The Rise and Fall of Aurangzeb: Empire, Piety, and the Unmaking of Mughal India – By Dr. Rahul S. Kharat

The Rise and Fall of Aurangzeb: Empire, Piety, and the Unmaking of Mughal India – By Dr. Rahul S. Kharat

Introduction

Few figures in South Asian history provoke as much controversy, admiration, and condemnation as Muhyi al-Din Muhammad, better known to history as Aurangzeb Alamgir, the sixth Mughal emperor who ruled the Indian subcontinent from 1658 to 1707. To some, he remains the paragon of Islamic piety and administrative austerity, a ruler who lived simply, copied the Quran by hand, and sewed caps to earn his personal expenses. To others, he is remembered as a bigot whose policies of religious intolerance, forcible conversions, temple destructions, and the reimposition of the jizya tax fractured the syncretic fabric that his great-grandfather Akbar had so carefully woven. Still others view him primarily through the lens of statecraft: an emperor who inherited the largest and richest empire in the world and, through nearly fifty years of relentless warfare, administrative overreach, and strategic miscalculation, left it hollowed out, financially exhausted, and vulnerable to the very forces of fragmentation that would consume it within a few decades of his death.

This article attempts a comprehensive and balanced scholarly examination of Aurangzeb's life, his tortuous path to the Peacock Throne, the nature of his sovereignty, the religious and administrative policies that have generated such heated historiographical debate, and the complex, multi-causal process by which the empire he ruled for nearly half a century began its terminal decline. It draws upon the extensive body of Mughal historiography—court chronicles, European travel accounts, and the substantial modern historical scholarship that has sought, often with sharply divergent conclusions, to make sense of this most enigmatic and consequential of Mughal rulers.

It is worth stating at the outset that Aurangzeb's reign resists easy categorization. He was simultaneously an ascetic and an autocrat, a bibliophile of Islamic jurisprudence and a shrewd political operator willing to imprison his own father and execute his brothers, a general who expanded Mughal territory to its greatest-ever extent and the ruler under whom the seeds of imperial collapse were most decisively sown. Any honest account of his reign must hold these tensions together rather than resolve them into a simple morality tale of villainy or virtue.

Part I: The World Aurangzeb Inherited

The Mughal Empire Before Aurangzeb

To understand Aurangzeb, one must first understand the empire he was born into. The Mughal dynasty, founded by Babur in 1526 following his victory at the First Battle of Panipat, had by the time of Aurangzeb's birth in 1618 evolved into one of the great early modern empires of Eurasia, comparable in scale, wealth, and administrative sophistication to Ming China or the Ottoman Empire. Babur's grandson Akbar (r. 1556–1605) is generally credited with consolidating Mughal rule on a durable footing, chiefly through a policy of religious accommodation and alliance with Rajput warrior clans, an efficient revenue and administrative system known as the mansabdari and zabt systems, and a court culture that fused Persianate, Indic, and Central Asian elements into something genuinely syncretic. Akbar's son Jahangir (r. 1605–1627) largely continued this pattern, if with less energy and greater indulgence in wine and opium, while Jahangir's son Shah Jahan (r. 1628–1658), Aurangzeb's father, presided over what many historians consider the zenith of Mughal architectural and artistic achievement—the era of the Taj Mahal, the Red Fort, and the Peacock Throne itself, a period of extraordinary fiscal prosperity built on a still-expanding agrarian tax base and flourishing overland and maritime trade.

Yet beneath this glittering surface lay structural tensions that would eventually prove fatal. The mansabdari system, whereby nobles were assigned ranks (mansabs) entitling them to revenue assignments (jagirs) in lieu of salary, created a court aristocracy perpetually competing for the richest and most secure assignments, a competition that intensified as the number of mansabdars grew faster than the available revenue base—a phenomenon historians call the "jagirdari crisis." The empire's reliance on a relatively small class of Muslim and Rajput nobles to govern an overwhelmingly non-Muslim, agrarian population of some 100–150 million people meant that its stability depended heavily on the personal skill of the emperor in managing factional rivalries at court and containing centrifugal tendencies in the provinces. And the practice of Mughal succession—there was no fixed law of primogeniture, and princes were expected to prove their fitness to rule through war against their own brothers—guaranteed that every transition of power would be a moment of maximum vulnerability, a bloody proving ground rather than a peaceful handover.

Birth and Early Life

Aurangzeb was born on 3 November 1618 at Dahod, in present-day Gujarat, the third son and sixth child of Shah Jahan and his beloved wife Mumtaz Mahal (for whom the Taj Mahal would later be built as a mausoleum). From childhood, Aurangzeb was noted for a seriousness of temperament that stood in marked contrast to the artistic and hedonistic sensibilities of his father's court. He received the classical Mughal princely education: instruction in Arabic, Persian, Turkish, the Quran and Hadith, along with training in mathematics, military tactics, horsemanship, and statecraft. Contemporary chronicles record an episode in 1633, when the fifteen-year-old Aurangzeb faced down a maddened war elephant, named Sudhakar, at the Agra court with conspicuous physical courage—an episode Shah Jahan rewarded, and one later Mughal chroniclers would cite as an early sign of the prince's steely resolve.

Aurangzeb's early administrative career included governorship of the Deccan (from 1636), where he first encountered the complex political landscape of the Deccan sultanates of Bijapur and Golconda and the rising power of Maratha chieftains under Shahaji Bhonsle—a region that would occupy the second half of his life almost obsessively. He also served as governor of Gujarat and Multan, gaining a reputation as a capable, disciplined, and somewhat austere administrator, markedly different in style from his elder brother Dara Shikoh, who remained at court in Agra as Shah Jahan's designated heir apparent and cultivated a very different persona—that of a Sufi-influenced intellectual, translator of the Upanishads, and proponent of religious syncretism in the Akbari tradition.

This contrast between Dara Shikoh and Aurangzeb—the syncretist prince versus the orthodox administrator-general—would become one of the defining oppositions of Mughal historiography, though modern historians caution against reading it too simplistically as a contest between "liberal" and "fundamentalist" Islam, categories that map imperfectly onto seventeenth-century religious and political realities.

Part II: The War of Succession (1657–1659)

Shah Jahan's Illness and the Outbreak of Civil War

The crisis that would catapult Aurangzeb to the throne began in September 1657, when Shah Jahan, then residing in Delhi, fell seriously ill—likely from a urinary or prostate ailment, though contemporary accounts vary—and for a time was believed to be near death. Dara Shikoh, present at court, took control of the government and restricted the flow of information to his brothers, an act that immediately aroused suspicion among the other three sons: Shah Shuja, governor of Bengal; Murad Baksh, governor of Gujarat; and Aurangzeb, governor of the Deccan. Each had reason to fear that Dara, once formally enthroned, would move against them, and Mughal precedent offered no mechanism for a peaceful division of the realm among brothers—the empire, unlike some other dynastic polities, was not partible.

What followed was a complex, multi-front civil war lasting nearly two years, arguably the most consequential succession struggle in Mughal history. Shah Shuja proclaimed himself emperor in Bengal; Murad did likewise in Gujarat; and Aurangzeb, characteristically, moved with far greater strategic patience and calculation. He first formed a tactical alliance with Murad, professing no personal ambition for the throne and presenting himself as a pious supporter of Murad's claim—a claim historians now regard as a calculated deception, since Aurangzeb had no intention of allowing Murad to actually rule.

The Battle of Dharmat and the Battle of Samugarh

The combined forces of Aurangzeb and Murad decisively defeated an imperial army under Raja Jaswant Singh of Marwar and Qasim Khan at the Battle of Dharmat in April 1658, opening the road to Agra. Dara Shikoh, though commanding superior numbers and artillery, was decisively defeated at the Battle of Samugarh in May 1658, near Agra—a battle in which Dara's own tactical errors, including his premature dismounting from his war elephant (which caused his own troops to believe him dead or fled, triggering panic), proved catastrophic. Following this defeat, Dara fled westward, beginning a desperate flight across northern and western India that would end in his eventual capture, betrayal by the Baloch chieftain Malik Jiwan (whom Dara had once protected), and execution.

Shah Jahan, though recovered from his illness, was effectively besieged in the Agra Fort by Aurangzeb's forces and, in June 1658, was formally deposed and placed under house arrest, where he would remain for the last eight years of his life, cared for by his devoted daughter Jahanara, until his death in 1666. The image of the once-mighty builder of the Taj Mahal spending his final years confined within Agra Fort, reportedly gazing at his beloved wife's mausoleum across the Yamuna river, has become one of the most poignant and oft-repeated images in the popular memory of Mughal history, though historians note that his confinement, while real, was not one of destitution—he retained considerable comforts and attendants.

The Elimination of Rivals

Having neutralized Dara and confined his father, Aurangzeb turned on his erstwhile ally Murad, whom he had him arrested in 1658 on the pretext of adjudicating a financial dispute, and eventually had executed in 1661 on charges of an earlier murder, a conveniently retrieved legal pretext that allowed Aurangzeb to dispose of a potential rival while maintaining a veneer of judicial legitimacy. Shah Shuja, defeated in subsequent battles, fled to Arakan (in present-day Myanmar) in 1660, where he and his family were reportedly killed by the local ruler under murky circumstances. Dara Shikoh himself was captured, paraded in humiliation through the streets of Delhi, and executed in August 1659 on charges of apostasy from Islam—a charge modern historians regard as largely a political pretext, since Dara's interest in Hindu and Sufi mysticism, however genuine, did not constitute a renunciation of Islamic faith in any formal sense, but rather provided convenient religious cover for what was fundamentally a political execution.

By 1659, Aurangzeb had eliminated all serious rivals and had himself formally crowned emperor at Delhi, taking the regnal title Alamgir ("Conqueror of the World" or "Seizer of the Universe"). He would hold a second, more elaborate coronation in 1659 as well, seeking to shore up the legitimacy of a succession achieved through fratricide and the imprisonment of his own father—acts that, whatever their political necessity within Mughal succession practice, weighed on Aurangzeb's own conscience, as reflected in later correspondence expressing guilt and religious anxiety about the means by which he had attained the throne.

Historiographical Reflections on the Succession War

Historians have long debated the meaning of this succession crisis. Sir Jadunath Sarkar, the great early-twentieth-century biographer of Aurangzeb, portrayed the war largely as a contest between Dara's "liberal" syncretism and Aurangzeb's "orthodox" Sunni Islam, implicitly reading into it a foreshadowing of later religious politics. More recent historians, including Satish Chandra and Munis Faruqui, have pushed back against this framing, emphasizing that the war was fundamentally a struggle for political power conducted according to well-established (if brutal) Mughal succession norms, in which religious rhetoric was deployed instrumentally by all sides rather than reflecting a genuine ideological cleavage. Aurangzeb's own conduct as emperor would soon complicate any simple reading of him as an unyielding zealot, even as it would also furnish ample evidence for those who saw him as exactly that.

Part III: The Nature of Aurangzeb's Sovereignty

Personal Character and Governance Style

Whatever view one takes of his policies, Aurangzeb's personal habits present a striking contrast to the luxury-loving image often associated with Mughal emperors. He eschewed the elaborate court music and painting patronage that had characterized his predecessors' reigns, disbanded the imperial painting atelier (though this decision has been somewhat overstated in older historiography—recent scholarship shows painting continued, if in reduced court patronage), and lived by an austere personal code: he prayed five times daily, fasted regularly, memorized and transcribed the Quran, and in his old age reportedly earned personal income through the sale of caps he sewed and Qurans he copied, using these modest earnings to fund his own burial rather than drawing on the state treasury.

He worked prodigiously, often holding court (durbar) for many hours daily, personally reviewing petitions, revenue reports, and military dispatches from across an empire that by the end of his reign stretched from Kabul to the Carnatic. Unlike Akbar, who had built an elaborate personality cult around the emperor as a semi-divine figure (the doctrine of sulh-i-kul, or "universal peace," combined with pseudo-mystical claims to spiritual authority), Aurangzeb consciously stripped away much of this theatrical sacrality, presenting himself instead as a scrupulous, if severe, Islamic ruler governed by sharia and personal piety—a model closer to the Ottoman caliphal ideal than to the more eclectic, India-rooted kingship of Akbar.

