायिक स्थायी सैन्य (त्या काळातील ग्रीक जगात दुर्मीळ असलेली गोष्ट, कारण बहुतांश नगरराज्ये नागरिक-सैन्यावर अवलंबून असत) उभारण्यासाठी केला, आणि थेस्सली व बहुतांश ग्रीक मुख्य भूमीवर हळूहळू मॅसिडोनियन वर्चस्व प्रस्थापित केले.

फिलिपच्या कारकिर्दीतील निर्णायक क्षण इ.स.पू. ३३८ मध्ये केरोनियाच्या लढाईत आला, जेथे अथेन्स आणि थीब्सच्या संयुक्त सैन्याचा मॅसिडोनियन सैन्याने दारुण पराभव केला. प्राचीन स्रोतांनुसार अठरा वर्षांच्या अलेक्झांडरने थीब्सच्या उच्चभ्रू “पवित्र तुकडी” (सेक्रेड बँड) ला उद्ध्वस्त करणाऱ्या निर्णायक घोडदळ हल्ल्याचे नेतृत्व केले होते — या अनुभवाने त्याची असामान्य लष्करी प्रतिभा सिद्ध झाली आणि वडिलांचे ग्रीसवरील वर्चस्वही अधिक दृढ झाले. यानंतर फिलिपने कॉरिंथ लीगची (इ.स.पू. ३३७) स्थापना केली — स्पार्टा वगळता जवळजवळ सर्व ग्रीक राज्यांचा समावेश असलेला हा संघ मॅसिडोनियन वर्चस्व मान्य करत असे आणि, महत्त्वाचे म्हणजे, फिलिपला पर्शियन साम्राज्यावरील प्रस्तावित पॅनहेलेनिक (सर्वग्रीक) आक्रमणाचा “हेगेमॉन” (नेता) म्हणून नेमले — हे आक्रमण साधारण दीडशे वर्षांपूर्वी डरायस पहिला आणि झर्क्सिस पहिला यांच्या काळात ग्रीसवर झालेल्या पर्शियन आक्रमणांचा सूड म्हणून प्रस्तुत केले गेले.

फिलिपला मात्र हे आक्रमण प्रत्यक्षात आणण्याचे भाग्य लाभले नाही. इ.स.पू. ३३६ मध्ये आपली मुलगी क्लियोपात्रा हिच्या एपायरसच्या अलेक्झांडर पहिला याच्याशी झालेल्या विवाहसोहळ्यात, फिलिपची त्याच्याच अंगरक्षकांपैकी एक असलेल्या ओरेस्टिसच्या पॉसानियास याने हत्या केली — या हत्येमागील नेमकी कारणे आजही अस्पष्ट असून, यामध्ये अलेक्झांडरची आई ऑलिंपियास किंवा खुद्द अलेक्झांडरचाही सहभाग असल्याच्या शतकानुशतके चाललेल्या तर्कवितर्कांना यामुळे खतपाणी मिळाले आहे. या हत्येमागील सत्य काहीही असो, त्याचे परिणाम मात्र तात्काळ आणि दूरगामी ठरले : वयाच्या विसाव्या वर्षी अलेक्झांडरला मॅसिडोनियाचे सिंहासन, युद्धात मुरलेले व्यावसायिक सैन्य, कॉरिंथ लीगचे नेतृत्व आणि पर्शिया जिंकण्याची वडिलांची अपूर्ण महत्त्वाकांक्षा वारशाने मिळाली.

२. एका विजेत्याची जडणघडण : शिक्षण, कुटुंब आणि प्रारंभिक व्यक्तिमत्त्व

अलेक्झांडरचा जन्म इ.स.पू. ३५६ मध्ये मॅसिडोनियाची राजधानी पेल्ला येथे फिलिप दुसरा आणि एपायरसची राजकन्या व डायोनिसियन-ऑर्फिक गूढ पंथांची अनुयायी ऑलिंपियास यांच्या पोटी झाला. प्राचीन चरित्रात्मक परंपरा, विशेषतः प्लुटार्क, अलेक्झांडरच्या भावी महानतेचे सूचन करणाऱ्या अनेक कथांनी सजलेली आहे : लहानपणी त्याने कोणालाही न जुमानणाऱ्या बुसेफलस या जंगली घोड्याला, तो स्वतःच्याच सावलीला घाबरतो हे लक्षात घेऊन, माणसाळवले; वडिलांच्या विजयांची बातमी ऐकून त्याने उद्गार काढले की फिलिप त्याच्यासाठी “काहीही महान वा तेजस्वी करण्यास शिल्लक ठेवणार नाही”; ऑलिंपियासमार्फत वीर अकिलिसचा आणि आर्गीएड घराण्यामार्फत हेराक्लीसचा वंशज असल्याचा त्याचा दावा — हा दुहेरी वीर-वारसा त्याने आयुष्यभर जोपासला, अ‍ॅरिस्टॉटलने टिपणे केलेली होमरची इलियड उशाखाली ठेवून झोपत असे, आणि अकिलिसला आपला आदर्श व प्रतिस्पर्धी मानत असे.

साधारण इ.स.पू. ३४३ ते ३४० या काळात फिलिपने त्या काळातील सर्वश्रेष्ठ विचारवंत तत्त्वज्ञ अ‍ॅरिस्टॉटल यांना मियेझा येथील निंफ्सच्या पवित्र स्थानी तरुण अलेक्झांडर व निवडक मॅसिडोनियन उमरावपुत्रांना शिकवण्यासाठी नेमले. अ‍ॅरिस्टॉटलकडून अलेक्झांडरला तर्कशास्त्र, नीतिशास्त्र, नैसर्गिक विज्ञान, वैद्यकशास्त्र आणि साहित्य यांचे शिक्षण मिळाले, आणि याच काळात होमरच्या महाकाव्याविषयीची त्याची आयुष्यभराची ओढ आणि “अरेते” (उत्कृष्टता, सद्गुण) या आदर्शाचे बीजारोपण झाले असे मानले जाते. अलेक्झांडरच्या नंतरच्या राज्यकारभारावर अ‍ॅरिस्टॉटलच्या प्रभावाच्या व्याप्तीबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत — अलेक्झांडरची निरंकुश राज्यशैली आणि पर्शियन दरबारी प्रथांचा त्याने केलेला स्वीकार हा अ‍ॅरिस्टॉटलच्या राजकीय सिद्धांताशी, जो अ-ग्रीक लोकांना निसर्गतः हीन व निरंकुश शासनास योग्य मानत असे, विसंगत ठरतो — तरीही मियेझा येथील बौद्धिक वातावरणाने अलेक्झांडरच्या स्वतःच्या प्रतिमेला — होमरिक धाटणीचा सुसंस्कृत नायक, जो युद्धकौशल्य व सांस्कृतिक परिष्करण, विज्ञानाचे संरक्षण आणि आपल्याला भेटणाऱ्या लोकांविषयी व प्रदेशांविषयीची जिज्ञासा एकत्र बाळगतो — आकार दिला यात शंका नाही; हीच जिज्ञासा त्याने पुढे जिंकलेल्या प्रदेशांतील वनस्पती, प्राणी व रीतिरिवाजांची नोंद करण्यासाठी शास्त्रज्ञ व भूगोलतज्ज्ञ पाठवून व्यक्त केली.

अलेक्झांडरचे आई-वडिलांशी असलेले संबंध तणावपूर्ण होते. ऑलिंपियास ही एक प्रभावी, हट्टी स्वभावाची स्त्री होती जिने आपल्या मुलामध्ये स्वतःच्या दैवी वंशाची तीव्र जाणीव आणि प्रतिस्पर्ध्यांविषयी संशय रुजवला; फिलिपच्या नंतरच्या विवाहांमुळे, विशेषतः मॅसिडोनियन उमराव-कन्या क्लियोपात्रा युरिडाइस हिच्याशी झालेल्या विवाहामुळे, अलेक्झांडरचे वारस म्हणून असलेले स्थान धोक्यात आले आणि इ.स.पू. ३३७ च्या सुमारास पिता-पुत्रांत गंभीर मतभेद निर्माण झाले, तेव्हा अलेक्झांडर आणि ऑलिंपियास काही काळासाठी हद्दपार झाले. समेट झाला, तरी अलेक्झांडरच्या समर्थकांचा गट आणि फिलिपच्या नव्या सासुरवाडीच्या गटामधील तणाव दरबारी कारस्थानांचे कारण बनून राहिला. इ.स.पू. ३३६ मध्ये फिलिपची हत्या झाल्यावर, अलेक्झांडरने आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण तत्परतेने व निर्दयतेने सिंहासन सुरक्षित करण्यासाठी हालचाली केल्या — प्राचीन स्रोतांनुसार त्याने आपला चुलतभाऊ अ‍ॅमिन्टास चौथा आणि लिन्केस्टिसच्या उमरावांतील काही संभाव्य प्रतिस्पर्ध्यांना ठार करवले, जरी या शुद्धीकरणात अलेक्झांडरचा वैयक्तिक सहभाग नेमका किती होता याबाबत इतिहासकारांत अजूनही मतभेद आहेत.