The Fatawa-i-Alamgiri

One of Aurangzeb's most significant and enduring administrative-religious projects was the compilation of the Fatawa-i-Alamgiri (also known as the Fatawa-i-Hindiyya), a massive compendium of Hanafi Islamic jurisprudence commissioned around 1667 and completed by a committee of Islamic scholars over roughly eight years. This compilation, intended to provide judges (qazis) across the empire with a standardized, authoritative reference for adjudicating disputes according to Islamic law, represented an ambitious effort to systematize and centralize legal administration—though its practical application to the empire's overwhelmingly non-Muslim population inevitably remained partial and mediated by local custom, caste councils, and pre-existing Hindu legal traditions (dharmashastra) that continued to govern much of civil life for Hindu subjects.

Expansion of the Empire

Territorially, Aurangzeb's reign witnessed the Mughal Empire reach its greatest-ever extent, encompassing at its height virtually the entire Indian subcontinent save for the southernmost tip and parts of the northeast—an area historians estimate at approximately four million square kilometers, governing a population that may have exceeded 150 million people, making it, by most measures, the largest and wealthiest polity on Earth at that time, its treasury and manufacturing output (particularly textiles) exceeding those of contemporary European states by a considerable margin, according to economic historians such as Angus Maddison and Shireen Moosvi. This apparent zenith of power, however, concealed the administrative overextension and fiscal exhaustion that would prove to be the empire's undoing—a paradox to which this article will return.

Part IV: Religious Policy and Its Historiographical Controversies

The Jizya and Temple Policy

No aspect of Aurangzeb's reign has generated more sustained controversy, both among contemporary chroniclers and modern historians, than his religious policy toward non-Muslim subjects, particularly Hindus. In 1679, Aurangzeb reimposed the jizya, a per-capita tax on non-Muslim subjects that had been formally abolished by Akbar roughly a century earlier as part of his policy of religious accommodation. Contemporary Mughal chronicles, including the Maasir-i-Alamgiri compiled by Saqi Must'ad Khan, record the reimposition as a deliberate assertion of Islamic legal norms, framed in terms of sharia obligation, and note significant popular protest against the tax, including a notable demonstration in Delhi that Aurangzeb reportedly dispersed by having elephants charge the crowd.

Aurangzeb also issued orders, at various points in his reign, for the destruction of certain Hindu temples, most famously the Kashi Vishwanath Temple in Varanasi (1669) and the Keshava Deo Temple in Mathura (1670), on whose sites mosques were subsequently constructed (the Gyanvapi Mosque and the Shahi Eidgah, respectively)—sites that remain the subject of intense legal and political contestation in contemporary India. He is also documented, however, as having issued numerous farmans (imperial orders) protecting specific Hindu temples, maths, and Brahmin land grants from harassment, including grants to temples in Banaras, Vrindavan, and elsewhere, and continuing patronage to Hindu religious institutions in certain contexts—evidence that historians such as Richard Eaton have used to argue for a far more selective, politically contextual pattern of temple destruction than the older narrative of blanket anti-Hindu iconoclasm would suggest.

Contending Historical Interpretations

The historiography here divides sharply. The colonial-era and early nationalist historiography, epitomized by Jadunath Sarkar's monumental five-volume biography (1912–1924), portrayed Aurangzeb as a determined, ideologically driven bigot whose religious fanaticism was the primary cause of Mughal decline—a narrative later adopted with even greater emphasis by Hindu nationalist historiography in independent India, which frequently depicts Aurangzeb as an archetypal tyrant and forced converter, a symbol invoked in contemporary political debates over historical memory, place-name changes, and communal identity.

A revisionist school, associated with historians such as Satish Chandra, M. Athar Ali, and more recently Audrey Truschke (whose 2017 book Aurangzeb: The Man and the Myth proved highly controversial), argues that this picture substantially overstates and mischaracterizes Aurangzeb's religious policy. These scholars point to evidence that: Aurangzeb employed a higher proportion of Hindu (particularly Rajput and Maratha) mansabdars in his administration than any of his predecessors, in absolute if not always proportional terms; that most temple destructions were tied to specific acts of political rebellion or association with rival claimants rather than blanket anti-Hindu policy (Richard Eaton's careful documentary study identifies far fewer instances of temple destruction under Aurangzeb than popular memory assumes, and situates most within specific political contexts—punishment of rebellious chieftains, for instance, rather than a general campaign of religious cleansing); and that the jizya itself, while discriminatory in principle and a real burden and humiliation for those subject to it, was applied with numerous exemptions (for the poor, women, children, the disabled, and Brahmins in certain regions) and was as much a fiscal measure responding to the treasury's mounting strains from the Deccan wars as a purely theological one.

Other historians, including some working within the Truschke revisionist framework's critics, argue that this revisionism itself risks overcorrection—that whatever the specific political contexts of individual temple destructions, the cumulative pattern of policy, taken together with the jizya, restrictions on the building of new temples, periodic bans on Hindu festivals such as Holi and Diwali in some cities, demolition of certain newly built temples as a matter of general policy (a 1665 order restricted new temple construction and repair of existing ones beyond a certain scope), and the marginalization of Hindus from certain court offices and ceremonial roles, represented a real and substantive break from the accommodative policies of Akbar, Jahangir, and Shah Jahan, whatever the specific motivations behind individual acts.

It is fair to say that the current state of scholarship rejects both the simplistic "bigot-in-chief" narrative and an equally simplistic apologia that would deny any religious dimension to Aurangzeb's policies. The most careful accounts (such as those by Catherine Asher, John F. Richards, and Munis Faruqui) situate Aurangzeb's religious policy within the broader context of an emperor attempting to project a specifically orthodox Sunni Islamic identity for the state—partly from genuine personal piety, partly as a political strategy to shore up legitimacy after a succession achieved through fratricide, and partly in response to the specific political and military crises (the Rajput rebellions, the Maratha insurgency, and the Sikh resistance in Punjab) that erupted during his reign, several of which were themselves at least partly provoked by his own policies, creating a self-reinforcing cycle of religiously inflected conflict.

The Sikh Executions and Punjab

Aurangzeb's reign also saw the execution of two successive Sikh Gurus. Guru Tegh Bahadur, the ninth Sikh Guru, was executed in Delhi in 1675, ostensibly for refusing to convert to Islam after being asked to demonstrate his faith's spiritual authority, though the precise circumstances remain historiographically contested, with some accounts emphasizing Tegh Bahadur's intervention on behalf of Kashmiri Pandits facing persecution as the proximate cause. This execution became a foundational moment in Sikh collective memory and directly shaped the subsequent militarization of the Sikh community under Guru Gobind Singh, the tenth Guru, who formally established the Khalsa order in 1699 partly in response to continued Mughal hostility, and whose sons were later executed by Mughal provincial authorities (the Nawab of Sirhind) in 1705—events that cemented an enduring antagonism between the Sikh community and the Mughal state that would have lasting consequences for the empire's control over Punjab in the decades following Aurangzeb's death.

Part V: The Deccan Wars and the Maratha Challenge

Origins of the Deccan Obsession

If Aurangzeb's religious policy remains the most debated aspect of his reign in contemporary political discourse, most professional historians agree that the single most consequential feature of his rule, in terms of its impact on the empire's long-term viability, was his decades-long, ultimately self-defeating military campaign in the Deccan plateau of central and southern India.

The roots of this campaign lay in Aurangzeb's earlier career as Mughal viceroy of the Deccan (in two separate tenures, 1636–1644 and 1652–1658), during which he had gained intimate familiarity with, and developed a lasting animus toward, the two remaining independent Deccan Sultanates—Bijapur (ruled by the Adil Shahi dynasty) and Golconda (ruled by the Qutb Shahi dynasty)—both Shia Muslim states whose independence Aurangzeb, a committed Sunni, found doubly objectionable on both political and sectarian grounds. He also, during this period, first confronted the rising power of the Maratha chieftain Shivaji Bhonsle, son of the Bijapuri jagirdar Shahaji, who from the 1640s onward began carving out an independent Maratha state through a combination of guerrilla warfare, fort-seizure, and shrewd diplomacy, exploiting the weakening of both the Deccan Sultanates and, periodically, the Mughals themselves.

Shivaji and the Rise of Maratha Power

The relationship between Aurangzeb and Shivaji forms one of the most dramatic sub-narratives of the era. Shivaji's early campaigns against Bijapur, including the killing of the Bijapuri general Afzal Khan in a famous 1659 encounter at Pratapgad (an episode that has taken on near-legendary status in Maratha historical memory, with Shivaji reportedly using a concealed tiger-claw weapon, the bagh nakh, to kill Afzal Khan during what was meant to be a peace negotiation—accounts of who struck first remain disputed), established him as a formidable independent power. Mughal attempts to subdue him, including a major campaign led by the Mughal general Shaista Khan (Aurangzeb's maternal uncle) in 1663, ended in humiliation when Shivaji launched a daring night raid on Shaista Khan's camp at Pune, wounding the general and killing several of his relatives and guards.

The Mughals achieved a more favorable outcome with the Treaty of Purandar (1665), negotiated by the Rajput general Jai Singh I, under which Shivaji ceded a substantial number of forts to the Mughals and agreed to visit the Mughal court at Agra. This visit, in 1666, proved a diplomatic disaster: Shivaji, feeling humiliated by his placement in the durbar (he was ranked among lower-tier mansabdars rather than accorded treatment commensurate with his self-image as a sovereign ruler), publicly protested and was subsequently placed under house arrest by Aurangzeb—a decision the emperor would come to regard as one of his life's great strategic errors, since Shivaji managed a famous escape from Agra in August 1666, reportedly smuggled out in large baskets of sweets meant for distribution to Brahmins and holy men, after which he made his way back to Maharashtra and resumed, with redoubled vigor and resources, his campaign of state-building and resistance.

In 1674, Shivaji had himself formally crowned as an independent sovereign (Chhatrapati) at Raigad, in a lavish coronation ceremony that included Vedic rituals performed by the Brahmin scholar Gaga Bhatt, explicitly asserting a Hindu kingship in defiance of Mughal suzerainty—a moment of great symbolic significance that would inform later nationalist historiography's portrayal of Shivaji as a proto-nationalist defender of Hindu civilization against Mughal "foreign" rule, a framing modern historians regard as anachronistic when applied to seventeenth-century political categories, but which nonetheless captures something real about the ideological dimension of the Maratha challenge to Mughal legitimacy.

Annexation of Bijapur and Golconda

Aurangzeb, having consolidated his hold on the north, moved his court permanently to the Deccan in 1681 and would spend the final twenty-six years of his life—more than a quarter century, nearly the entirety of his later reign—engaged in continuous military campaigning in the region, never returning to the traditional Mughal capitals of Delhi or Agra. In 1686, Mughal forces conquered Bijapur, ending the Adil Shahi dynasty; in 1687, they conquered Golconda, ending Qutb Shahi rule, achieving Aurangzeb's long-cherished goal of eliminating the Shia Deccan Sultanates and formally extending Mughal sovereignty over virtually the entire subcontinent for the first time.

Yet this apparent triumph proved pyrrhic in the extreme. The elimination of the Deccan Sultanates removed a crucial strategic buffer and, perhaps more importantly, deprived Aurangzeb of potential allies against the Marathas, whose resistance the Sultanates had at times found convenient to tacitly support as a counterweight to Mughal ambitions. Worse, the conquered territories proved extraordinarily difficult to administer and pacify, absorbing Mughal resources without generating commensurate revenue, while the core problem—the Maratha insurgency—not only persisted but intensified.

The Maratha Guerrilla War (1689–1707)

Following Shivaji's death in 1680, his son Sambhaji continued Maratha resistance until his capture and brutal execution by Aurangzeb in 1689 (Sambhaji was tortured and put to death after refusing to convert to Islam and reveal the locations of Maratha treasuries and forts, an execution that, rather than crushing Maratha resistance as Aurangzeb apparently hoped, appears to have galvanized it). Thereafter, Maratha resistance transformed into a decentralized, highly adaptive guerrilla insurgency, led at various points by Sambhaji's brother Rajaram, Rajaram's widow Tarabai (who proved a particularly formidable strategist and rallying figure), and numerous semi-independent Maratha sardars (chieftains) operating with substantial autonomy.

This phase of the war—often termed the Deccan ulcer (a phrase, though its precise attribution is debated, that has become proverbial in describing the drain the campaign placed on Mughal resources)—saw Aurangzeb's vast, cumbersome imperial army, with its enormous baggage trains, harem contingent, and administrative apparatus (contemporary estimates suggest the Mughal camp, with camp followers, may have numbered several hundred thousand people, an itinerant city unto itself), struggle interminably against small, mobile Maratha bands who avoided pitched battles, harassed supply lines, extracted tribute (chauth and sardeshmukhi) from Mughal-controlled territory even while nominally being suppressed, and seized and reseized innumerable hill forts across the rugged Deccan terrain, a landscape ideally suited to guerrilla tactics and poorly suited to the Mughals' traditional strengths in siege warfare and heavy cavalry.