३. सिंहासन सुरक्षित करणे : बाल्कन मोहिमा आणि थीब्सचा विध्वंस

इ.स.पू. ३३६ मध्ये अलेक्झांडरच्या राज्यारोहणाची लगेचच परीक्षा झाली. मॅसिडोनियन वर्चस्वाखाली अस्वस्थ असलेल्या ग्रीक राज्यांनी फिलिपच्या मृत्यूला स्वातंत्र्य पुन्हा मिळवण्याची संधी मानले, तर मॅसिडोनियाच्या उत्तरेकडील शेजारी — इलिरियन व विविध थ्रेसियन जमाती — नव्या राजाच्या दृढतेची परीक्षा घेऊ लागले. आपल्या संपूर्ण कारकिर्दीचे वैशिष्ट्य ठरलेल्या तत्पर निर्णयक्षमतेचे दर्शन घडवत, अलेक्झांडरने इ.स.पू. ३३६–३३५ मध्ये दक्षिणेकडे कूच करून थीब्स व अथेन्ससह डळमळीत झालेल्या ग्रीक राज्यांना कॉरिंथ लीग पुन्हा मान्य करण्यास व त्याला वडिलांच्या जागी हेगेमॉन म्हणून स्वीकारण्यास भाग पाडले.

त्यानंतर इ.स.पू. ३३५ च्या वसंत ऋतूत त्याने उत्तरेकडे वळून ट्रायबॅलियन व इलिरियन लोकांविरुद्ध मोहीम आखली, गेटी लोकांवर आघात करण्यासाठी डॅन्यूब नदी ओलांडण्यासारख्या जलद व सुनियोजित कारवायांद्वारे मॅसिडोनियाच्या सीमा सुरक्षित केल्या. अलेक्झांडर बाल्कनमध्ये मोहिमेवर असताना, तो मारला गेल्याची अफवा ग्रीसमध्ये पसरली. या खोट्या वृत्ताने आणि अथेन्सच्या वक्ता डिमॉस्थेनिसच्या सततच्या मॅसिडोनियाविरोधी प्रचाराने प्रोत्साहित होऊन थीब्सने बंड पुकारले आणि थीब्सच्या गडावरील (कॅडमिया) मॅसिडोनियन शिबंदीला वेढा घातला.

अलेक्झांडरने अत्यंत जलद आणि, त्या काळाच्या मानकांनुसारही, विलक्षण कठोर प्रत्युत्तर दिले. इलिरियापासून थीब्सपर्यंत सुमारे तीनशे किलोमीटरचे अंतर अवघ्या दोन आठवड्यांत पार करून त्याचे सैन्य नगराबाहेर पोहोचले, आणि थीब्सने अटी नाकारल्यावर त्याने नगरावर हल्ला करून ते जमीनदोस्त केले — काही जुनी वैरभावना बाळगणाऱ्या मॅसिडोनियाच्या ग्रीक मित्रराष्ट्रांच्या (विशेषतः थीब्सचे परंपरागत प्रतिस्पर्धी फोसियन्स, प्लाटेयन्स व बोईओशियन शेजारी) आग्रहावरून असे म्हटले जाते. सुमारे सहा हजार थीबन्स मारले गेले आणि उरलेली सुमारे तीस हजार लोकसंख्या गुलामगिरीत विकली गेली; केवळ कवी पिंडारचे घर या हत्याकांडातही सोडले गेले — रक्तपातामध्येही सांस्कृतिक श्रद्धेचे हे एक प्रतीक होते. ग्रीसमधील सर्वांत प्राचीन व वैभवशाली नगरांपैकी एक असलेल्या थीब्सच्या विध्वंसाने उर्वरित ग्रीक जगाला स्पष्ट संदेश दिला : मॅसिडोनियन वर्चस्वाविरुद्धच्या पुढील बंडाचा शेवट संपूर्ण विनाशातच होईल. यामुळे अलेक्झांडरने आशियाकडे लक्ष वळवताना आपली पाठ सुरक्षित केली, जरी या कृत्यातील क्रौर्य त्याच्या कारकिर्दीतील सर्वांत नैतिकदृष्ट्या वादग्रस्त प्रसंगांपैकी एक राहिले असून, त्याच्या प्रसिद्ध करिष्म्यामागे दडलेल्या निर्दयतेचा पुरावा म्हणून प्राचीन व आधुनिक टीकाकारांकडून त्याचा उल्लेख केला जातो.

४. आशियावरील आक्रमणाचा प्रारंभ : ग्रॅनिकस आणि आयोनियाची मुक्तता

इ.स.पू. ३३४ च्या वसंत ऋतूत, मॅसिडोनिया व ग्रीसचा कारभार पाहण्यासाठी अँटिपेटरला रीजंट म्हणून मागे ठेवून, अलेक्झांडरने सुमारे पस्तीस ते चाळीस हजार सैनिकांच्या — मॅसिडोनियन, ग्रीक मित्रसैन्य व भाडोत्री सैनिकांच्या मिश्र सैन्याच्या — नेतृत्वाखाली हेलेस्पॉन्ट ओलांडून आशिया मायनरमध्ये प्रवेश केला. प्राचीन स्रोत या मोहिमेच्या प्रतीकात्मक प्रारंभाची नोंद करतात : अलेक्झांडरने आशियाई भूमीत भाला फेकून हा खंड “भाल्याने जिंकलेला” प्रदेश असल्याचा दावा केला, आणि ट्रॉयच्या स्थळाला भेट देऊन अकिलिसच्या समाधीचा सन्मान केला व स्वतःची चिलखते ट्रोजन युद्धातील अवशेष मानल्या जाणाऱ्या वस्तूंशी बदलली — आपल्या आशियाई मोहिमेच्या अगदी सुरुवातीलाच होमरिक वीरतेशी असलेली स्वतःची तादात्म्यता त्याने अशा प्रकारे जाहीरपणे प्रकट केली.

त्याची पहिली मोठी लढाई मे इ.स.पू. ३३४ मध्ये ग्रॅनिकस नदीकाठी झाली, जेथे रोडियन सेनापती मेम्नॉनच्या नेतृत्वाखालील ग्रीक भाडोत्री सैन्याने बळकट केलेल्या स्थानिक क्षत्रपांच्या पर्शियन सैन्याने मॅसिडोनियन आगेकूचला रोखण्याचा प्रयत्न केला. या लढाईत अलेक्झांडरने स्वतःला धोक्यात टाकण्याची त्याची वैशिष्ट्यपूर्ण तयारी दिसून आली — नदी ओलांडून थेट हल्ल्याचे नेतृत्व करताना पर्शियन उमराव स्पिथ्रिडेट्सच्या घावाने तो जवळजवळ मृत्युमुखी पडला असता, परंतु क्लिटस द ब्लॅक याने त्याचे प्राण वाचवले — आणि मॅसिडोनियन सैन्याने निर्णायक विजय मिळवला. ग्रॅनिकसच्या पराभवाने आयोनियन किनारपट्टी खुली झाली, आणि आशिया मायनरमधील अनेक ग्रीक नगरे — त्यांपैकी अनेक वांशिकदृष्ट्या ग्रीक असून पर्शियन वर्चस्वाला दीर्घकाळापासून विटलेली — अलेक्झांडरचे मुक्तिदाता म्हणून स्वागत करू लागली. त्याने आशियातील ग्रीक नगरांच्या “स्वातंत्र्याची” घोषणा केली आणि पर्शियन नाविक श्रेष्ठत्वाला शह देण्यासाठी योजलेल्या धोरणात्मक चालीनुसार किनारपट्टी व बंदरे पद्धतशीरपणे काबीज करण्यास सुरुवात केली, ज्यात हॅलिकार्नाससचा कठीण वेढा विशेष उल्लेखनीय ठरला.

पुढील दोन वर्षांत अलेक्झांडरने आशिया मायनरवरील आपली पकड मजबूत केली, आणि इ.स.पू. ३३३ मध्ये गॉर्डियम येथील प्रसिद्ध “गॉर्डियन गाठ” कापून टाकली — दंतकथेनुसार केवळ आशियाचा भावी शासकच जी गाठ सोडवू शकेल अशी ही गाठ अलेक्झांडरने तलवारीने कापली, जे एकतर त्याच्या निर्णायक प्रतिभेचे प्रदर्शन मानले जाते किंवा नंतरच्या काहीशा कमी अनुकूल परंपरेनुसार, पारंपरिक पद्धतीने कोडे सोडवता न आल्याची कबुली मानले जाते.

५. मोठा सामना : इस्सस आणि डरायस तिसऱ्याचे पलायन

अलेक्झांडर आणि पर्शियन महाराजा डरायस तिसरा यांच्यातील पहिला थेट सामना नोव्हेंबर इ.स.पू. ३३३ मध्ये आग्नेय अनातोलियातील (आजच्या तुर्कस्तानात, सीरियाच्या सीमेजवळ) एका अरुंद किनारी मैदानावर झालेल्या इस्ससच्या लढाईत झाला. संख्येने वरचढ सैन्याचे नेतृत्व करणाऱ्या डरायसने अलेक्झांडरच्या सैन्याच्या मागे मुसंडी मारून त्याच्या रसदमार्गांना धोका निर्माण केला होता, परंतु युद्धभूमीच्या संकुचित भूभागामुळे पर्शियन संख्यात्मक श्रेष्ठत्व निष्प्रभ ठरले आणि डरायसच्या घोडदळाच्या प्रभावी वापराला अडथळा आला.

ही लढाई मॅसिडोनियन सेनापतित्वाचा विजय ठरली. शत्रू-सेनापतीवर थेट हल्ला करण्याच्या आपल्या नेहमीच्या डावपेचानुसार, अलेक्झांडरने स्वतः पर्शियन डाव्या पंखावर घोडदळाच्या हल्ल्याचे नेतृत्व केले आणि पर्शियन फळीच्या मध्यभागी असलेल्या डरायसच्या स्थानाकडे कूच केले. आपल्या सैन्याची पडझड पाहून आणि स्वतःला पकडले जाण्याची भीती वाटल्याने डरायसने रणांगण सोडून पलायन केले — आपला युद्धरथ, राजचिन्हे आणि, प्राचीन स्रोत ज्याला मोठे नैतिक व नाट्यमय महत्त्व देतात, आपली आई सिसिगँबिस, पत्नी स्टेटायरा आणि मुले यांनाही मागे सोडून, जे अलेक्झांडरच्या हाती लागले. पकडलेल्या पर्शियन राजस्त्रियांशी अलेक्झांडरने केलेली प्रसिद्ध वर्तणूक — त्यांची सुरक्षा, प्रतिष्ठा व राजेशाही दर्जा जपला जाईल याची हमी देऊन त्याने स्वतः त्यांची भेट घेऊन त्यांना धीर दिला असे म्हटले जाते — प्राचीन वृत्तांतांमध्ये त्याच्या चारित्र्याचे एक ठळक उदाहरण बनले, जे त्याच्यातील खऱ्याखुऱ्या औदार्याचा (किंवा किमान मुत्सद्दी गणिताचा) आणि पर्शियन राजसत्तेचा केवळ विनाशक नव्हे तर वैध उत्तराधिकारी म्हणून वाढत जाणाऱ्या स्वतःच्या प्रतिमेचाही निदर्शक ठरते.

इस्ससचा विजय धोरणात्मकदृष्ट्या निर्णायक ठरला : यामुळे पर्शियन अजिंक्यतेचा भ्रम भंग पावला, लिव्हांट प्रदेश मॅसिडोनियन विजयासाठी खुला झाला, आणि दमास्कस येथील पर्शियन राजकोषासह प्रचंड लूट मिळाली. पूर्वेकडे पळून जाऊन आपल्या साम्राज्याची उरलीसुरली साधनसंपत्ती पुन्हा संघटित करू पाहणाऱ्या डरायसने अलेक्झांडरशी वाटाघाटी सुरू केल्या, आपल्या कुटुंबासाठी मोठी खंडणी, युफ्रेटिस नदीच्या पश्चिमेकडील सर्व प्रदेश सोडून देणे आणि विवाहसंबंधाची तयारी दर्शवली असे म्हटले जाते. अलेक्झांडरने या अटी नाकारल्या — याबाबतची एक प्रसिद्ध घटना अशी की, त्याचा सेनापती पार्मेनियनने “मी अलेक्झांडर असतो तर हा प्रस्ताव स्वीकारला असता” असे म्हटल्यावर अलेक्झांडरने उत्तर दिले, “मीही स्वीकारला असता, जर मी पार्मेनियन असतो तर” — यातून हे स्पष्ट झाले की त्याच्या महत्त्वाकांक्षा आता पर्शियन सीमावर्ती प्रदेशांच्या दंडात्मक विजयापुरत्या मर्यादित न राहता संपूर्ण अखिमेनिड साम्राज्याच्या समूळ उच्चाटनाकडे विस्तारल्या होत्या.

६. इजिप्त, सिवा आणि दैवत्वाचा दावा

डरायसचा तात्काळ पाठलाग करण्याऐवजी, अलेक्झांडर लिव्हांट किनारपट्टीच्या दिशेने दक्षिणेकडे वळला, पर्शियन आरमाराचे तळ निष्प्रभ करून पुढे पर्शियन गाभ्याच्या दिशेने कूच करण्यापूर्वी आपली पाठ सुरक्षित करण्याचा त्याचा हेतू होता. या टप्प्यात टायर (इ.स.पू. ३३२) या अत्यंत मजबूत तटबंदी असलेल्या बेट-नगराचा अत्यंत कठीण वेढा समाविष्ट होता, ज्याने अलेक्झांडरला सात महिने रोखून धरले आणि अखेर बेटाला मुख्य भूमीशी जोडणारा प्रचंड मोठा बांध (कॉजवे) — प्राचीन लष्करी अभियांत्रिकीचा उल्लेखनीय नमुना — बांधल्यानंतर आणि समन्वित नाविक हल्ल्यानंतरच ते पडले. टायरच्या पतनानंतर सामूहिक हत्या व गुलामगिरीसह क्रूर सूडकारवाया झाल्या, ज्यातून अलेक्झांडरच्या वर्तनातील दूरदर्शी राज्यकारभार आणि नियोजित दहशत यांचे सहअस्तित्व पुन्हा एकदा अधोरेखित होते. गाझाचा वेढाही तितकाच खर्चिक व रक्तरंजित ठरला, अखेरीस तेही अलेक्झांडरच्या सैन्यापुढे नमले.

याउलट, इ.स.पू. ३३२ च्या अखेरीस इजिप्तमध्ये अलेक्झांडरचे आगमन जवळजवळ पूर्णपणे शांततामय आणि त्याच्या स्वतःच्या प्रतिमेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे ठरले. पर्शियन राजवटीखाली अस्वस्थ असलेल्या आणि वेळोवेळी तिच्याविरुद्ध बंड करणाऱ्या इजिप्शियन लोकांनी अलेक्झांडरचे मुक्तिदाता म्हणून स्वागत केले. मेम्फिस येथे त्याचा फेरो म्हणून राज्याभिषेक झाला, त्याला अमून देवतेचा दैवी पुत्र म्हणून पारंपरिक इजिप्शियन धार्मिक व राजकीय व्यवस्थेत सामावून घेण्यात आले, आणि त्याने नाईल त्रिभुज प्रदेशाजवळ भूमध्य किनाऱ्यावर अलेक्झांड्रिया या नगराची स्थापना केली — जे पुढे त्याच्या टॉलेमीक उत्तराधिकाऱ्यांच्या काळात प्राचीन जगातील महान बौद्धिक व व्यापारी राजधान्यांपैकी एक, प्रसिद्ध अलेक्झांड्रिया ग्रंथालयाचे निवासस्थान बनले.

याच काळात इजिप्तमध्ये अलेक्झांडरने सिवा मरूद्यानातील अमून देवतेच्या प्रसिद्ध व अत्यंत चर्चिल्या गेलेल्या भविष्यवाणी-स्थळाकडे पश्चिम वाळवंटातून एक तीर्थयात्रा केली, जेथे प्राचीन स्रोतांनुसार त्या स्थळाच्या पुजाऱ्याने त्याचे देवाचा पुत्र म्हणून स्वागत केले — या घोषणेला अलेक्झांडरने बरेच गांभीर्याने घेतले असे दिसते, ज्यामुळे स्वतःच्या वीर व कदाचित दैवी वंशाबाबतच्या त्याच्या धार्मिक श्रद्धांना तसेच दैवी राजसत्तेची सवय असलेल्या अ-ग्रीक प्रजेवरील आपल्या सत्तेला वैधता देण्याच्या नंतरच्या राजकीय डावपेचांना खतपाणी मिळाले. प्राचीन राजसत्तेच्या विचारसरणीत श्रद्धा आणि राजकारण यांमधील सीमारेषा किती अस्पष्ट होती याचे प्रतिबिंब म्हणून, अभ्यासकांकडून सिवा प्रसंगाचा अर्थ अस्सल धार्मिक अनुभव, नियोजित प्रचार, किंवा या दोन्हींचे मिश्रण असा वेगवेगळ्या प्रकारे लावला जातो — अलेक्झांडरच्या कारकिर्दीतील हा सर्वांत ऐतिहासिकदृष्ट्या वादग्रस्त प्रसंगांपैकी एक राहिला आहे.

७. गौगामेला : अखिमेनिड सैन्याचा संहार

इजिप्त व पूर्व भूमध्य प्रदेश सुरक्षित केल्यानंतर, डरायसच्या साम्राज्याचा संपूर्ण विनाश करण्यासाठी अलेक्झांडर अंतर्भागाकडे वळला. निर्णायक सामना १ ऑक्टोबर इ.स.पू. ३३१ रोजी उत्तर इराकमधील आजच्या इर्बिलजवळील गौगामेला येथे झाला, जेथे डरायसने युद्धातील आतापर्यंतचे सर्वांत मोठे सैन्य उभे केले होते — पर्शियन साम्राज्याच्या विशाल प्रदेशांतून जमवलेले सैन्य, ज्यात कथितरित्या युद्ध-हत्ती, धारदार पात्यांचे रथ, आणि दूर बॅक्ट्रिया व सिथियापर्यंतच्या घोडदळ तुकड्यांचाही समावेश होता. प्राचीन स्रोत पर्शियन सैन्यसंख्या लाखोंच्या घरात असल्याचे नमूद करतात, जरी आधुनिक इतिहासकार या आकड्यांना मोठ्या प्रमाणात फुगवलेले मानतात; तरीही डरायसचे सैन्य अलेक्झांडरच्या सुमारे सत्तेचाळीस हजार सैनिकांपेक्षा लक्षणीयरीत्या मोठे होते.

गौगामेला येथील अलेक्झांडरची डावपेचात्मक प्रतिक्रिया लष्करी इतिहासकारांकडून प्राचीन जगातील सर्वांत प्रगल्भ रणांगण-कामगिरींपैकी एक मानली जाते. संख्येने वरचढ पर्शियन फळीशी थेट सामना करण्याऐवजी, अलेक्झांडरने आपले सैन्य तिरप्या, लवचिक रचनेत उभे केले, ज्यात मागे घेतलेले पंख आणि पर्शियन घेराव-डावपेचांना प्रतिसाद देऊ शकणाऱ्या राखीव तुकड्या होत्या. त्याने जाणीवपूर्वक आपला उजवा पंख पर्शियन मध्यभागापासून तिरपा दूर नेला, ज्यामुळे पर्शियन घोडदळ आपल्या जागेवरून हलले, आणि नंतर पर्शियन फळीत निर्माण झालेल्या फटीत आपले उच्चभ्रू कंपॅनियन घोडदळ घुसवून थेट डरायसच्या स्थानावर हल्ला चढवला — इस्सस येथे यशस्वी ठरलेल्या डावपेचाची पुनरावृत्ती. पुन्हा एकदा, आपल्या मध्यभागाची पडझड पाहून व पकडले जाण्याच्या भीतीने डरायसने रणांगण सोडले, यावेळी कायमचेच — मॅसिडोनियन आगेकूच उलटवण्याची कोणतीही वास्तववादी आशा यामुळे संपुष्टात आली. पर्शियन सैन्य विस्कळीत झाले, आणि गौगामेलाने एक संघटित लष्करी व राजकीय सत्ता म्हणून अखिमेनिड साम्राज्याचा अंत प्रत्यक्षात घडवून आणला, जरी डरायस स्वतः जवळजवळ आणखी एक वर्ष मोकाट राहिला.