Historians estimate that the Deccan campaigns cost the Mughal treasury staggering sums—contemporary and near-contemporary sources suggest costs that severely strained even the empire's substantial revenue base—while producing no decisive resolution. Aurangzeb personally directed sieges of individual forts that sometimes lasted many months and consumed enormous resources for marginal strategic gain, all while the broader insurgency continued unabated elsewhere. By the time of Aurangzeb's death in 1707, the Marathas remained undefeated, their power in many respects greater than it had been at the campaign's outset, and Mughal authority in the Deccan existed largely on paper, propped up by an exhausted, demoralized, and increasingly mutinous army whose officers had not received regular pay in years.

Part VI: Other Fronts of Rebellion and Resistance

The Rajput Rebellion

Aurangzeb's reign also witnessed a serious rupture in the Mughal-Rajput alliance that had been a cornerstone of imperial stability since Akbar's reign. Following the death of Raja Jaswant Singh of Marwar in 1678, Aurangzeb sought to bring Marwar under more direct Mughal administrative control, partly by refusing to recognize Jaswant Singh's posthumously born son, Ajit Singh, as the legitimate heir, an act widely interpreted (then and by many later historians) as an attempt to extend the earlier policy of provincial centralization, though Aurangzeb's own justifications emphasized questions of succession legitimacy and administrative regularization rather than religious motive per se.

This precipitated the Rajput Rebellion of 1679, in which Marwar, joined by the neighboring kingdom of Mewar under Rana Raj Singh, rose in armed resistance against Mughal authority—the first sustained Rajput uprising against Mughal rule in over a century, led in part by Aurangzeb's own rebellious son, Prince Akbar, who defected to the Rajput cause and briefly proclaimed himself emperor in opposition to his father, before the rebellion collapsed and Akbar fled into exile, eventually taking refuge with the Marathas and later dying in Persia. Though the Mughals eventually suppressed the immediate uprising through a combination of military pressure and negotiated settlement, the episode marked a significant, lasting erosion of Rajput loyalty to the Mughal throne, removing another crucial pillar of the alliance system that had underpinned imperial stability for generations, even as substantial numbers of Rajput mansabdars continued to serve the empire throughout Aurangzeb's reign and beyond.

Jat and Bundela Uprisings, and Other Regional Resistance

The reign also saw significant peasant and local chieftain uprisings, including the Jat rebellion in the Mathura-Agra region, led at various points by leaders such as Gokula and later Rajaram and Churaman, driven by a combination of resentment over increased revenue demands, religious grievances connected to temple destructions in the region, and local power struggles; and continued Bundela resistance in central India under Chhatrasal, who carved out a substantial autonomous principality during the very years the Mughal state was ostensibly at its territorial zenith. Afghan tribal uprisings in the northwest frontier region, particularly the sustained Yusufzai and Afridi rebellions of the 1670s, further stretched Mughal military resources and revealed the empire's difficulty controlling its peripheral, ethnically and tribally distinct territories even as it expanded its formal boundaries elsewhere.

Taken together, these multiple simultaneous fronts of resistance—Maratha, Rajput, Jat, Bundela, Sikh, Afghan—illustrate a central paradox of Aurangzeb's reign: an empire expanding to its greatest-ever territorial extent while simultaneously experiencing an unprecedented breadth and intensity of internal rebellion, a pattern that many historians see as directly connected, insofar as the very fiscal and administrative demands of continuous territorial expansion and warfare generated the grievances that fueled resistance, in a self-reinforcing cycle of conquest and counter-rebellion that steadily consumed the empire's resources and legitimacy.

Part VII: Administrative and Economic Strains

The Jagirdari Crisis

Central to any serious account of Mughal decline under and after Aurangzeb is the structural problem historians term the jagirdari crisis, or "crisis of the jagirdari system," most influentially analyzed by the historian Satish Chandra. As the empire's territorial conquests in the Deccan added vast new nominal territory to the empire without a commensurate increase in actually assessable, collectable revenue (much of the conquered Deccan territory being either poor agricultural land, under de facto Maratha control despite nominal Mughal sovereignty, or subject to competing revenue claims), while the number of mansabdars requiring jagir assignments continued to grow (swelled by the need to accommodate surrendering Deccani nobles, Maratha sardars brought into Mughal service, and the ordinary growth of the aristocracy), the ratio of available revenue to claims upon it deteriorated sharply.

This produced a phenomenon known as paibaqi—land nominally without an assigned jagirdar, held in reserve—alongside intense competition and delay in the assignment of productive jagirs, declining average jagir tenure (nobles were shifted between assignments with such frequency that they had little incentive to invest in the long-term agricultural development of any particular territory, since they could not expect to benefit from improvements made), and consequently increased pressure on jagirdars to extract maximum short-term revenue from peasants through often oppressive means, generating precisely the kind of local agrarian discontent that fed peasant rebellions such as the Jat and Satnami uprisings. The overall effect was a system under severe internal strain even at the moment of the empire's greatest territorial extent—an illustration of the broader historical pattern in which imperial overextension undermines the very administrative and fiscal structures that sustain conquest.

Fiscal Exhaustion

The direct financial costs of the Deccan wars were themselves staggering. Continuous campaigning over more than two decades, the maintenance of an enormous itinerant royal camp, the costs of innumerable protracted sieges, and the need to pay (often in arrears) a vast military establishment placed unprecedented strain on the imperial treasury, a strain compounded by the empire's declining ability to translate nominal territorial control into actual tax revenue in contested regions. By the final years of Aurangzeb's reign, contemporary observers, including foreign travelers and later Mughal-era chroniclers, describe a treasury under severe strain, an army whose soldiers and officers went unpaid for extended periods (breeding indiscipline and desertion), and a general climate of administrative exhaustion that stood in stark contrast to the fiscal robustness of Shah Jahan's reign only decades earlier.

European Trading Companies and the Changing Economic Landscape

It is worth noting, in any full accounting of the economic context of Aurangzeb's reign, the growing presence of European trading companies—the English East India Company, the Dutch VOC, and the French Compagnie des Indes—along the Indian coastline during this period. Though these companies remained, during Aurangzeb's lifetime, relatively minor players dependent on Mughal goodwill for their trading privileges (the brief Anglo-Mughal War of 1686–1690, sometimes called "Child's War" after the East India Company governor Sir Josiah Child who provoked it, ended in a humiliating English defeat and forced apology, illustrating the Company's continued military weakness relative to Mughal power at this stage), the gradual deepening of European commercial and, eventually, political involvement in the subcontinent's affairs during and after Aurangzeb's reign would prove of enormous long-term consequence, setting the stage for the eventual British colonial conquest of India in the century following the Mughal collapse—a process, it should be emphasized, that unfolded gradually and was by no means an inevitable or foreseeable consequence of anything specific to Aurangzeb's own policies, but rather emerged from the broader collapse of centralized authority across the subcontinent in the decades after his death.

Part VIII: Aurangzeb's Final Years and Death

The Toll of Endless War

By the final decade of his reign, Aurangzeb, then in his eighties, remained personally present in the Deccan military camp, directing operations against an insurgency that showed no sign of resolution. His personal correspondence from this period, collected in works such as the Ruqa'at-i-Alamgiri (letters attributed to Aurangzeb, though their authenticity and precise dating remain subjects of some scholarly debate), reveals a ruler increasingly consumed by religious anxiety, weariness, and a sense of futility about the endless campaign—famously including passages expressing regret over the bloodshed of his reign and uncertainty about his own salvation, sentiments that sit in striking, almost poignant contrast to the image of the implacable conqueror that dominates much popular memory of him.

He is reported to have written to his sons expressing a sense of failure and isolation, and historians have long noted the irony that an emperor who devoted such extraordinary personal energy and resource to expanding and defending Mughal authority in the Deccan died with the fundamental problem there entirely unresolved, his sons already maneuvering for position in anticipation of yet another succession struggle, and the imperial treasury and army in a state that boded ill for whatever transition was to follow.

Death and Immediate Aftermath

Aurangzeb died on 3 March 1707 at Ahmednagar, in the Deccan, at the age of eighty-eight, after nearly forty-nine years on the throne—the longest reign of any Mughal emperor. In keeping with his personal austerity, he left instructions for a simple burial without elaborate mausoleum, and he is interred in an unmarked, open-air grave at the Khuldabad shrine complex near Aurangabad, a striking contrast to the monumental tombs of his predecessors, including his own father's resting place beside Mumtaz Mahal at the Taj Mahal—a final gesture, whether read as genuine humility or as pointed symbolic rejection of dynastic ostentation, that has attracted considerable historical comment.

His death triggered, precisely as Mughal succession practice dictated and as had occurred at every previous transition, a war of succession among his surviving sons—Muazzam, Azam Shah, and Kam Baksh—from which Muazzam emerged victorious, taking the throne as Bahadur Shah I. This new emperor, already sixty-four years old at his accession and reigning for only five years before his own death in 1712, inherited an empire whose underlying structural weaknesses—the fiscal exhaustion of the jagirdari system, the unresolved Maratha insurgency, the alienated Rajputs, the militarized Sikhs, and a treasury and army stretched to their limits—would prove impossible to reverse.

Part IX: The Aftermath—Aurangzeb and Mughal Decline

The Rapid Fragmentation After 1707

The decades following Aurangzeb's death witnessed what most historians agree was a remarkably rapid unraveling of centralized Mughal authority, even if the formal Mughal dynasty continued to exist, in increasingly nominal and eventually largely ceremonial form, until the British formally abolished it after the 1857 rebellion. Within a generation of Aurangzeb's death, a succession of weak, short-reigned emperors, court factionalism among powerful noble families (such as the Sayyid Brothers, who for a period effectively controlled the process of installing and deposing emperors as virtual kingmakers), the loss of effective central control over the Deccan (where the Mughal viceroy Asaf Jah I effectively established the independent state of Hyderabad in 1724, nominally still a Mughal subordinate but functioning as a sovereign entity), the continued and ultimately triumphant expansion of Maratha power (which by the mid-eighteenth century had established a loose confederacy exercising effective control or extracting tribute across much of the subcontinent), the catastrophic Persian invasion of Nadir Shah in 1739 (which sacked Delhi and carried off treasures including the Peacock Throne itself, a devastating blow to both the material resources and the symbolic prestige of Mughal kingship), and subsequent Afghan invasions under Ahmad Shah Durrani, together reduced Mughal imperial authority, by the mid-eighteenth century, to little more than a shadow presence around Delhi itself—a dramatic reversal from the seemingly unassailable power the empire had projected at its territorial height under Aurangzeb barely a generation before.

How Much Blame Belongs to Aurangzeb?

The question of how directly to attribute this rapid post-1707 collapse to Aurangzeb's own policies and choices has occupied historians for over a century, and reasonable scholars continue to disagree on the balance of causation. Several distinct, non-mutually-exclusive lines of interpretation have emerged in the historiography:

The "personal responsibility" thesis, associated above all with Jadunath Sarkar, holds Aurangzeb's specific religious and Deccan policies substantially responsible: his alienation of the Rajputs, his prolonged, resource-draining, and ultimately unsuccessful war against the Marathas, and his departure from the religiously accommodative policies of his predecessors, together critically weakened the political and social coalition upon which Mughal authority had rested, while exhausting the treasury and army needed to defend it.

The "structural crisis" thesis, associated with Satish Chandra, M. Athar Ali, and Irfan Habib, situates the decline in longer-term, impersonal structural dynamics—the jagirdari crisis, the limits of pre-modern agrarian taxation once the empire's easily assessable core territories reached the limits of productive expansion, and the inherent difficulty of governing an empire of the Mughals' scale and diversity with the administrative technology available in the seventeenth century—of which Aurangzeb's specific choices were as much symptom and accelerant as root cause. On this view, some version of crisis was likely regardless of who occupied the throne or what specific religious policies were pursued, though the particular form and timing of the crisis were certainly shaped by Aurangzeb's decisions.

The "provincialization" thesis, associated with historians such as Muzaffar Alam and C. A. Bayly, offers a somewhat more revisionist reading still, arguing that what has traditionally been characterized as pure "decline" was in part actually a process of regional political and economic consolidation, in which successor states such as Awadh, Bengal, Hyderabad, and the Maratha confederacy did not simply represent chaotic collapse but rather often vigorous, economically dynamic regional polities that inherited and adapted Mughal administrative practices to local circumstances—a reframing that complicates any simple narrative of Aurangzeb's reign giving way to pure anarchy, even as it does not dispute that centralized Mughal imperial authority itself dramatically weakened.

Most contemporary historians would likely endorse some synthesis of these positions: that Aurangzeb inherited real structural vulnerabilities in the mansabdari-jagirdari system and the challenge of governing an empire of unprecedented scale, that his own strategic choices—above all the fateful, multi-decade commitment to Deccan conquest at the expense of consolidating and reforming the empire's northern core, along with the alienation of key allied groups including the Rajputs and the provocation of sustained Sikh and Maratha hostility—substantially accelerated and deepened structural crises that might otherwise have unfolded more slowly or been more manageable, and that the specific catastrophic sequence of events after 1707 (weak successors, factional court politics, foreign invasion) compounded an already difficult situation into full-blown collapse.

The Contested Legacy in Modern Memory

Beyond the academic historiography, Aurangzeb occupies an unusually charged place in contemporary South Asian political and cultural memory, particularly in India, where debates over his legacy have become entangled with broader contemporary controversies over religious nationalism, historical memory, and the politics of place-naming (the renaming of Aurangzeb Road in New Delhi to APJ Abdul Kalam Road in 2015 being one prominent recent example, and the renaming of Aurangabad city to Chhatrapati Sambhaji Nagar in 2023 another). In Pakistan, by contrast, Aurangzeb has often been remembered more positively, as an exemplar of Islamic piety and statesmanship, reflecting the divergent nation-building narratives that have shaped historical memory on either side of the 1947 partition. In Maharashtra, the historical memory of the Maratha resistance to Aurangzeb, and particularly the figure of Shivaji, occupies an especially central and often politically charged place in regional identity and pride.

Serious historians generally caution against reading seventeenth-century political and religious conflicts through the anachronistic lens of modern nationalist or communal categories, categories that did not exist in their current form during Aurangzeb's lifetime, even as they acknowledge that the historical record does contain genuine evidence of religiously inflected policy and conflict that cannot simply be explained away as purely political or reduced to modern communal narratives either. The most responsible scholarly approach, in other words, neither whitewashes the genuine instances of religious discrimination and violence during Aurangzeb's reign nor reduces the man and his fifty-year reign to a single dimension, ignoring the considerable administrative, military, and personal complexity that the documentary record actually reveals.

Part X: Assessing Aurangzeb—A Balanced Reckoning

Achievements

Any balanced final assessment must acknowledge Aurangzeb's genuine achievements. He presided over the greatest territorial extent the Mughal Empire ever achieved, successfully eliminated the last independent Deccan Sultanates, maintained—for most of his reign—an impressively functioning central administration across an empire of extraordinary scale and diversity, demonstrated personal discipline, administrative diligence, and a genuine (if selectively applied) commitment to Islamic legal and ethical principles as he understood them, and displayed, in his decades of personal presence on campaign well into advanced old age, a degree of physical and mental stamina remarkable by any standard.

Failures and Costs

Equally, however, a balanced assessment must reckon honestly with the profound costs of his reign: the near half-century commitment to an unwinnable war in the Deccan that drained the treasury, exhausted the army, and left the fundamental Maratha problem entirely unresolved at the time of his death; the alienation of the Rajput alliance system that had underpinned Mughal stability for a century; the religious policies—the jizya, temple destructions, and associated discriminatory measures—that, whatever their precise scope and motivation, undeniably strained relations with a large portion of his non-Muslim subject population and provided fuel for sustained rebellion in Punjab, Rajasthan, and elsewhere; and an overall pattern of governance that, for all its personal industry, left the empire he handed to his successors structurally weaker, more fiscally exhausted, and more vulnerable to fragmentation than the one he had inherited from Shah Jahan, despite (or, as many historians would argue, precisely because of) its greater nominal territorial extent.

A Concluding Judgment

Aurangzeb thus emerges from careful historical study not as a simple villain or hero but as a figure whose reign illustrates, in unusually stark form, the perennial tension between the pursuit of imperial expansion and the maintenance of the political, fiscal, and social foundations upon which any such expansion ultimately depends. His rise to power through a ruthless and calculated succession war revealed a man of formidable political skill and strategic patience; his religious policies reflected a genuine, if historically contested and variably applied, commitment to a particular vision of Islamic kingship; and his fifty-year reign, for all its personal industry and genuine achievement, ultimately illustrates how the very pursuit of unlimited territorial ambition—divorced from a realistic reckoning of administrative and fiscal capacity, and pursued at the cost of alienating crucial political allies—can hollow out even the most powerful of empires from within, leaving to one's successors not strength but a legacy of unresolved crisis. In this sense, the rise and fall of Aurangzeb offers not merely a chapter in South Asian history but a case study in the paradoxes of imperial power more broadly: how the moment of greatest apparent triumph can conceal, and even actively produce, the conditions of subsequent collapse.

References

1. Ali, M. Athar. The Mughal Nobility Under Aurangzeb. Revised ed. Oxford University Press, 1997.
2. Alam, Muzaffar. The Crisis of Empire in Mughal North India: Awadh and the Punjab, 1707–1748. Oxford University Press, 1986.
3. Asher, Catherine B., and Cynthia Talbot. India Before Europe. Cambridge University Press, 2006.
4. Bayly, C. A. Rulers, Townsmen and Bazaars: North Indian Society in the Age of British Expansion, 1770–1870. Cambridge University Press, 1983.
5. Chandra, Satish. Parties and Politics at the Mughal Court, 1707–1740. Oxford University Press, 2002.
6. Chandra, Satish. Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II: Mughal Empire (1526–1748). Har-Anand Publications, 1999.
7. Eaton, Richard M. Essays on Islam and Indian History. Oxford University Press, 2000.
8. Eaton, Richard M. India in the Persianate Age, 1000–1765. Allen Lane / Penguin, 2019.
9. Faruqui, Munis D. The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719. Cambridge University Press, 2012.
10. Gordon, Stewart. The Marathas, 1600–1818. Cambridge University Press, 1993.
11. Habib, Irfan. The Agrarian System of Mughal India, 1556–1707. Oxford University Press, 1999.
12. Hasan, Farhat. State and Locality in Mughal India: Power Relations in Western India, c. 1572–1730. Cambridge University Press, 2004.
13. Moosvi, Shireen. The Economy of the Mughal Empire, c. 1595: A Statistical Study. Oxford University Press, 1987.
14. Richards, John F. The Mughal Empire. The New Cambridge History of India, I.5. Cambridge University Press, 1993.
15. Sarkar, Jadunath. History of Aurangzib, 5 vols. M. C. Sarkar & Sons, 1912–1924 (reprinted Orient Longman).
16. Sarkar, Jadunath. A Short History of Aurangzib, 1618–1707. M. C. Sarkar & Sons, 1930.
17. Sarkar, Jadunath. Shivaji and His Times. Orient Longman, 1919 (reprinted).
18. Truschke, Audrey. Aurangzeb: The Man and the Myth. Stanford University Press, 2017.
19. Truschke, Audrey. Culture of Encounters: Sanskrit at the Mughal Court. Columbia University Press, 2016.
20. Wink, André. Land and Sovereignty in India: Agrarian Society and Politics Under the Eighteenth-Century Maratha Svarajya. Cambridge University Press, 1986.
21. Wolpert, Stanley. A New History of India. 10th ed. Oxford University Press, 2016.
22. Maasir-i-Alamgiri (contemporary Mughal court chronicle by Saqi Must'ad Khan), translated by Jadunath Sarkar. Royal Asiatic Society of Bengal, 1947.

(Note on sources: This article draws on the substantial body of English-language academic scholarship on Mughal history, spanning colonial-era, nationalist, and contemporary revisionist historiographical traditions. Readers seeking further depth are especially directed to the ongoing scholarly exchange between Jadunath Sarkar's classical biographical approach and the structural, revisionist reassessments offered by Satish Chandra, Richard Eaton, and Audrey Truschke, whose differing methodologies and conclusions exemplify the continuing vitality—and the continuing controversy—of Aurangzeb studies.)

औरंगजेबाचा उदय आणि अस्त: साम्राज्य, धर्मनिष्ठा आणि मुघल भारताचा विनाश

प्रस्तावना

दक्षिण आशियाई इतिहासात मुहीउद्दीन मुहम्मद, ज्यांना इतिहासात औरंगजेब आलमगीर या नावाने ओळखले जाते, म्हणजेच १६५८ ते १७०७ या काळात भारतीय उपखंडावर राज्य करणारा सहावा मुघल सम्राट, याच्याइतका वाद, कौतुक आणि निंदा निर्माण करणारा फार क्वचितच एखादा व्यक्तिमत्त्व आढळतो. काहींच्या मते तो इस्लामी धर्मनिष्ठेचा आणि प्रशासकीय काटकसरीचा आदर्श होता — असा शासक ज्याने साधे जीवन जगले, स्वतःच्या हाताने कुराण लिहून काढले, आणि स्वतःच्या वैयक्तिक खर्चासाठी टोप्या शिवल्या. इतरांच्या मते तो असहिष्णुतेचा प्रतीक होता, ज्याच्या सक्तीच्या धर्मांतरांच्या, मंदिरे उद्ध्वस्त करण्याच्या आणि जिझिया कर पुन्हा लागू करण्याच्या धोरणांनी त्याचा पणजोबा अकबराने अत्यंत काळजीपूर्वक विणलेल्या संमिश्र समाजरचनेला तडा दिला. काहींच्या मते त्याला मुख्यतः राज्यकारभाराच्या दृष्टिकोनातून पाहिले पाहिजे — असा सम्राट ज्याला जगातील सर्वात मोठे आणि सर्वात संपन्न साम्राज्य वारशाने मिळाले, आणि जवळजवळ पन्नास वर्षांच्या अखंड युद्धांमुळे, प्रशासकीय अतिविस्तारामुळे आणि रणनीतिक चुकांमुळे त्याने ते साम्राज्य पोकळ, आर्थिकदृष्ट्या थकलेले आणि विघटनाच्या त्याच शक्तींसमोर असुरक्षित सोडले, ज्यांनी त्याच्या मृत्यूनंतर काही दशकांतच ते साम्राज्य गिळंकृत केले.

हा लेख औरंगजेबाच्या जीवनाचा, मयूरासनापर्यंतच्या त्याच्या खडतर वाटचालीचा, त्याच्या सार्वभौमत्वाच्या स्वरूपाचा, ज्यामुळे इतिहासलेखनात इतका तीव्र वाद निर्माण झाला त्या धार्मिक व प्रशासकीय धोरणांचा, आणि जवळजवळ पन्नास वर्षे राज्य केलेल्या या साम्राज्याच्या अंतिम अधःपतनाला कारणीभूत ठरलेल्या गुंतागुंतीच्या, अनेककारणी प्रक्रियेचा सर्वंकष आणि संतुलित शास्त्रोक्त आढावा घेण्याचा प्रयत्न करतो. यासाठी विस्तृत मुघल इतिहासलेखन — राजदरबारी बखरी, युरोपीय प्रवाशांचे वृत्तांत, आणि या सर्वात गूढ व महत्त्वपूर्ण मुघल सम्राटाचा अर्थ लावण्याचा प्रयत्न करणारे आधुनिक ऐतिहासिक संशोधन, जे अनेकदा परस्परविरोधी निष्कर्षांप्रत पोहोचते — यांचा आधार घेतला आहे.

सुरुवातीलाच हे स्पष्ट करणे आवश्यक आहे की औरंगजेबाची कारकीर्द सोप्या वर्गीकरणाला दाद देत नाही. तो एकाच वेळी संन्यासी आणि सर्वसत्ताधीश होता, इस्लामी न्यायशास्त्राचा अभ्यासू आणि स्वतःच्या वडिलांना कैद करून भावांची हत्या करण्यास तयार असलेला धूर्त राजकारणी होता, मुघल प्रदेशाचा आजवरचा सर्वात मोठा विस्तार करणारा सेनापती होता आणि ज्याच्या कारकिर्दीत साम्राज्याच्या अधःपतनाची बीजे सर्वाधिक निर्णायकपणे रोवली गेली तोही तोच होता. त्याच्या कारकिर्दीचा कोणताही प्रामाणिक आढावा हे तणाव सोपे करून एका साध्या नीतिकथेत — खलनायकत्व किंवा सद्गुण — बदलण्याऐवजी ते एकत्र धरून ठेवतो.