या मोहिमेनंतर, अलेक्झांडरने एकापाठोपाठ एक महान पर्शियन साम्राज्य-राजधान्या ताब्यात घेतल्या — बॅबिलोन, जिने कोणताही प्रतिकार न करता शरणागती पत्करली आणि जेथे स्थानिक पुरोहितवर्गाने त्याचे मोठ्या समारंभाने स्वागत केले; सुसा, अखिमेनिड प्रशासकीय राजधान्यांपैकी एक, जिथून प्रचंड राजकोष हाती लागला; आणि अखेरीस पर्सेपोलिस, पर्शियन साम्राज्याचे धार्मिक व औपचारिक हृदयस्थान, जेथे अलेक्झांडरच्या सैन्याने मोठ्या प्रमाणावर लुटालूट केली आणि जेथे — प्राचीन व आधुनिक इतिहासकारांमध्ये अद्यापही चर्चिला जाणारा प्रसंग — राजवाडा संकुल जाळले गेले, कदाचित एका मद्यधुंद मेजवानीत अथेन्सच्या नर्तिका थाईसच्या चिथावणीवरून, कदाचित इ.स.पू. ४८० मध्ये झर्क्सिसने अथेन्स जाळल्याचा सूड म्हणून नियोजितपणे, किंवा कदाचित उत्स्फूर्त उत्सव व नियोजित प्रतीकात्मक राजकारण या दोहोंच्या मिश्रणातून.

८. डरायसचा मृत्यू आणि अलेक्झांडरचे पर्शियन-धाटणीच्या सम्राटात रूपांतर

इराणी पठारावर पळून गेलेल्या डरायस तिसऱ्याचा इ.स.पू. ३३० च्या उन्हाळ्यात त्याच्याच नातलगाने व क्षत्रपाने — बॅक्ट्रियाच्या बेससने — खून केला आणि स्वतःला “आर्टाझर्क्सीस पाचवा” या नावाने नवा पर्शियन राजा म्हणून घोषित केले. डरायसच्या पळून जाणाऱ्या लवाजम्याचा पाठलाग करत अलेक्झांडर तेथे पोहोचला तेव्हा महाराजा आधीच मृत झालेला किंवा मरणासन्न अवस्थेत होता; अलेक्झांडरचे पर्शियन राजसत्तेवरील शौर्यपूर्ण व अर्ध-वैध उत्तराधिकारित्व अधोरेखित करू पाहणारी प्राचीन परंपरा नोंदवते की अलेक्झांडरने डरायसच्या मृतदेहावर स्वतःचा झगा पांघरला आणि राजोचित अंत्यसंस्काराची व्यवस्था केली, आणि त्यानंतर बेसस याला राजहत्येचा गुन्हेगार व सत्ताबळकाव करणारा ठरवून त्याचा पाठलाग करून अखेरीस त्याला ठार केले — ही कायदेशीर व प्रचारात्मक मांडणी अलेक्झांडरला परकीय विजेता नव्हे तर खुनी झालेल्या अखिमेनिड राजाचा सूड घेणारा व यथोचित उत्तराधिकारी म्हणून प्रस्थापित करत होती.

डरायसचा मृत्यू हा अलेक्झांडरच्या कारकिर्दीतील आणि त्याच्या चारित्र्य व धोरणांच्या ऐतिहासिक मूल्यमापनातील एक महत्त्वाचा वळणबिंदू ठरतो. अलेक्झांडरने आता वाढत्या प्रमाणात पर्शियन दरबारी समारंभ व पोशाख स्वीकारण्यास सुरुवात केली, ज्यात अखिमेनिड “प्रोस्कायनेसिस” (साष्टांग नमन किंवा झुकून वंदन करण्याची प्रथा, जी ग्रीक लोक केवळ देवतांप्रती योग्य मानत असत आणि जिवंत राजाकडून तिची अपेक्षा केली जाणे त्यांना अत्यंत आक्षेपार्ह वाटे) यांचाही समावेश होता. त्याने पर्शियन उमरावांना आपल्या प्रशासनात व सैन्यात सामावून घेतले, इ.स.पू. ३२७ मध्ये बॅक्ट्रियन उमराव-कन्या रोक्सानाशी विवाह केला (आणि नंतर इ.स.पू. ३२४ मध्ये सुसा येथील एका सामूहिक विवाह सोहळ्यात, अनुक्रमे डरायस तिसरा व आर्टाझर्क्सीस तिसरा यांच्या कन्या असलेल्या स्टेटायरा दुसरी व पॅरिसाटिस दुसरी या दोन पर्शियन राजकन्यांशीही विवाह केला — मॅसिडोनियन व पर्शियन उमरावशाही एकत्र गुंफण्याच्या उद्देशाने), आणि “एपिगोनी” म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तीस हजार पर्शियन तरुणांना मॅसिडोनियन लष्करी शिस्तीचे प्रशिक्षण देण्याची व्यवस्था केली.

या धोरणांमुळे अलेक्झांडरच्या मॅसिडोनियन व ग्रीक सोबत्यांमध्ये मोठा तणाव निर्माण झाला, कारण अनेकांना ही धोरणे मॅसिडोनियन अस्मितेशी प्रतारणा आणि आपल्या राजाचे अस्वीकार्य “पौर्वात्यीकरण” वाटत असत. या तणावातून अलेक्झांडरच्या कारकिर्दीतील काही सर्वांत कुप्रसिद्ध प्रसंग उद्भवले : इ.स.पू. ३२७ मधील “पेजेस”चे कारस्थान आणि त्यात कथित सहभागाबद्दल — परंतु त्याहून अधिक संभवतः प्रोस्कायनेसिसला त्याने उघडपणे केलेल्या विरोधामुळे — इतिहासकार कॅलिस्थेनिस (अ‍ॅरिस्टॉटलचा पुतण्या) याची झालेली हत्या; इ.स.पू. ३३० मध्ये फिलोटासची हत्या आणि त्याचे वडील, अनुभवी सेनापती पार्मेनियन यांची कारस्थानाच्या आरोपाखाली झालेली न्यायिक हत्या, जिला अनेक प्राचीन व आधुनिक इतिहासकार, किमानपक्षी, एक शक्तिशाली व वाढत्या प्रमाणात टीकाकार असलेल्या अधीनस्थाला दूर करण्यासाठी अलेक्झांडरने संधीसाधूपणे वापरलेली संधी मानतात; आणि सर्वांत नाट्यमय म्हणजे, इ.स.पू. ३२८ मध्ये ग्रॅनिकसच्या लढाईत ज्याने अलेक्झांडरचे प्राण वाचवले होते त्याच अधिकारी क्लिटस द ब्लॅक याची, एका मद्यधुंद मेजवानीतील वादादरम्यान झालेली हत्या — क्लिटसने अलेक्झांडरच्या पर्शियन प्रथांच्या वाढत्या स्वीकाराबद्दल व वडील फिलिपच्या कर्तृत्वाला स्वतःच्या कर्तृत्वापेक्षा कमी लेखण्याबद्दल टीका केली होती. संतापाच्या भरात अलेक्झांडरने भाल्याने क्लिटसला भोसकून ठार केले — या कृत्यानंतर त्याला तीव्र व वरकरणी खराखुरा पश्चाताप झाला.

या प्रसंगांमुळे अनेक इतिहासकार अलेक्झांडरच्या आशियाई मोहिमेच्या मध्यवर्ती वर्षांना वाढत्या निरंकुशतेने, संशयी वृत्तीने आणि कधीकधी हिंसक स्वभावाने चिन्हांकित मानतात, ज्याला अनेक वर्षांच्या सततच्या मोहिमांचा मानसिक ताण, त्याच्या यशाच्या धुंद करणाऱ्या व्याप्तीचा प्रभाव, आणि कदाचित अनेक प्राचीन स्रोतांनी नोंदवलेली त्याची अतिरिक्त मद्यसेवनाची सवय यांनी अधिकच तीव्र केले.

९. मध्य आशियात : बॅक्ट्रिया आणि सोग्दियाना मोहिमा

इ.स.पू. ३३० ते ३२७ या काळात, अलेक्झांडरने बॅक्ट्रिया व सोग्दियाना (साधारणतः आजचा अफगाणिस्तान, ताजिकिस्तान व उझबेकिस्तान) या दुर्गम प्रदेशांत विस्तृत मोहीम चालवली, जेथे सोग्दियन उमराव स्पिटामेनिसच्या नेतृत्वाखालील प्रदीर्घ व कठीण छापामार पद्धतीच्या प्रतिकाराला त्याला सामोरे जावे लागले. डरायसविरुद्धच्या मोठ्या लढायांच्या तुलनेत अनेकदा कमी गौरवली गेलेली ही मोहीम अनेक अर्थांनी लष्करीदृष्ट्या अधिक आव्हानात्मक होती, ज्यासाठी अलेक्झांडरला आपले डावपेच अनियमित युद्धपद्धती, खडतर भूभाग आणि चकवा देणाऱ्या शत्रूनुसार बदलावे लागले, आणि सोग्दियन खडकावरील लोकसंख्येची कत्तल व स्थानिक प्रतिकाराचे निर्दय दमन यांसह ही मोहीम बरीच क्रूरतेने चिन्हांकित होती.

याच काळात अलेक्झांडरने आपली सर्वांत पूर्वेकडील काही नगरे वसवली, ज्यात ताजिकिस्तानमधील आजच्या खुजंदजवळील “अलेक्झांड्रिया एश्केट” (“सर्वांत दूरचे अलेक्झांड्रिया”) याचा समावेश होतो, आणि याच काळात त्याने बॅक्ट्रियन उमराव ऑक्सिआर्टिसची कन्या रोक्सानाशी विवाह केला — सोग्दियन व बॅक्ट्रियन उमरावशाहीची निष्ठा सुनिश्चित करण्याच्या राजकीय गणिताइतकाच, किंबहुना त्याहून अधिक, खऱ्याखुऱ्या वैयक्तिक ओढीमुळे हा विवाह झाला असे मानले जाते. सुमारे इ.स.पू. ३२७ पर्यंत पूर्ण झालेल्या मध्य आशियाच्या दमनामुळे अलेक्झांडरच्या मोहिमांच्या अंतिम व सर्वांत महत्त्वाकांक्षी टप्प्याचा — भारतावरील आक्रमणाचा — मार्ग खुला झाला.

१०. भारतीय मोहीम : हायडास्पीस आणि विजयाच्या मर्यादा

इ.स.पू. ३२७–३२६ मध्ये, अलेक्झांडरने हिंदुकुश ओलांडून आपले सैन्य भारतीय उपखंडात नेले आणि गांधार व पंजाब प्रदेशात (त्यावेळी विविध स्थानिक राज्यकर्त्यांच्या सैल प्रभावाखाली आणि पूर्वी अखिमेनिड प्रशासनाच्या बाह्य सीमाभागात असलेला प्रदेश) प्रवेश केला. त्याची सर्वांत गाजलेली भारतीय लढाई इ.स.पू. ३२६ च्या उन्हाळ्यात हायडास्पीस नदीकाठी (आजच्या पाकिस्तानातील झेलम नदी) झाली, जेथे अलेक्झांडरचा सामना स्थानिक राजा पुरू (पोरस) याच्या सैन्याशी झाला, ज्यात प्रबळ युद्ध-हत्तींची तुकडी होती — मॅसिडोनियन सैन्याने यापूर्वी इतक्या मोठ्या संख्येने या प्राण्याचा सामना केला नव्हता आणि हत्तींच्या गंधाने व उपस्थितीने घोडे अनेकदा भयभीत होत असल्याने विशेष डावपेचात्मक आव्हाने उभी राहिली.

फुगलेली नदी धाडसाने रात्री ओलांडल्यानंतर पावसाळी हंगामाच्या कठीण परिस्थितीत लढली गेलेली ही लढाई कष्टाने जिंकलेली व मोठ्या किंमतीची ठरली, आणि यामुळे अलेक्झांडरच्या मनात पुरूच्या शौर्याबद्दल व सेनापतित्वाबद्दल कायमचा आदर निर्माण झाला. प्राचीन परंपरेनुसार, पराभूत पुरूला अलेक्झांडरसमोर आणले गेले तेव्हा त्याला कसे वागवावेसे वाटते असे विचारले असता त्याने उत्तर दिले, “राजासारखे” — या उत्तराने अलेक्झांडर इतका प्रभावित झाला की त्याने पुरूला त्याच्या राज्यावर एक अधीनस्थ मित्र म्हणून पुनर्स्थापित केले आणि त्याचा प्रदेशही वाढवून दिला — पराभूत राज्यकर्त्यांना मॅसिडोनियन राज्यपालांनी सर्वत्र बदलण्याऐवजी त्यांना आपल्या साम्राज्य व्यवस्थेत सामावून घेण्याच्या अलेक्झांडरच्या पद्धतीचे हे एक वैशिष्ट्यपूर्ण उदाहरण आहे.

अलेक्झांडरचा इरादा पुढे पूर्वेकडे गंगेच्या मैदानाकडे — जेथे मगध (पूर्व गंगेच्या प्रदेशात) आधारित बलाढ्य नंद साम्राज्याच्या वृत्तांताबद्दल त्याने ऐकले होते — कूच करण्याचा होता, परंतु इ.स.पू. ३२६ मध्ये हायफेसिस नदीकाठी (आजची बियास नदी) त्याच्या थकलेल्या, घरची ओढ लागलेल्या सैन्याने — ज्याने आतापर्यंत सलग आठ वर्षे मोहीम काढली होती, ज्याने आपला लाडका युद्धघोडा बुसेफलस गमावला होता (हायडास्पीसनंतर काही काळातच त्याचा मृत्यू झाला आणि त्याच्या स्मरणार्थ बुसेफला नगर वसवले गेले), आणि ज्याला हजारो युद्ध-हत्ती बाळगणाऱ्या भारतीय सत्तेचा सामना करावा लागण्याची शक्यता होती — पुढे जाण्यास नकार दिला. हायफेसिस येथील हे बंड अलेक्झांडरच्या कारकिर्दीतील अशा मोजक्या प्रसंगांपैकी एक आहे जेथे त्याची इच्छा त्याच्याच सैनिकांनी निर्णायकपणे हाणून पाडली; अकिलिसच्या धाटणीने अनेक दिवस आपल्या तंबूत रुसून बसूनही आणि मन वळवण्याचे प्रयत्न करूनही, अलेक्झांडरला अखेरीस मागे फिरावेच लागले, आपल्या पूर्वेकडील आगेकुचीची मर्यादा दर्शवण्यासाठी बारा प्रचंड वेद्या उभारून त्याने प्रदीर्घ परतीच्या प्रवासाला सुरुवात केली.

११. परतीचा प्रवास : गेड्रोसियाचे वाळवंट आणि विनाशकारी हानी

आल्या मार्गाने परत जाण्याऐवजी, अलेक्झांडरने परतीच्या प्रवासासाठी आपले सैन्य विभागले — काही सैन्य क्रेटरसच्या नेतृत्वाखाली उत्तरेकडील मार्गाने पाठवले, आणि क्रेटन नौसेनापती निआर्कसच्या नेतृत्वाखाली आपले आरमार सिंधू त्रिभुज प्रदेशापासून पर्शियन आखातापर्यंतच्या किनारपट्टीचा शोध घेण्यासाठी रवाना केले — प्राचीन नाविक अन्वेषण व टेहळणीचा हा एक उल्लेखनीय पराक्रम ठरला. अलेक्झांडरने स्वतः इ.स.पू. ३२५ च्या शरद ऋतूत आपल्या उरलेल्या सैन्याचे नेतृत्व गेड्रोसियाच्या वाळवंटातून (आजच्या बलुचिस्तानात, दक्षिण पाकिस्तान व आग्नेय इराणमध्ये पसरलेल्या) केले.

हा निर्णय विनाशकारी ठरला. अपुरे पाणी व रसद घेऊन क्रूर वाळवंटी भूभागातून केलेल्या या गेड्रोसियन पदयात्रेत अलेक्झांडरच्या सैन्याचा — छावणीतील अनुयायी, सैनिक व ओझ्याचे प्राणी यांसह — मोठा भाग तहान, उपासमार व उघड्यावरील त्रासाने मृत्युमुखी पडला; प्राचीन स्रोत याचे वर्णन संपूर्ण मोहिमेतील सर्वांत भीषण संकटांपैकी एक असे करतात. अलेक्झांडरने हा मार्ग स्वीकारण्याच्या निर्णयामागील कारणांबाबत प्राचीन इतिहासकार वेगवेगळे स्पष्टीकरण देतात — याच वाळवंटात तितक्याच कष्टातून गेल्याचे सांगितले जाणाऱ्या अर्ध-पौराणिक पर्शियन राणी सेमिरामिस व देवता डायोनिससला मागे टाकण्याची इच्छा, ते अधिक व्यावहारिक अशा रसद-नियोजनातील चुकांपर्यंत. कारण काहीही असो, गेड्रोसियन आपत्ती अलेक्झांडरच्या कारकिर्दीतील स्वतःच घडवून आणलेल्या सर्वांत गंभीर हानींपैकी एक ठरते आणि त्याच्या मोहिमेच्या इतिहासावर वर्चस्व गाजवणाऱ्या अखंड विजयगाथेला एक विदारक प्रतिवाद ठरते.

१२. एकत्रीकरण, ओपिस येथील बंड आणि हेफायस्शनचा मृत्यू

गेड्रोसियातून बाहेर पडून इ.स.पू. ३२५ च्या अखेरीस कारमानिया येथे आपली विखुरलेली सैन्ये पुन्हा एकत्र आणल्यावर, अलेक्झांडरने आपल्या विशाल साम्राज्याच्या एकत्रीकरणाकडे व पुनर्रचनेकडे लक्ष वळवले. भारतातील आपल्या प्रदीर्घ अनुपस्थितीचा गैरफायदा घेणाऱ्या भ्रष्ट किंवा अविश्वासू क्षत्रप व अधिकाऱ्यांचे त्याने शुद्धीकरण केले, गैरकारभार, खंडणीबाजी किंवा उघड बंडखोरीच्या आरोपाखाली अनेक राज्यपालांना ठार केले — या स्वच्छता मोहिमेमुळे सुव्यवस्था पुनर्स्थापित झाली असली, तरी त्याच्या कारकिर्दीच्या उत्तरार्धातील संशयाचे वातावरण त्यामुळे अधिकच गडद झाले.