भाग १: औरंगजेबाला वारशाने मिळालेले जग

औरंगजेबापूर्वीचे मुघल साम्राज्य

औरंगजेबाला समजून घेण्यासाठी आधी त्याच्या जन्माच्या वेळचे साम्राज्य समजून घेणे आवश्यक आहे. १५२६ मध्ये पानिपतच्या पहिल्या लढाईतील विजयानंतर बाबराने स्थापन केलेले मुघल घराणे, १६१८ मध्ये औरंगजेबाच्या जन्माच्या वेळेपर्यंत प्रमाण, संपत्ती आणि प्रशासकीय प्रगल्भता या बाबतीत मिंग चीन किंवा ऑट्टोमन साम्राज्याशी तुलना करता येईल अशा प्रारंभिक आधुनिक युगातील एका महान साम्राज्यात रूपांतरित झाले होते. बाबराचा नातू अकबर (राज्यकाळ १५५६–१६०५) याला सर्वसाधारणपणे मुघल सत्तेला भक्कम पायावर स्थिर करण्याचे श्रेय दिले जाते — मुख्यतः धार्मिक सामंजस्याचे धोरण आणि राजपूत योद्धा घराण्यांशी युती, मनसबदारी व जब्त पद्धतीवर आधारित कार्यक्षम महसूल व प्रशासकीय व्यवस्था, आणि पर्शियन, भारतीय व मध्य आशियाई घटकांचे खरोखर संमिश्र मिश्रण असलेली दरबारी संस्कृती याद्वारे. अकबराचा मुलगा जहांगीर (राज्यकाळ १६०५–१६२७) याने, मद्य व अफूच्या अधिक आहारी जाऊनही, हाच पॅटर्न मोठ्या प्रमाणात पुढे चालू ठेवला, तर जहांगीरचा मुलगा शहाजहान (राज्यकाळ १६२८–१६५८), औरंगजेबाचा पिता, याच्या कारकिर्दीत — अनेक इतिहासकारांच्या मते — मुघल स्थापत्य व कलात्मक कामगिरीचा कळस गाठला गेला — ताजमहाल, लाल किल्ला आणि मयूरासन यांचा हा काळ होता, जो अजूनही विस्तारत असलेल्या कृषी करआधारावर आणि भरभराटीला आलेल्या स्थल व सागरी व्यापारावर आधारित प्रचंड आर्थिक समृद्धीचा काळ होता.

तरीही या झळाळत्या पृष्ठभागाखाली संरचनात्मक तणाव दडलेले होते जे अखेरीस घातक ठरणार होते. मनसबदारी व्यवस्थेत, ज्याअंतर्गत सरदारांना पद (मनसब) दिले जात असे ज्यामुळे त्यांना पगाराऐवजी महसुली नेमणुका (जहागिरी) मिळत, यामुळे एक दरबारी अभिजनवर्ग तयार झाला जो सतत सर्वाधिक समृद्ध व सुरक्षित नेमणुकांसाठी स्पर्धा करत असे — ही स्पर्धा उपलब्ध महसुलापेक्षा मनसबदारांची संख्या अधिक वेगाने वाढत गेल्याने अधिकच तीव्र होत गेली, या घटनेला इतिहासकार "जहागिरदारी संकट" असे संबोधतात. साम्राज्याचे अवलंबित्व — जवळजवळ १०–१५ कोटी लोकसंख्येच्या, प्रामुख्याने अमुस्लिम, कृषिप्रधान समाजावर राज्य करण्यासाठी तुलनेने लहान अशा मुस्लिम व राजपूत सरदारवर्गावर — याचा अर्थ असा होता की त्याची स्थिरता दरबारातील गटबाजी हाताळण्याच्या आणि प्रांतांमधील विकेंद्रीकरणाच्या प्रवृत्तींना आवर घालण्याच्या सम्राटाच्या वैयक्तिक कौशल्यावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून होती. आणि मुघल वारसाहक्काच्या प्रथेत — जिथे ज्येष्ठतेचा कोणताही निश्चित नियम नव्हता, आणि राजपुत्रांना आपल्याच भावांविरुद्ध युद्ध करून राज्यासाठी आपली पात्रता सिद्ध करावी लागत असे — प्रत्येक सत्तांतर हा शांततापूर्ण हस्तांतरणाऐवजी सर्वाधिक असुरक्षिततेचा, रक्तरंजित संघर्षाचा क्षण ठरत असे.

जन्म आणि बालपण

औरंगजेबाचा जन्म ३ नोव्हेंबर १६१८ रोजी सध्याच्या गुजरातमधील दाहोद येथे झाला. तो शहाजहान आणि त्याची प्रिय पत्नी मुमताज महल (जिच्यासाठी नंतर ताजमहाल बांधला गेला) यांचा तिसरा मुलगा व सहावे अपत्य होता. लहानपणापासूनच औरंगजेबाच्या स्वभावातील गांभीर्य हे त्याच्या वडिलांच्या दरबारातील कलात्मक व चैनी वृत्तीच्या अगदी विरुद्ध होते. त्याला ठराविक मुघल राजपुत्रोचित शिक्षण मिळाले — अरबी, फारसी, तुर्की भाषा, कुराण व हदीस यांचे शिक्षण, तसेच गणित, युद्धनीती, अश्वारोहण आणि राज्यकारभार यांचे प्रशिक्षण. समकालीन बखरींमध्ये १६३३ सालातील एका प्रसंगाची नोंद आहे, जेव्हा पंधरा वर्षांच्या औरंगजेबाने आग्रा दरबारात सुधाकर नावाच्या माजलेल्या युद्धहत्तीचा सामना उल्लेखनीय शारीरिक धैर्याने केला — शहाजहानने याचे बक्षीस दिले, आणि नंतरच्या मुघल इतिहासकारांनी या राजपुत्राच्या दृढनिश्चयाचे प्रारंभिक लक्षण म्हणून याचा उल्लेख केला.

औरंगजेबाच्या प्रारंभिक प्रशासकीय कारकिर्दीत दख्खनचे सुभेदारपद (१६३६ पासून) समाविष्ट होते, जिथे त्याला प्रथमच बिजापूर व गोवळकोंडा या दख्खनी सल्तनतींच्या गुंतागुंतीच्या राजकारणाशी आणि शहाजी भोसले यांच्या नेतृत्वाखाली उदयाला येत असलेल्या मराठा सरदारांच्या सत्तेशी संपर्क आला — हा प्रदेश त्याच्या उर्वरित आयुष्यातील जवळजवळ अर्ध्या भागात त्याला वेड लागल्यासारखा व्यापून राहणार होता. त्याने गुजरात व मुलतानचे सुभेदारपदही भूषवले, आणि एक सक्षम, शिस्तप्रिय व काहीसा कठोर प्रशासक म्हणून नावलौकिक मिळवला — जो त्याचा वडील बंधू दारा शुकोहच्या शैलीपेक्षा स्पष्टपणे वेगळा होता. दारा शुकोह शहाजहानचा घोषित वारस म्हणून आग्रा दरबारातच राहिला आणि त्याने अगदी वेगळे व्यक्तिमत्त्व जोपासले — सूफी प्रभावाखालील बुद्धिजीवी, उपनिषदांचा भाषांतरकार आणि अकबरी परंपरेतील धार्मिक समन्वयवादाचा पुरस्कर्ता.

दारा शुकोह आणि औरंगजेब यांच्यातील हा विरोधाभास — समन्वयवादी राजपुत्र विरुद्ध सनातनी प्रशासक-सेनापती — हा मुघल इतिहासलेखनातील एक निर्णायक विरोधाभास बनला, तरीही आधुनिक इतिहासकार याला "उदारमतवादी" विरुद्ध "कट्टरतावादी" इस्लाम यांच्यातील संघर्ष म्हणून अतिसुलभपणे वाचण्याविरुद्ध सावध करतात — या संकल्पना सतराव्या शतकातील राजकीय व धार्मिक वास्तवाशी नीट जुळत नाहीत.

भाग २: वारसाहक्काचे युद्ध (१६५७–१६५९)

शहाजहानचा आजार आणि गृहयुद्धाचा उद्रेक

औरंगजेबाला सिंहासनावर नेणारे संकट सप्टेंबर १६५७ मध्ये सुरू झाले, जेव्हा तेव्हा दिल्लीत वास्तव्यास असलेला शहाजहान गंभीर आजारी पडला — बहुधा मूत्रमार्ग किंवा प्रोस्टेटशी संबंधित आजार, जरी समकालीन वृत्तांत यात भिन्नता दर्शवतात — आणि काही काळ तो मृत्यूच्या दारात असल्याचे मानले जात होते. दरबारात उपस्थित असलेल्या दारा शुकोहने सरकारचा ताबा घेतला आणि आपल्या भावांपर्यंत माहितीचा प्रवाह मर्यादित केला, या कृतीमुळे इतर तिन्ही भावांमध्ये — बंगालचा सुभेदार शाह शुजा, गुजरातचा सुभेदार मुराद बक्ष, आणि दख्खनचा सुभेदार औरंगजेब — तात्काळ संशय निर्माण झाला. प्रत्येकाला भीती होती की एकदा औपचारिकरित्या राज्याभिषेक झाल्यावर दारा त्यांच्याविरुद्ध कारवाई करेल, आणि मुघल परंपरेत भावांमध्ये राज्य शांततेने विभागण्याची कोणतीही व्यवस्था नव्हती — इतर काही राजवंशीय राज्यव्यवस्थांप्रमाणे हे साम्राज्य विभाज्य नव्हते.

पुढे जे घडले ते जवळजवळ दोन वर्षे चाललेले, अनेक आघाड्यांवरील गुंतागुंतीचे गृहयुद्ध होते — मुघल इतिहासातील कदाचित सर्वात महत्त्वपूर्ण वारसाहक्क संघर्ष. शाह शुजाने बंगालमध्ये स्वतःला सम्राट घोषित केले; मुरादनेही गुजरातमध्ये तेच केले; आणि औरंगजेबाने, त्याच्या स्वभावानुसार, कितीतरी अधिक रणनीतिक संयम व मोजमापाने पावले उचलली. त्याने प्रथम मुरादशी एक व्यूहात्मक युती केली, सिंहासनासाठी स्वतःची कोणतीही महत्त्वाकांक्षा नसल्याचा दावा करत आणि मुरादच्या दाव्याचा धर्मनिष्ठ समर्थक म्हणून स्वतःला सादर करत — इतिहासकार आता या दाव्याला एक जाणीवपूर्वक फसवणूक मानतात, कारण औरंगजेबाचा मुरादला खरोखर राज्य करू देण्याचा कोणताही हेतू नव्हता.

धरमतची लढाई आणि सामुगडची लढाई

औरंगजेब व मुराद यांच्या संयुक्त सैन्याने एप्रिल १६५८ मध्ये धरमतच्या लढाईत मारवाडच्या राजा जसवंतसिंह व कासीम खान यांच्या नेतृत्वाखालील शाही सैन्याचा निर्णायक पराभव केला, ज्यामुळे आग्र्याकडे जाण्याचा मार्ग मोकळा झाला. दारा शुकोहने, संख्येने व तोफखान्याने वरचढ असूनही, मे १६५८ मध्ये आग्र्याजवळील सामुगडच्या लढाईत निर्णायक पराभव पत्करला — या लढाईत दाराच्याच काही रणनीतिक चुका, ज्यात त्याने आपल्या युद्धहत्तीवरून अकाली उतरणे समाविष्ट होते (यामुळे त्याच्या सैन्याला तो मेला किंवा पळून गेला असे वाटले, ज्यामुळे घबराट पसरली), निर्णायक ठरल्या. या पराभवानंतर दारा पश्चिमेकडे पळून गेला, आणि उत्तर व पश्चिम भारतभर एक हताश पलायन सुरू झाले, जे अखेरीस त्याला पकडले जाण्यात, बलुच सरदार मलिक जिवनने (ज्याला दाराने एकेकाळी संरक्षण दिले होते) विश्वासघात केल्यात आणि अखेर फाशी दिली जाण्यात परिणत झाले.

शहाजहान, जरी आजारातून बरा झाला असला तरी, प्रत्यक्षात औरंगजेबाच्या सैन्याने आग्रा किल्ल्यात घेराव घातलेल्या स्थितीत होता, आणि जून १६५८ मध्ये त्याला औपचारिकरित्या पदच्युत करून नजरकैदेत ठेवण्यात आले, जिथे तो आपल्या आयुष्याची शेवटची आठ वर्षे, त्याची समर्पित कन्या जहानआराच्या देखरेखीखाली, १६६६ मधील मृत्यूपर्यंत राहिला. एकेकाळचा शक्तिशाली, ताजमहालाचा निर्माता आपल्या अंतिम वर्षांत आग्रा किल्ल्यात बंदिस्त राहून, यमुनेपलीकडे आपल्या प्रिय पत्नीच्या समाधीकडे पाहत असल्याची प्रतिमा, मुघल इतिहासाच्या लोकस्मृतीत सर्वाधिक हृदयस्पर्शी व वारंवार उद्धृत केल्या जाणाऱ्या प्रतिमांपैकी एक बनली आहे, जरी इतिहासकार नमूद करतात की त्याची कैद, खरी असली तरी, दारिद्र्याची नव्हती — त्याला पुरेशा सुखसोयी व सेवक कायम होते.