इ.स.पू. ३२४ मध्ये, टायग्रिस नदीकाठील ओपिस येथे, अलेक्झांडर आणि त्याच्या वाढत्या प्रमाणात असंतुष्ट झालेल्या मॅसिडोनियन दिग्गज सैनिकांमधील तणाव उघड बंडात रूपांतरित झाला, जेव्हा अलेक्झांडरने वृद्ध व जखमी मॅसिडोनियन सैनिकांना निरोप देऊन क्रेटरसच्या नेतृत्वाखाली घरी पाठवण्याची आणि त्याचवेळी “एपिगोनी” या पर्शियन सैनिकांना आपल्या सैन्यात समान दर्जाने सामावून घेणे सुरू ठेवण्याची योजना जाहीर केली. आपल्या पूर्वीच्या शत्रूंना झुकते माप दिले जात असल्याने आपले महत्त्व कमी होत असल्याच्या भावनेने संतप्त झालेल्या मॅसिडोनियन सैनिकांनी अलेक्झांडरच्या दैवी वंशाच्या दाव्यांची उघड चेष्टा केली आणि सर्वांना निरोप देण्याची मागणी केली. अलेक्झांडरने बंडाच्या पुढाऱ्यांना अटक करून त्यांना ठार करून आणि, आणखी एक नियोजित चिथावणी म्हणून, पर्शियन उमरावांना कंपॅनियन घोडदळात आणि मॅसिडोनियन रेजिमेंटल नावे व सन्मान बाळगणाऱ्या पर्शियन तुकड्यांमध्ये औपचारिकरित्या सामील करून घेण्याची घोषणा करून प्रत्युत्तर दिले. संपूर्णपणे बाजूला सारले जाण्याच्या शक्यतेने धक्का बसलेल्या मॅसिडोनियन सैनिकांनी माघार घेतली व क्षमायाचना केली; अलेक्झांडरने एक नाट्यमय समेट घडवून आणला, आणि हा प्रसंग सुमारे नऊ हजार पाहुण्यांच्या उपस्थितीत झालेल्या एका सामूहिक मेजवानीने संपला — जी, किमान वक्तृत्वदृष्ट्या तरी, मॅसिडोनियन-पर्शियन संयुक्त साम्राज्य उमरावशाहीच्या अलेक्झांडरच्या आकांक्षेचे प्रतीक बनली; नंतर हा प्रसंग “ओपिसची प्रार्थना” म्हणून दंतकथित झाला, ज्यात अलेक्झांडरने मॅसिडोनियन व पर्शियन लोकांमध्ये सलोखा व संयुक्त राज्यकारभारासाठी प्रार्थना केली असे म्हटले जाते.

याच सुमारास, इ.स.पू. ३२४ मध्ये एक्बाटाना येथे, अलेक्झांडरला त्याच्या आयुष्यातील कदाचित सर्वांत मोठा वैयक्तिक धक्का बसला : बालपणापासूनचा त्याचा जवळचा सोबती आणि, जवळजवळ सर्वच प्राचीन व आधुनिक इतिहासकारांच्या एकमताने, बहुधा त्याचा प्रियकर असलेल्या हेफायस्शनचा मृत्यू — ज्याचे अलेक्झांडरशी असलेले नाते प्राचीन स्रोतांमध्ये वारंवार अकिलिस व पॅट्रोक्लस यांच्या नात्याशी तुलना केले जाते — ही तुलना खुद्द अलेक्झांडरनेच जोपासली होती असे म्हटले जाते, कारण मोहिमेच्या सुरुवातीलाच त्याने हेफायस्शनसह ट्रॉय येथील अकिलिसच्या समाधीला भेट देऊन होमरिक जोडीच्या निष्ठेचे जाणीवपूर्वक पुनरावर्तन केले होते. हेफायस्शनचा मृत्यू, वरकरणी आजारपणाने (कदाचित अतिरिक्त मद्यपानाने अधिक तीव्र झालेल्या टायफॉईड तापाने) झाला, यामुळे अलेक्झांडर अत्यंत उधळपट्टीच्या आणि काही प्राचीन निरीक्षकांच्या मते अतिरेकी शोकाच्या काळात बुडाला : त्याने हेफायस्शनवर उपचार करणाऱ्या वैद्याला फाशी दिल्याचे, बॅबिलोन येथे अत्यंत खर्चिक अंत्यसंस्कार-चिता व स्मारक उभारल्याचे, आणि हेफायस्शनला दैवी वीराचा दर्जा द्यावा यासाठी अमूनच्या दैवज्ञाकडे विनंती केल्याचे म्हटले जाते. अनेक इतिहासकार हेफायस्शनच्या मृत्यूचे अलेक्झांडरला झालेले दुःख हा त्याच्या शेवटच्या काही महिन्यांच्या आयुष्यात तो पूर्णपणे सावरू न शकलेला एक मोठा मानसिक आघात मानतात.

१३. अंतिम महिने आणि बॅबिलोनमधील मृत्यू

इ.स.पू. ३२३ च्या वसंत ऋतूत, अलेक्झांडर बॅबिलोनला परतला, ज्याला त्याने साम्राज्याची राजधानी म्हणून प्रस्थापित करण्याचा इरादा बाळगला होता असे दिसते, आणि जेथे त्याने महत्त्वाकांक्षी भावी योजनांमध्ये स्वतःला व्यग्र करून घेतले : साम्राज्याच्या प्रशासनाची पुनर्रचना, अरेबियाच्या विजयासाठी योजलेल्या विशाल आरमाराचे बांधकाम, आणि काही प्राचीन स्रोतांनुसार, कार्थेज व रोमविरुद्ध पश्चिम भूमध्य सागरात मोहिमांची कल्पना करणाऱ्या त्याहूनही भव्य योजना — जरी या तथाकथित “अंतिम योजनां”ची (प्रामुख्याने डायोडोरस सिक्युलसने, कथितरित्या अलेक्झांडरच्या दरबारी नोंदींवर आधारित, नोंदवलेल्या) ऐतिहासिकता अभ्यासकांमध्ये वादग्रस्त आहे — काहींच्या मते हे नंतर उत्तराधिकाऱ्यांनी स्वतःच्या धोरणांचे समर्थन करण्यासाठी रचलेले अतिशयोक्त वृत्तांत आहेत.

मे-अखेर किंवा जून इ.स.पू. ३२३ च्या सुरुवातीस, आपला सोबती मेडियस ऑफ लॅरिसाच्या यजमानपदाखाली झालेल्या प्रदीर्घ मेजवानी व मद्यपान सत्रानंतर अलेक्झांडर आजारी पडला. पुढील दहा ते बारा दिवसांत, ताप, अशक्तपणा आणि अखेरीस बोलण्याची शक्ती गमावण्यासह त्याची प्रकृती सातत्याने खालावत गेली, आणि १० किंवा ११ जून इ.स.पू. ३२३ रोजी, वयाच्या अवघ्या बत्तिसाव्या वर्षी, अवघ्या तेरा वर्षांहून थोड्या कमी काळ राज्य केल्यानंतर, त्याचे निधन झाले. अलेक्झांडरच्या मृत्यूचे नेमके कारण दीर्घकाळापासून ऐतिहासिक व वैद्यकीय तर्कवितर्कांचा विषय राहिले आहे : प्राचीन स्रोतांमध्येही तो नैसर्गिक आजाराने (आधुनिक संशोधकांनी मलेरिया, टायफॉईड ताप आणि वेस्ट नाईल विषाणू यांसारख्या शक्यता मांडल्या आहेत) मरण पावला की त्याला विष दिले गेले याबाबत मतभेद होते — अँटिपेटरच्या पुत्राला (योलास, जो अलेक्झांडरचा प्याला भरणारा सेवक होता असे म्हटले जाते) आपल्याला परत बोलावून शिक्षा होण्याच्या भीतीने अँटिपेटरच्या कुटुंबावर संशयाची सुई फिरवली गेली, जरी आधुनिक बहुतांश इतिहासकार विषप्रयोगाचा दावा असिद्ध मानतात आणि अनेक वर्षांच्या जखमा, कठोर मोहिमा व अतिरिक्त मद्यपान यांच्या एकत्रित शारीरिक झीजेने अधिक तीव्र झालेला नैसर्गिक आजार हे अधिक संभाव्य स्पष्टीकरण मानतात. त्याच्या मृत्युशय्येभोवती जमलेल्या अधिकाऱ्यांनी आपले साम्राज्य कोणाकडे सोपवत आहात असे विचारले असता, अलेक्झांडरने — ज्याची ऐतिहासिकता स्वतःच वादग्रस्त आहे अशा वृत्तांतानुसार — संदिग्धपणे उत्तर दिले, “तोई क्रातिस्तोई” (“सर्वांत बलवानाला” किंवा “सर्वांत सामर्थ्यवानाला”) — हे उत्तर, ते ऐतिहासिकदृष्ट्या यथार्थ असो वा नंतरच्या अराजकाचे प्रतिबिंब पाडणारी साहित्यिक रचना असो, विदारकरित्या भविष्यसूचक ठरले.

१४. अस्त : उत्तराधिकाऱ्यांची युद्धे आणि साम्राज्याचे विघटन

अलेक्झांडरच्या मृत्यूने अत्यंत गुंतागुंतीचे उत्तराधिकार-संकट तात्काळ उभे केले, कारण त्याने कोणताही स्पष्ट किंवा सक्षम प्रौढ वारस मागे ठेवला नव्हता : त्याचा एकमेव मुलगा, भावी अलेक्झांडर चौथा, वडिलांच्या मृत्यूनंतर काही महिन्यांनी रोक्सानाच्या पोटी जन्माला आला, तर त्याचा सावत्र भाऊ फिलिप तिसरा अर्हिडायस हा (हे अचूक वर्णन असो वा प्रतिस्पर्ध्यांनी नंतर रंगवलेले चित्र असो) स्वतंत्रपणे राज्य करण्यास मानसिकदृष्ट्या अक्षम मानला जात असे. तात्काळ नंतर, बॅबिलोन येथे अलेक्झांडरच्या प्रमुख सेनापती व अधिकाऱ्यांच्या तणावपूर्ण बैठकीत (इ.स.पू. ३२३ चा तथाकथित “बॅबिलोन तोडगा”), फिलिप तिसरा आणि अद्याप जन्म न झालेला अलेक्झांडर चौथा यांना संयुक्त, बहुतांशी प्रतीकात्मक राजे म्हणून बसवण्याचा तडजोडीचा तोडगा काढण्यात आला, अलेक्झांडरच्या सर्वांत ज्येष्ठ अधिकाऱ्यांपैकी एक पर्डिकास याने रीजंटपद स्वीकारले, आणि साम्राज्याच्या प्रांतांची तात्पुरती वाटणी क्षत्रप म्हणून प्रमुख सेनापतींमध्ये करण्यात आली : टॉलेमीला इजिप्त मिळाले, अँटिपेटर व क्रेटरसने मॅसिडोनिया व ग्रीसवरील अधिकार कायम राखला, लिसिमॅकसला थ्रेस मिळाले, अँटिगोनस मोनोफ्थाल्मसला (“एकडोळा”) फ्रिगिया व लगतचे प्रदेश मिळाले, आणि सुरुवातीला कमी महत्त्वाची जबाबदारी मिळालेला सेल्युकस पुढे उत्तराधिकाऱ्यांच्या सर्वांत मोठ्या राज्याचा शिल्पकार म्हणून उदयास आला.

हा तोडगा मूलतः अस्थिर ठरला, आणि एका वर्षाच्या आतच अलेक्झांडरच्या माजी सेनापतींमध्ये युद्धे भडकली — आधुनिक इतिहासकार ज्याला “डायडोकाय (उत्तराधिकारी) यांची युद्धे” असे संबोधतात अशा या संघर्षांची मालिका, अधूनमधून अस्वस्थ शांततेच्या काळांसह, सुमारे चार दशके सुरू राहिली. इ.स.पू. ३२० मध्ये, इजिप्तवर टॉलेमीविरुद्ध केलेल्या अयशस्वी आक्रमणादरम्यान पर्डिकासची त्याच्याच अधिकाऱ्यांनी हत्या केली. राजघराण्याचेही भवितव्य फारसे वेगळे नव्हते : मॅसिडोनियात पुन्हा प्रभावशाली बनलेल्या अलेक्झांडरची आई ऑलिंपियास हिने इ.स.पू. ३१७ मध्ये फिलिप तिसरा अर्हिडायस व त्याची पत्नी युरिडाइस यांची हत्या घडवून आणली, आणि पुढच्याच वर्षी मॅसिडोनियातील प्रबळ सत्ता म्हणून उदयास आलेल्या अँटिपेटरचा पुत्र कॅसँडर याने तिलाही ठार केले. रोक्साना व तरुण अलेक्झांडर चौथा यांना कॅसँडरने संरक्षणाच्या नावाखाली बंदिवासात ठेवले आणि अखेरीस सुमारे इ.स.पू. ३०९–३०८ मध्ये त्यांची हत्या करण्यात आली — यामुळे आर्गीएड राजघराण्याची प्रत्यक्ष वंशपरंपरा संपुष्टात आली आणि अलेक्झांडरच्या रक्ताने शासित एकसंध साम्राज्याचा उरलासुरला आभासही नष्ट झाला.

पुढील दशकांमध्ये उत्तराधिकाऱ्यांमध्ये सतत बदलणाऱ्या युती व युद्धांची गुंतागुंतीची मालिका पाहायला मिळाली — यांतील सर्वांत निर्णायक इ.स.पू. ३०१ मधील इप्ससची लढाई ठरली, जेथे उत्तराधिकाऱ्यांच्या एका युतीने अँटिगोनस मोनोफ्थाल्मसचा पराभव करून त्याला ठार केले, ज्यामुळे साम्राज्य एका शासकाखाली पुन्हा एकसंध होण्याची कोणतीही वास्तववादी शक्यता प्रभावीरित्या संपुष्टात आली — आणि इ.स.पू. तिसऱ्या शतकाच्या सुरुवातीस अनेक स्थिर, तरीही सातत्याने परस्परविरोधी, हेलेनिस्टिक राज्यांच्या स्थिरीकरणात याची परिणती झाली : इजिप्तमधील टॉलेमीक राज्य (जे इ.स.पू. ३० मध्ये क्लियोपात्रा सातवीच्या मृत्यूपर्यंत व रोमन विलीनीकरणापर्यंत टिकले), सीरियापासून भारताच्या सीमांपर्यंत पूर्वीच्या पर्शियन गाभ्याच्या मोठ्या भागावर पसरलेले सेल्युसिड साम्राज्य (जरी त्याने आपले अतिपूर्वेकडील प्रदेश उदयोन्मुख पार्थियन व ग्रीको-बॅक्ट्रियन राज्यांकडे हळूहळू गमावले), मॅसिडोनिया व ग्रीसमधील अँटिगोनिड घराणे, आणि पर्गामनच्या अटालिड राज्यासारखी काही लहान उत्तराधिकारी राज्ये. या हेलेनिस्टिक राज्यांनी, त्यांची राजकीय विखंडने व स्थानिक युद्धखोरी असूनही, अलेक्झांडरच्या विजयांनी सुरू केलेल्या ग्रीक व निकट-पूर्व/इजिप्शियन संस्कृतींच्या मिलनाचे जतन व प्रसार केला, इ.स.पू. दुसऱ्या शतकापासून इ.स. पहिल्या शतकापर्यंत विस्तारणाऱ्या रोमन प्रजासत्ताक व साम्राज्यात हळूहळू सामावले जाईपर्यंत — इ.स.पू. ३० मध्ये टॉलेमीक राज्याचा अस्त हा शेवटच्या मोठ्या हेलेनिस्टिक उत्तराधिकारी राज्याचा निश्चित अंत ठरला — पूर्व भूमध्य व निकट-पूर्व प्रदेशांत शतकानुशतके प्रशासन, व्यापार व विद्वत्तेची संपर्कभाषा म्हणून ग्रीक भाषा टिकवून ठेवली.

१५. अलेक्झांडरचे मूल्यमापन : प्रशासन, हेलेनिझेशन आणि ऐतिहासिक वारसा

अलेक्झांडरचे ऐतिहासिक महत्त्व त्याच्या लष्करी मोहिमांच्या नाट्यमयतेच्या बरेच पलीकडे पसरलेले आहे. त्याच्या विजयांनी हेलेनिस्टिक युगाची सुरुवात केली — निकट-पूर्व, इजिप्त व मध्य आशियाभर ग्रीक भाषा, कला, तत्त्वज्ञान व नागरी संस्कृतीच्या व्यापक प्रसाराने चिन्हांकित सुमारे तीन शतकांचा हा काळ, आणि यासोबतच कला, धर्म, विज्ञान व राज्यकारभारात ग्रीक व स्थानिक परंपरांचे मिश्रण घडवणारी सांस्कृतिक संमिश्रणाची प्रक्रियाही यातून सुरू झाली. अलेक्झांडरने वसवलेली किंवा पुनर्वसवलेली नगरे — सर्वांत टिकाऊ म्हणजे इजिप्तमधील अलेक्झांड्रिया, परंतु आशियाभर त्याचे नाव धारण करणारी इतर अनेक नगरेही, ज्यांपैकी काही (जसे की अनेक अभ्यासकांच्या मते “इस्कंदर”मार्फत “अलेक्झांड्रिया” पासून नाव प्राप्त झालेले कंदाहार) आजतागायत अस्तित्वात आहेत — हेलेनिस्टिक संस्कृती, व्यापार, आणि त्याच्या पूर्वीच्या साम्राज्याच्या सुदूर पूर्वेकडील भागांत, विशेषतः गांधार प्रदेशात, ग्रीको-बौद्ध कलात्मक संमिश्रणाची चिरस्थायी केंद्रे बनली — जेथे हेलेनिस्टिक शिल्पकला परंपरांनी बुद्धाच्या सर्वांत प्राचीन मानवाकृती प्रतिमांवर खोलवर प्रभाव टाकला.

अलेक्झांडरच्या प्रशासकीय नवोपक्रमांनी, त्याच्या अल्पकालीन कारकिर्दीत केवळ अंशतः पद्धतशीर झाल्या असल्या तरी, त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांनी पुढे विस्तारित केलेली काही प्रारूपे प्रस्थापित केली : विशेषतः क्षत्रप-पातळीवर, विद्यमान अखिमेनिड प्रशासकीय रचना व कर्मचाऱ्यांची अनेक ठिकाणी झालेली जपणूक; आंतरविवाह, संयुक्त लष्करी प्रशिक्षण व सामायिक दरबारी समारंभांद्वारे मॅसिडोनियन व पर्शियन उमरावशाही एकत्र गुंफण्याचे (कितीही विसंगत व स्वार्थीपणे राबवले गेले तरी) जाणीवपूर्वक धोरण; आणि लष्करी नियंत्रण, आर्थिक विकास व सांस्कृतिक प्रसाराचे साधन म्हणून नव्या नगरांची व्यापक स्थापना. वैज्ञानिक व भूगोलविषयक संशोधनाचा त्याने केलेला पुरस्कार — त्याने आपल्या मोहिमांबरोबर विद्वान, सर्वेक्षक व निसर्गतज्ज्ञ नेले, आणि त्याच्या मोहिमांदरम्यान संकलित केलेल्या भौगोलिक व मानववंशशास्त्रीय माहितीने आशियाबद्दलचे ग्रीक ज्ञान लक्षणीयरीत्या विस्तारले — यानेही एक चिरस्थायी बौद्धिक वारसा मागे ठेवला, जो पुढे अलेक्झांड्रिया ग्रंथालयाभोवती केंद्रित झालेल्या नंतरच्या विद्वत्तापरंपरांना पोषक ठरला.