प्रतिस्पर्ध्यांचे निर्दालन

दारा व वडिलांना नियंत्रित केल्यानंतर, औरंगजेबाने आपल्या पूर्वीच्या मित्र मुरादकडे मोर्चा वळवला, ज्याला त्याने १६५८ मध्ये एका आर्थिक वादाचा निवाडा करण्याच्या निमित्ताने अटक केली, आणि अखेरीस १६६१ मध्ये एका पूर्वीच्या हत्येच्या आरोपाखाली फाशी दिली — हा एक सोयीस्करपणे शोधून काढलेला कायदेशीर बहाणा होता ज्यामुळे औरंगजेबाला न्यायिक वैधतेचा आभास कायम राखत एका संभाव्य प्रतिस्पर्ध्याला संपवता आले. शाह शुजा, नंतरच्या लढायांत पराभूत होऊन, १६६० मध्ये अराकानला (सध्याच्या म्यानमारमध्ये) पळून गेला, जिथे संदिग्ध परिस्थितीत स्थानिक राज्यकर्त्याने त्याला व त्याच्या कुटुंबाला ठार मारल्याचे सांगितले जाते. दारा शुकोहला स्वतः पकडून, दिल्लीच्या रस्त्यांतून अपमानास्पद रीतीने धिंड काढून, ऑगस्ट १६५९ मध्ये इस्लाम धर्मत्यागाच्या आरोपाखाली फाशी दिली गेली — हा आरोप आधुनिक इतिहासकार मुख्यतः राजकीय बहाणा मानतात, कारण दाराची हिंदू व सूफी गूढवादातील आवड, कितीही खरी असली तरी, कोणत्याही औपचारिक अर्थाने इस्लामचा त्याग ठरत नव्हती, परंतु मूलतः जे राजकीय हत्येचे कृत्य होते त्याला सोयीस्कर धार्मिक आवरण पुरवत होती.

१६५९ पर्यंत औरंगजेबाने सर्व गंभीर प्रतिस्पर्धी संपवले होते आणि त्याने स्वतःला दिल्लीत औपचारिकरित्या सम्राट म्हणून राज्याभिषेक करवून घेतला, आलमगीर ("जगज्जेता" किंवा "विश्वाचा विजेता") ही राजपदवी धारण केली. भावहत्या व स्वतःच्या वडिलांना कैद करून मिळवलेल्या वारसाहक्काची वैधता बळकट करण्यासाठी त्याने १६५९ मध्ये आणखी एक अधिक भव्य राज्याभिषेकही केला — ही कृत्ये, मुघल वारसाहक्क प्रथेत कितीही राजकीयदृष्ट्या आवश्यक असली तरी, औरंगजेबाच्या स्वतःच्या विवेकावर भार टाकत राहिली, जसे नंतरच्या पत्रव्यवहारात सिंहासन मिळवण्याच्या मार्गाबद्दल अपराधीपणा व धार्मिक चिंता व्यक्त करण्यातून दिसून येते.

वारसाहक्क युद्धावरील इतिहासलेखनीय चिंतन

इतिहासकार या वारसाहक्क संकटाच्या अर्थाबद्दल दीर्घकाळ वाद घालत आले आहेत. औरंगजेबाचे विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीचे महान चरित्रकार सर जदुनाथ सरकार यांनी हे युद्ध मुख्यतः दाराच्या "उदारमतवादी" समन्वयवादाचा आणि औरंगजेबाच्या "सनातनी" सुन्नी इस्लामचा संघर्ष म्हणून चित्रित केले, ज्यातून त्यांनी नंतरच्या धार्मिक राजकारणाची पूर्वछाया अप्रत्यक्षपणे वाचली. सतीश चंद्र आणि मुनिस फारुकी यांच्यासह अधिक अलीकडील इतिहासकारांनी या मांडणीविरुद्ध जोरदार भूमिका घेतली आहे, यावर भर देत की हे युद्ध मूलतः सुस्थापित (जरी क्रूर असले तरी) मुघल वारसाहक्क नियमांनुसार चालवलेला सत्तेसाठीचा राजकीय संघर्ष होता, ज्यात धार्मिक वक्तृत्वाचा वापर सर्व बाजूंनी साधन म्हणून केला गेला, हे खरी वैचारिक फूट प्रतिबिंबित करण्याऐवजी. सम्राट म्हणून औरंगजेबाचे स्वतःचे वर्तन लवकरच त्याला निर्भेळ कट्टरपंथी म्हणून पाहण्याच्या कोणत्याही साध्या दृष्टिकोनाला गुंतागुंतीचे बनवणार होते, तरीही त्याने त्याला अगदी तसेच पाहणाऱ्यांनाही भरपूर पुरावे पुरवले.

भाग ३: औरंगजेबाच्या सार्वभौमत्वाचे स्वरूप

व्यक्तिगत चारित्र्य आणि राज्यकारभाराची शैली

त्याच्या धोरणांबद्दल कोणताही दृष्टिकोन घेतला तरी, औरंगजेबाच्या वैयक्तिक सवयी मुघल सम्राटांशी अनेकदा जोडल्या जाणाऱ्या ऐषोआरामी प्रतिमेच्या अगदी विरुद्ध होत्या. त्याने आपल्या पूर्वसुरींच्या कारकिर्दीचे वैशिष्ट्य असलेल्या विस्तृत दरबारी संगीत व चित्रकला संरक्षणाचा त्याग केला, शाही चित्रकला कार्यशाळा बरखास्त केली (जरी जुन्या इतिहासलेखनात हा निर्णय काहीसा अतिरंजित करून सांगितला गेला आहे — अलीकडील संशोधन दर्शवते की दरबारी संरक्षण कमी झाले असले तरी चित्रकला चालू राहिली), आणि एका काटकसरीच्या वैयक्तिक आचारसंहितेनुसार जगला: तो दिवसातून पाच वेळा नमाज पढत असे, नियमितपणे उपवास करत असे, कुराण मुखोद्गत करून लिहून काढत असे, आणि वृद्धापकाळात कथितरीत्या स्वतः शिवलेल्या टोप्या व लिहिलेल्या कुराणांच्या विक्रीतून वैयक्तिक उत्पन्न मिळवत असे, आणि राजकोषातून पैसे न घेता या माफक कमाईचा उपयोग स्वतःच्या दफनासाठी करत असे.

तो प्रचंड परिश्रम करत असे, अनेकदा दररोज अनेक तास दरबार (दरबार) भरवत असे, आणि काबूलपासून कर्नाटकपर्यंत पसरलेल्या साम्राज्यातून येणाऱ्या याचिका, महसूल अहवाल व लष्करी अहवालांचे स्वतः पुनरावलोकन करत असे. अकबराच्या विपरीत, ज्याने सम्राटाभोवती अर्ध-दैवी व्यक्तिमत्त्वाचा एक विस्तृत पंथ उभारला होता (सुल्ह-इ-कुल, म्हणजेच "सार्वत्रिक शांती" ही संकल्पना, तसेच सम्राटाच्या छद्म-गूढवादी आध्यात्मिक अधिकाराचे दावे), औरंगजेबाने या नाट्यमय पवित्रतेचा बराचसा भाग जाणीवपूर्वक काढून टाकला, आणि त्याऐवजी स्वतःला शरियाद्वारे व वैयक्तिक धर्मनिष्ठेद्वारे शासित असलेला काटेकोर, जरी कठोर असला तरी, इस्लामी शासक म्हणून सादर केले — हे मॉडेल अकबराच्या अधिक संमिश्र, भारतकेंद्री राजसत्तेपेक्षा ऑट्टोमन खलिफा-आदर्शाच्या अधिक जवळचे होते.

फतवा-इ-आलमगिरी

औरंगजेबाच्या सर्वात महत्त्वपूर्ण व चिरस्थायी प्रशासकीय-धार्मिक प्रकल्पांपैकी एक म्हणजे फतवा-इ-आलमगिरी (फतवा-इ-हिंदिय्या असेही ओळखले जाते) या हनफी इस्लामी न्यायशास्त्राच्या प्रचंड संग्रहाचे संकलन, जे १६६७ च्या सुमारास सुरू झाले आणि इस्लामी विद्वानांच्या एका समितीने सुमारे आठ वर्षांत पूर्ण केले. साम्राज्यभरातील न्यायाधीशांना (काझींना) खटले इस्लामी कायद्यानुसार निवाडा करण्यासाठी एक प्रमाणित, अधिकृत संदर्भ पुरवण्याच्या उद्देशाने केलेले हे संकलन, कायदेशीर प्रशासन प्रणालीबद्ध व केंद्रीकृत करण्याचा एक महत्त्वाकांक्षी प्रयत्न होता — जरी साम्राज्याच्या प्रचंड बहुसंख्य अमुस्लिम लोकसंख्येला त्याचा व्यावहारिक उपयोग नेहमीच अपुरा आणि स्थानिक रूढी, जातपंचायती व हिंदू नागरी जीवनाच्या बऱ्याच भागावर सतत नियंत्रण ठेवणाऱ्या पूर्वप्रचलित हिंदू कायदेशीर परंपरांद्वारे (धर्मशास्त्राद्वारे) मध्यस्थ राहिला.

साम्राज्याचा विस्तार

भौगोलिकदृष्ट्या, औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत मुघल साम्राज्याने आपला आजवरचा सर्वात मोठा विस्तार पाहिला, जो आपल्या शिखरावर उपखंडाच्या दक्षिणतम टोकाचा भाग व ईशान्येकडील काही भाग वगळता जवळजवळ संपूर्ण भारतीय उपखंड व्यापत असे — इतिहासकारांच्या अंदाजानुसार सुमारे चाळीस लाख चौरस किलोमीटर क्षेत्रफळ, आणि कदाचित पंधरा कोटींहून अधिक लोकसंख्येवर राज्य — ज्यामुळे बहुतांश मापदंडांनुसार, ते त्याकाळी पृथ्वीवरील सर्वात मोठे व सर्वात संपन्न राज्य ठरले, ज्याचा राजकोष व उत्पादन (विशेषतः वस्त्रोद्योग) अँगस मॅडिसन व शिरीन मूसवी यांसारख्या आर्थिक इतिहासकारांच्या मते तत्कालीन युरोपीय राष्ट्रांपेक्षा लक्षणीयरीत्या अधिक होता. साम्राज्याच्या सत्तेच्या या स्पष्ट शिखराने मात्र प्रशासकीय अतिविस्तार व आर्थिक थकवा लपवला होता, जो अखेरीस साम्राज्याच्या विनाशाला कारणीभूत ठरणार होता — या विरोधाभासाकडे हा लेख नंतर परत येईल.

भाग ४: धार्मिक धोरण आणि त्याचे इतिहासलेखनीय वाद

जिझिया आणि मंदिर धोरण

औरंगजेबाच्या कारकिर्दीच्या कोणत्याही पैलूने, समकालीन बखरकारांमध्ये व आधुनिक इतिहासकारांमध्ये, त्याच्या अमुस्लिम प्रजेप्रती, विशेषतः हिंदूंप्रती, असलेल्या धार्मिक धोरणाइतका सातत्यपूर्ण वाद निर्माण केलेला नाही. १६७९ मध्ये औरंगजेबाने जिझिया — अमुस्लिम प्रजेवर लादला जाणारा दरडोई कर — पुन्हा लागू केला, जो सुमारे शतकभरापूर्वी अकबराने त्याच्या धार्मिक सामंजस्याच्या धोरणाचा भाग म्हणून औपचारिकरित्या रद्द केला होता. साकी मुस्तैद खान यांनी संकलित केलेल्या मआसिर-इ-आलमगिरी यासह समकालीन मुघल बखरींमध्ये या पुनर्लादणीची नोंद शरिया बंधनाच्या संदर्भात मांडलेली एक जाणीवपूर्वक इस्लामी कायदेशीर निकषांची ठामपणे मांडणी म्हणून केली आहे, आणि या कराविरुद्ध लक्षणीय जनविरोधाची नोंद केली आहे, ज्यात दिल्लीतील एक उल्लेखनीय निदर्शन समाविष्ट आहे, जे औरंगजेबाने कथितरीत्या हत्तींना जमावावर सोडून पांगवले.

औरंगजेबाने त्याच्या कारकिर्दीत विविध टप्प्यांवर काही हिंदू मंदिरे उद्ध्वस्त करण्याचे आदेशही दिले, ज्यात सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे वाराणसीतील काशी विश्वनाथ मंदिर (१६६९) आणि मथुरेतील केशव देव मंदिर (१६७०) — ज्यांच्या जागी नंतर अनुक्रमे ज्ञानवापी मशीद व शाही ईदगाह बांधल्या गेल्या, अशी ठिकाणे जी समकालीन भारतात तीव्र कायदेशीर व राजकीय वादाचा विषय राहिली आहेत. तथापि, त्याने विशिष्ट हिंदू मंदिरे, मठ आणि ब्राह्मण भूदाने त्रासापासून संरक्षित करणारे अनेक फर्मान (शाही आदेश) जारी केल्याचीही नोंद आहे, ज्यात वाराणसी, वृंदावन आणि इतरत्र मंदिरांना दिलेल्या अनुदानांचा समावेश आहे, आणि काही संदर्भांत हिंदू धार्मिक संस्थांना संरक्षण चालू ठेवले — रिचर्ड ईटन यांसारख्या इतिहासकारांनी या पुराव्याचा वापर करून असा युक्तिवाद केला आहे की मंदिर विध्वंसाचा नमुना जुन्या कथनाने सुचवलेल्या सरसकट हिंदूविरोधी मूर्तिभंजनापेक्षा कितीतरी अधिक निवडक व राजकीयदृष्ट्या संदर्भाधीन होता.

परस्परविरोधी ऐतिहासिक व्याख्या

येथील इतिहासलेखन तीव्रपणे विभागले गेले आहे. जदुनाथ सरकार यांच्या भव्य पाच खंडी चरित्रात (१९१२–१९२४) प्रतिबिंबित झालेल्या वसाहतकालीन व प्रारंभिक राष्ट्रवादी इतिहासलेखनाने औरंगजेबाला एक दृढनिश्चयी, वैचारिकदृष्ट्या प्रेरित कट्टरपंथी म्हणून चित्रित केले, ज्याची धार्मिक कट्टरता मुघल अधःपतनाचे प्रमुख कारण होती — हे कथन नंतर स्वतंत्र भारतातील हिंदुत्ववादी इतिहासलेखनाने आणखी अधिक जोर देऊन स्वीकारले, जे औरंगजेबाला अनेकदा एक प्रारूपिक जुलमी व सक्तीने धर्मांतर करवणारा शासक म्हणून चित्रित करते — हे प्रतीक ऐतिहासिक स्मृती, स्थलनामांतर आणि सांप्रदायिक अस्मितेवरील समकालीन राजकीय वादांत वापरले जाते.

सतीश चंद्र, एम. अथर अली, आणि अलीकडे ऑड्रे ट्रुश्के (ज्यांचे २०१७ सालचे पुस्तक Aurangzeb: The Man and the Myth बरेच वादग्रस्त ठरले) यांच्याशी संबंधित एक पुनरावलोकनवादी विचारसरणी असा युक्तिवाद करते की हे चित्र औरंगजेबाच्या धार्मिक धोरणाला मोठ्या प्रमाणात अतिरंजित व चुकीच्या पद्धतीने मांडते. हे विद्वान अशा पुराव्यांकडे लक्ष वेधतात की: औरंगजेबाने त्याच्या प्रशासनात त्याच्या कोणत्याही पूर्वसुरींपेक्षा हिंदू (विशेषतः राजपूत व मराठा) मनसबदारांचे प्रमाण, प्रमाणशः नसले तरी परिपूर्ण संख्येने, अधिक ठेवले होते; बहुतांश मंदिर विध्वंस हे सरसकट हिंदूविरोधी धोरणापेक्षा विशिष्ट बंडखोरीच्या कृत्यांशी किंवा प्रतिस्पर्धी दावेदारांशी असलेल्या संबंधांशी निगडित होते (रिचर्ड ईटन यांच्या काळजीपूर्वक दस्तऐवजीय अभ्यासात लोकस्मृतीने गृहीत धरलेल्यापेक्षा औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत मंदिर विध्वंसाची कितीतरी कमी उदाहरणे आढळतात, आणि बहुतांश उदाहरणे विशिष्ट राजकीय संदर्भात — उदाहरणार्थ, बंडखोर सरदारांना शिक्षा — बसवली आहेत, धार्मिक शुद्धीकरणाच्या सर्वसाधारण मोहिमेऐवजी); आणि जिझिया स्वतः, तत्त्वतः भेदभावपूर्ण व त्याच्या अधीन असणाऱ्यांसाठी खरा भार व अपमान असला तरी, गरीब, स्त्रिया, मुले, अपंग व काही प्रदेशांत ब्राह्मण यांना असंख्य सवलती देऊन लागू केला गेला होता, आणि तो जितका शुद्ध धर्मशास्त्रीय होता तितकाच दख्खनच्या युद्धांमुळे राजकोषावरील वाढत्या ताणाला प्रतिसाद देणारा आर्थिक उपायही होता.

ट्रुश्के यांच्या पुनरावलोकनवादी चौकटीच्या काही टीकाकारांसह इतर इतिहासकार असा युक्तिवाद करतात की हे पुनरावलोकनवाद स्वतःच अतिसुधारणेचा धोका बाळगते — की वैयक्तिक मंदिर विध्वंसाचे विशिष्ट राजकीय संदर्भ काहीही असले तरी, जिझियासह एकत्रितपणे पाहिले असता, नवीन मंदिरांच्या बांधकामावरील निर्बंध, काही शहरांत होळी व दिवाळीसारख्या हिंदू सणांवर वेळोवेळी घातलेले बंधने, सर्वसाधारण धोरणाचा भाग म्हणून काही नव्याने बांधलेल्या मंदिरांचा विध्वंस (१६६५ च्या एका आदेशाने नवीन मंदिर बांधकाम व विद्यमान मंदिरांच्या दुरुस्तीवर एका विशिष्ट व्याप्तीपलीकडे निर्बंध घातले), आणि हिंदूंना काही दरबारी पदे व औपचारिक भूमिकांतून बाजूला सारणे — हे सर्व एकत्र केल्यास धोरणाचा एकत्रित नमुना, कारणे काहीही असोत, अकबर, जहांगीर व शहाजहान यांच्या सामंजस्यपूर्ण धोरणांपासून खरा व मूलभूत बदल दर्शवतो.

हे म्हणणे योग्य ठरेल की सध्याचे संशोधन "सर्वात मोठा कट्टरपंथी" या साध्या कथनाला आणि औरंगजेबाच्या धोरणांना कोणतेही धार्मिक परिमाण नाकारणाऱ्या तितक्याच साध्या समर्थनालाही नाकारते. सर्वात काळजीपूर्वक केलेली मांडणी (कॅथरिन आशर, जॉन एफ. रिचर्ड्स आणि मुनिस फारुकी यांसारख्या इतिहासकारांची) औरंगजेबाच्या धार्मिक धोरणाला राज्यासाठी विशिष्टपणे सनातनी सुन्नी इस्लामी अस्मिता प्रक्षेपित करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या सम्राटाच्या व्यापक संदर्भात बसवते — अंशतः खरी वैयक्तिक धर्मनिष्ठा, अंशतः भावहत्येद्वारे मिळालेल्या वारसाहक्कानंतर वैधता बळकट करण्याची राजकीय रणनीती, आणि अंशतः त्याच्या कारकिर्दीत उद्भवलेल्या विशिष्ट राजकीय व लष्करी संकटांना (राजपूत बंडखोरी, मराठा उठाव आणि पंजाबमधील शीख प्रतिकार) दिलेला प्रतिसाद, ज्यांतील अनेक स्वतःच त्याच्या धोरणांमुळे किमान अंशतः चिथावले गेले, ज्यामुळे धार्मिकदृष्ट्या रंगलेल्या संघर्षाचे स्वयं-प्रबलक चक्र निर्माण झाले.

शीख हत्या आणि पंजाब

औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत सलग दोन शीख गुरूंच्या हत्याही घडल्या. नवव्या शीख गुरू, गुरू तेगबहादूर यांना १६७५ मध्ये दिल्लीत फाशी देण्यात आली, कथितरीत्या इस्लामच्या आध्यात्मिक अधिकाराचे प्रदर्शन करण्यास सांगितल्यावर धर्मांतर करण्यास नकार दिल्याबद्दल, जरी नेमक्या परिस्थितीबद्दल इतिहासलेखनात वाद कायम आहे, काही वृत्तांतांत छळ सहन करणाऱ्या काश्मिरी पंडितांच्या वतीने तेगबहादूर यांनी केलेल्या हस्तक्षेपाला या हत्येचे तात्कालिक कारण मानले जाते. ही हत्या शीख सामूहिक स्मृतीतील एक पायाभूत क्षण बनली आणि त्यानंतरच्या दहाव्या गुरू, गुरू गोविंद सिंह यांच्या नेतृत्वाखाली शीख समुदायाच्या लष्करीकरणाला थेट आकार दिला. गुरू गोविंद सिंह यांनी १६९९ मध्ये अंशतः मुघल सत्तेच्या सातत्यपूर्ण शत्रुत्वाला प्रतिसाद म्हणून खालसा पंथाची औपचारिक स्थापना केली, आणि त्यांच्या मुलांना नंतर १७०५ मध्ये मुघल प्रांतीय अधिकाऱ्यांनी (सरहिंदच्या नवाबाने) फाशी दिली — या घटनांनी शीख समुदाय व मुघल राज्य यांच्यातील चिरस्थायी शत्रुत्व दृढ केले, ज्याचे परिणाम औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतरच्या दशकांत पंजाबवरील साम्राज्याच्या नियंत्रणावर दीर्घकाळ जाणवणार होते.

भाग ५: दख्खनची युद्धे आणि मराठा आव्हान

दख्खनच्या वेडाची मुळे

औरंगजेबाचे धार्मिक धोरण जरी समकालीन राजकीय चर्चेत सर्वाधिक वादग्रस्त पैलू राहिले असले तरी, बहुतेक व्यावसायिक इतिहासकार सहमत आहेत की त्याच्या कारकिर्दीचे सर्वाधिक परिणामकारक वैशिष्ट्य, साम्राज्याच्या दीर्घकालीन टिकाऊपणावरील परिणामाच्या दृष्टीने, मध्य व दक्षिण भारतातील दख्खन पठारावरील त्याची अनेक दशके चाललेली, अखेरीस स्वतःच्याच पायावर धोंडा घालणारी लष्करी मोहीम हे होते.

या मोहिमेची मुळे औरंगजेबाच्या दख्खनचा मुघल सुभेदार म्हणून पूर्वीच्या कारकिर्दीत (दोन वेगळ्या कार्यकाळांत, १६३६–१६४४ आणि १६५२–१६५८) दडलेली होती, ज्यादरम्यान त्याला दोन उरलेल्या स्वतंत्र दख्खनी सल्तनतींशी — बिजापूर (आदिलशाही घराण्याच्या अधिपत्याखालील) व गोवळकोंडा (कुतुबशाही घराण्याच्या अधिपत्याखालील) — जवळून परिचय झाला व त्यांच्याविरुद्ध चिरस्थायी विरोध निर्माण झाला. या दोन्ही शिया मुस्लिम राज्यांचे स्वातंत्र्य औरंगजेबाला, एक निष्ठावान सुन्नी असल्याने, राजकीय व सांप्रदायिक अशा दोन्ही कारणांमुळे दुप्पट आक्षेपार्ह वाटत असे. याच काळात त्याचा प्रथम सामना बिजापूरचा जहागीरदार शहाजी यांचा मुलगा मराठा सरदार शिवाजी भोसले यांच्याशीही झाला, ज्याने १६४०च्या दशकापासून गनिमी युद्ध, किल्ले काबीज करणे आणि धूर्त मुत्सद्देगिरी यांच्या संयोजनातून एक स्वतंत्र मराठा राज्य उभारण्यास सुरुवात केली होती, दख्खनी सल्तनती व स्वतः मुघल यांच्या अधूनमधून होणाऱ्या दुर्बलतेचा फायदा घेत.