त्याचबरोबर, “हेलेनिस्मुस” ही संज्ञा तयार करणाऱ्या आणि अलेक्झांडरला पूर्व व पश्चिमेचा दूरदर्शी एकीकरणकर्ता म्हणून गौरवणाऱ्या एकोणिसाव्या शतकातील इतिहासकार जे.जी. ड्रॉयसन यांच्यासारख्या पूर्वीच्या, मुख्यतः स्तुतिपर परंपरेबद्दल आधुनिक इतिहासलेखन बरेच अधिक टीकात्मक बनले आहे. ए.बी. बॉसवर्थ, इयान वर्थिंग्टन यांसारख्या समकालीन इतिहासकारांनी अलेक्झांडरच्या मोहिमांची अफाट मानवी किंमत अधोरेखित केली आहे : थीब्स, टायर, गाझा येथील कत्तली व सोग्दियन लोकसंख्येतील हत्याकांडे; विनाशकारी गेड्रोसियन पदयात्रा; पार्मेनियन, फिलोटास, क्लिटस व कॅलिस्थेनिस यांच्या न्यायिक हत्यांद्वारे अंतर्गत असंतोषाचे निर्दय दमन; आणि विजयाद्वारे उभारलेल्या व टिकवलेल्या साम्राज्याचे मूलतः शोषणकारी व लष्करवादी स्वरूप, ज्याची प्रशासकीय एकता प्रचंड प्रमाणात अलेक्झांडरच्या वैयक्तिक अधिकारावर अवलंबून होती आणि त्याच्या अनुपस्थितीत झपाट्याने विस्कळीत झाली. अलेक्झांडरला संस्कृतींच्या संमिश्रणाशी खरोखर बांधील असलेला दूरदर्शी राजनेता, वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षा व होमरिक अनुकरणाने प्रेरित प्रतिभावान परंतु अंतिमतः स्वतःचाच गौरव वाढवणारा लष्करी विजेता, किंवा या दोन्हींचे काहीसे गुंतागुंतीचे मिश्रण असे समजणे योग्य ठरते का, हा प्राचीन ऐतिहासिक विद्वत्तेतील सर्वांत चिरस्थायी व सर्जनशील वादांपैकी एक राहिला आहे.

दरम्यान, अलेक्झांडरच्या स्मृतीने जवळजवळ इतर कोणत्याही प्राचीन व्यक्तिमत्त्वाहून अधिक व्यापक सांस्कृतिक पोहोच मिळवली. त्याच्या मृत्यूनंतरच्या शतकांत विकसित झालेली आणि मध्ययुगीन जगभर डझनावारी भाषा व आवृत्त्यांत प्रसारित झालेली “अलेक्झांडर रोमान्स” ही दंतकथात्मक चरित्रात्मक परंपरा — बायझंटाईन ग्रीक व लॅटिन युरोपापासून ते इस्लामी जगापर्यंत, जेथे अलेक्झांडर कुराणिक व्यक्तिमत्त्व झुल-कर्नैनशी एकरूप झाला आणि फिरदौसीच्या शाहनामा व निझामीच्या इस्कंदरनामा यांसारख्या साहित्यात सिकंदर म्हणून पर्शियन व उर्दू साहित्यिक परंपरेत गौरवला गेला, ते भारत, इथिओपिया व आग्नेय आशियापर्यंत — यामुळे ऐतिहासिक अलेक्झांडरचे रूपांतर जवळजवळ वैश्विक दंतकथात्मक नायकात झाले — ज्या संस्कृतींशी त्याचा स्वतःचा कधीही प्रत्यक्ष संबंध आला नाही अशा संस्कृतींतही त्याच्या जीवनाच्या व कारकिर्दीच्या असामान्य व चिरस्थायी कल्पनाशक्ती-सामर्थ्याची ही साक्ष आहे.

समारोप

अलेक्झांडर द ग्रेटची कारकीर्द एका दशकाहूनही थोड्या अधिक काळात मानवी इतिहासात क्वचितच तुलना करता येईल असा उत्कर्ष व कर्तृत्वाचा आलेख आणि त्याच्याभोवती अनेकदा उभारल्या जाणाऱ्या विजयवादी कथनाला एक इशारादायक प्रतिवाद ठरणारी तितकीच झपाट्याने झालेली अधोगती दोन्ही सामावून घेते. वडील फिलिप दुसऱ्याकडून त्याला एक प्रचंड लष्करी यंत्रणा आणि युद्धासाठीचा पॅनहेलेनिक अधिदेश वारशाने मिळाला, आणि डावपेचात्मक प्रतिभा, वैयक्तिक धाडस, अथक ऊर्जा व नियोजित राजकारण यांच्या संयोगातून त्याने अखिमेनिड पर्शियन साम्राज्य उद्ध्वस्त केले, तीन खंडांवर मॅसिडोनियन व ग्रीक प्रभाव विस्तारला, आणि प्राचीन जागतिक इतिहासाचा खऱ्या अर्थाने नवा टप्पा सुरू केला. तरीही जिंकलेल्या लोकसंख्येवर व अनिर्णित अंतर्गत तणावांवर — मॅसिडोनियन व पर्शियन उमरावशाहींमधील, राजाच्या वाढत्या निरंकुशतेला व त्याच्याच उमरावशाहीच्या पारंपरिक अपेक्षांना, आणि विशाल बहुवांशिक साम्राज्याच्या राज्यकारभाराच्या व्यावहारिक गरजांना व अखंड मोहिमांच्या मानसिक व शारीरिक झीजेला जोडणाऱ्या — असामान्य वेगाने उभारलेले त्याचे साम्राज्य, ते उभारले गेले त्याहूनही अधिक वेगाने कोसळले, एका पिढीच्या आत परस्परविरोधी हेलेनिस्टिक राज्यांत विखुरले गेले, ज्यांचे संघर्ष पुढील तीन शतके पूर्व भूमध्य जगाला व्यापून राहिले.

अशा प्रकारे अलेक्झांडरचा उदय व अस्त इतिहासकारांना केवळ एक असामान्य लष्करी व चरित्रात्मक कथनच नव्हे, तर साम्राज्य-उभारणीचे साधन म्हणून वैयक्तिक करिष्मा, विजय व सांस्कृतिक संमिश्रण यांच्या शक्यता व मर्यादांचा एक सखोल अभ्यास-प्रकल्पही देतो — “सिकंदर” या नावाच्या जागतिक वारशाच्या चिरस्थायीपणाने सिद्ध होते त्याप्रमाणे, बॅबिलोन येथील त्याच्या मृत्यूनंतरच्या अडीच सहस्रकांतही ज्याची भुरळ जराही कमी झालेली नाही.

संदर्भसूची (References)

1. Arrian. Anabasis of Alexander. Translated by P.A. Brunt. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1976–1983.

2. Plutarch. Life of Alexander, in Plutarch’s Lives, Vol. VII. Translated by Bernadotte Perrin. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1919.

3. Diodorus Siculus. Library of History, Book XVII. Translated by C. Bradford Welles. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1963.

4. Quintus Curtius Rufus. History of Alexander. Translated by John C. Rolfe. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1946.

5. Justin (Marcus Junianus Justinus). Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus. Translated by J.C. Yardley. Atlanta: Scholars Press, 1994.

6. Bosworth, A.B. Conquest and Empire: The Reign of Alexander the Great. Cambridge: Cambridge University Press, 1988.

7. Bosworth, A.B. Alexander and the East: The Tragedy of Triumph. Oxford: Clarendon Press, 1996.

8. Green, Peter. Alexander of Macedon, 356–323 B.C.: A Historical Biography. Berkeley: University of California Press, 1991.

9. Hammond, N.G.L. Alexander the Great: King, Commander, and Statesman. 3rd ed. Bristol: Bristol Classical Press, 1994.

10. Worthington, Ian. Alexander the Great: Man and God. London: Pearson Longman, 2004.

11. Worthington, Ian. By the Spear: Philip II, Alexander the Great, and the Rise and Fall of the Macedonian Empire. Oxford: Oxford University Press, 2014.

12. Fox, Robin Lane. Alexander the Great. London: Allen Lane, 1973.

13. Droysen, Johann Gustav. Geschichte Alexanders des Grossen. Hamburg, 1833.

14. Stoneman, Richard. Alexander the Great: A Life in Legend. New Haven: Yale University Press, 2008.

15. Heckel, Waldemar. The Marshals of Alexander’s Empire. London: Routledge, 1992.

16. Heckel, Waldemar. The Wars of Alexander the Great, 336–323 BC. Oxford: Osprey Publishing, 2008.

17. Briant, Pierre. From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Translated by Peter T. Daniels. Winona Lake, IN: Eisenbrauns, 2002.

18. Cartledge, Paul. Alexander the Great: The Hunt for a New Past. London: Macmillan, 2004.

19. Errington, R.M. A History of Macedonia. Translated by Catherine Errington. Berkeley: University of California Press, 1990.

20. Roisman, Joseph, ed. Brill’s Companion to Alexander the Great. Leiden: Brill, 2003.