शिवाजी आणि मराठा सत्तेचा उदय

औरंगजेब व शिवाजी यांच्यातील संबंध या काळातील सर्वाधिक नाट्यमय उपकथानकांपैकी एक आहे. बिजापूरविरुद्ध शिवाजीच्या प्रारंभिक मोहिमा, ज्यात प्रसिद्ध १६५९ च्या प्रतापगडावरील प्रसंगात बिजापूरी सेनापती अफझल खान यांची हत्या समाविष्ट आहे (या प्रसंगाला मराठा ऐतिहासिक स्मृतीत जवळजवळ पौराणिक दर्जा प्राप्त झाला आहे, ज्यात शिवाजीने कथितरीत्या शांतता वाटाघाटी म्हणून अभिप्रेत असलेल्या भेटीदरम्यान अफझल खानला ठार मारण्यासाठी एक लपवलेले वाघनखे शस्त्र वापरले होते — कोणी प्रथम वार केला याबद्दलचे वृत्तांत वादग्रस्त आहेत), यामुळे तो एक दुर्दम्य स्वतंत्र सत्ता म्हणून प्रस्थापित झाला. त्याला दाबण्याचे मुघल प्रयत्न, ज्यात १६६३ मध्ये मुघल सेनापती शाइस्ता खान (औरंगजेबाचा मातुल मामा) यांच्या नेतृत्वाखालील एक मोठी मोहीम समाविष्ट होती, अपमानास्पद ठरले जेव्हा शिवाजीने पुण्यातील शाइस्ता खानच्या छावणीवर एक धाडसी रात्रीचा छापा टाकला, ज्यात सेनापती जखमी झाला आणि त्याचे अनेक नातेवाईक व रक्षक ठार झाले.

मुघलांनी राजपूत सेनापती जयसिंह पहिला यांनी वाटाघाटी केलेल्या पुरंदरच्या तहाद्वारे (१६६५) अधिक अनुकूल परिणाम साधला, ज्याअंतर्गत शिवाजीने मुघलांना मोठ्या संख्येने किल्ले सोपवले आणि आग्रा येथील मुघल दरबारला भेट देण्याचे मान्य केले. १६६६ मधील ही भेट राजनैतिकदृष्ट्या आपत्तीजनक ठरली: दरबारातील आपल्या स्थानामुळे अपमानित झाल्याची भावना असलेल्या शिवाजीने (त्याला स्वतःला सार्वभौम शासक समजण्याच्या त्याच्या स्वतःच्या प्रतिमेस अनुरूप वागणुकीऐवजी खालच्या दर्जाच्या मनसबदारांमध्ये स्थान देण्यात आले) जाहीर निषेध केला आणि नंतर औरंगजेबाने त्याला नजरकैदेत ठेवले — हा निर्णय सम्राटाला नंतर त्याच्या आयुष्यातील सर्वात मोठ्या रणनीतिक चुकांपैकी एक वाटणार होता, कारण शिवाजीने ऑगस्ट १६६६ मध्ये आग्र्यातून एक प्रसिद्ध सुटका केली, कथितरीत्या ब्राह्मण व साधूंना वाटण्यासाठी नेण्यात येणाऱ्या मिठाईच्या मोठ्या टोपल्यांमध्ये लपून, त्यानंतर तो महाराष्ट्रात परत गेला आणि नव्या जोमाने व साधनसंपत्तीने राज्यनिर्मिती व प्रतिकाराची मोहीम पुन्हा सुरू केली.

१६७४ मध्ये शिवाजीने रायगडावर एका भव्य राज्याभिषेक सोहळ्यात स्वतःला स्वतंत्र सार्वभौम (छत्रपती) म्हणून औपचारिकरित्या राज्याभिषिक्त करवून घेतले, ज्यात ब्राह्मण विद्वान गागा भट्ट यांनी वैदिक विधी पार पाडले, आणि यातून मुघल अधिसत्तेला स्पष्टपणे नकार देत हिंदू राजसत्तेचा ठाम दावा केला — हा एक अत्यंत प्रतीकात्मक महत्त्वाचा क्षण होता ज्याने नंतरच्या राष्ट्रवादी इतिहासलेखनाला शिवाजीला मुघल "परकीय" राजवटीविरुद्ध हिंदू संस्कृतीचा रक्षक असलेला एक आद्य-राष्ट्रवादी म्हणून चित्रित करण्यास प्रेरित केले — आधुनिक इतिहासकार सतराव्या शतकातील राजकीय संकल्पनांना लावताना ही मांडणी कालविपर्यस्त मानतात, तरीही यातून औरंगजेबाच्या वैधतेसमोरील मराठा आव्हानाच्या वैचारिक परिमाणाबद्दल काहीतरी खरे प्रतिबिंबित होते हे नाकारता येत नाही.

बिजापूर व गोवळकोंडाचे विलीनीकरण

औरंगजेब, उत्तरेतील सत्ता स्थिर केल्यानंतर, १६८१ मध्ये कायमस्वरूपी आपला दरबार दख्खनमध्ये हलवला आणि आपल्या आयुष्यातील शेवटची सव्वीस वर्षे — म्हणजेच एका शतकाच्या चतुर्थांशाहूनही अधिक, त्याच्या नंतरच्या कारकिर्दीचा जवळजवळ संपूर्ण भाग — या प्रदेशातील अखंड लष्करी मोहिमांत घालवली, दिल्ली किंवा आग्रा या पारंपरिक मुघल राजधान्यांत कधीही परत न जाता. १६८६ मध्ये मुघल सैन्याने बिजापूर जिंकले, आदिलशाही घराण्याचा अंत करत; १६८७ मध्ये त्यांनी गोवळकोंडा जिंकले, कुतुबशाही राजवटीचा अंत करत, अशा प्रकारे औरंगजेबाचे शिया दख्खनी सल्तनती नष्ट करण्याचे दीर्घकाळापासूनचे स्वप्न साध्य करत आणि प्रथमच जवळजवळ संपूर्ण उपखंडावर औपचारिकरित्या मुघल सार्वभौमत्व विस्तारत.

तरीही हा स्पष्ट विजय अत्यंत महागडा ठरला. दख्खनी सल्तनतींच्या समाप्तीने एक महत्त्वाचा रणनीतिक बफर काढून टाकला आणि, कदाचित त्याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे, मराठ्यांविरुद्ध संभाव्य मित्रांपासून औरंगजेबाला वंचित केले, कारण या सल्तनतींना मुघल महत्त्वाकांक्षांविरुद्ध प्रतिकारशक्ती म्हणून मराठा प्रतिकाराला अप्रत्यक्षपणे पाठिंबा देणे कधीकधी सोयीचे वाटत असे. आणखी वाईट म्हणजे, जिंकलेले प्रदेश प्रशासित व शांत करणे अत्यंत कठीण ठरले, आणि त्यांनी योग्य महसूल निर्माण न करता मुघल साधनसंपत्ती शोषून घेतली, तर मूळ समस्या — मराठा उठाव — केवळ टिकूनच राहिली नाही तर तीव्रही झाली.

मराठा गनिमी युद्ध (१६८९–१७०७)

१६८० मध्ये शिवाजीच्या मृत्यूनंतर, त्याचा मुलगा संभाजी याने १६८९ मध्ये त्याला पकडून औरंगजेबाने क्रूरपणे ठार मारेपर्यंत मराठा प्रतिकार चालू ठेवला (धर्मांतर करण्यास व मराठा खजिना व किल्ल्यांची ठिकाणे उघड करण्यास नकार दिल्यानंतर संभाजीचा छळ करून त्याला ठार मारण्यात आले — या हत्येने, औरंगजेबाला जे अपेक्षित होते त्याविरुद्ध, मराठा प्रतिकार दडपण्याऐवजी उलट त्याला बळकटी दिली असे दिसते). त्यानंतर मराठा प्रतिकाराचे रूपांतर एका विकेंद्रित, अत्यंत अनुकूलनक्षम गनिमी उठावात झाले, ज्याचे नेतृत्व विविध टप्प्यांवर संभाजीचा भाऊ राजाराम, राजारामाची विधवा पत्नी ताराबाई (जिने विशेषतः प्रभावी रणनीतिकार व एकत्रीकरण करणारी व्यक्ती म्हणून स्वतःला सिद्ध केले), आणि मोठ्या स्वायत्ततेने कार्यरत असलेले असंख्य अर्ध-स्वतंत्र मराठा सरदार यांनी केले.

या टप्प्याला — अनेकदा "दख्खनचे व्रण" (Deccan ulcer) असे संबोधले जाते (हा वाक्प्रचार, त्याचे नेमके श्रेय वादग्रस्त असले तरी, मुघल साधनसंपत्तीवर या मोहिमेने घातलेल्या ताणाचे वर्णन करण्यासाठी प्रचलित बनला आहे) — यात औरंगजेबाच्या प्रचंड, बोजड शाही सैन्याने, त्याच्या अवाढव्य सामानतळ, हरम-सोबतकर व प्रशासकीय यंत्रणेसह (समकालीन अंदाजानुसार मुघल छावणी, अनुयायांसह, कदाचित काही लाख लोकांची असावी — एक स्वतःच फिरते शहरच), लहान, चपळ मराठा तुकड्यांविरुद्ध अखंडपणे झगडावे लागले, ज्या मोठ्या लढायांना टाळत, पुरवठा मार्गांना त्रास देत, मुघल-नियंत्रित प्रदेशातून नाममात्र दाबल्या जात असतानाही खंडणी (चौथ व सरदेशमुखी) वसूल करत, आणि खडबडीत दख्खनी भूभागातील असंख्य डोंगरी किल्ले काबीज व पुनःकाबीज करत — असा भूभाग जो गनिमी डावपेचांसाठी अत्यंत अनुकूल व मुघलांच्या वेढा-युद्ध व जड घोडदळातील परंपरागत सामर्थ्यांसाठी अत्यंत प्रतिकूल होता.

इतिहासकारांच्या अंदाजानुसार दख्खन मोहिमांनी मुघल राजकोषाला प्रचंड मोठा खर्च दिला — समकालीन व निकटसमकालीन स्रोत असे सुचवतात की हा खर्च साम्राज्याच्या भरीव महसूल आधारावरही तीव्र ताण आणणारा होता — तरीही याने कोणताही निर्णायक निकाल दिला नाही. औरंगजेबाने स्वतः वैयक्तिकरित्या काही किल्ल्यांच्या वेढ्यांचे नेतृत्व केले जे कधीकधी अनेक महिने चालत आणि नगण्य रणनीतिक फायद्यासाठी प्रचंड साधनसंपत्ती खर्च करत, तर व्यापक उठाव इतरत्र अखंडपणे चालू राहिला. १७०७ मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूच्या वेळेपर्यंत मराठे अजूनही अपराजित होते, त्यांची सत्ता अनेक बाबतीत मोहिमेच्या सुरुवातीपेक्षा अधिक होती, आणि दख्खनमधील मुघल सत्ता मुख्यतः कागदावरच अस्तित्वात होती, एका थकलेल्या, निराश व वाढत्या प्रमाणात बंडखोर सैन्यावर टेकलेली, ज्यांच्या अधिकाऱ्यांना अनेक वर्षे नियमित वेतन मिळाले नव्हते.

भाग ६: बंडखोरी व प्रतिकाराच्या इतर आघाड्या

राजपूत बंडखोरी

औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत अकबराच्या काळापासून साम्राज्यिक स्थिरतेचा एक आधारस्तंभ राहिलेल्या मुघल-राजपूत युतीतही एक गंभीर फूट पडली. १६७८ मध्ये मारवाडचा राजा जसवंतसिंह याच्या मृत्यूनंतर, औरंगजेबाने मारवाडला अधिक थेट मुघल प्रशासकीय नियंत्रणाखाली आणण्याचा प्रयत्न केला, अंशतः जसवंतसिंहाच्या मृत्यूनंतर जन्मलेल्या मुलाला, अजितसिंहाला, वैध वारस म्हणून मान्यता देण्यास नकार देऊन — ही कृती त्या काळी व नंतरच्या अनेक इतिहासकारांनी प्रांतीय केंद्रीकरणाच्या पूर्वीच्या धोरणाचा विस्तार करण्याचा प्रयत्न म्हणून मोठ्या प्रमाणावर वाचली, जरी औरंगजेबाची स्वतःची कारणमीमांसा धार्मिक हेतूऐवजी वारसाहक्क वैधता व प्रशासकीय नियमिततेवर भर देणारी होती.

यामुळे १६७९ च्या राजपूत बंडखोरीला चालना मिळाली, ज्यात मारवाडने, शेजारील मेवाड राज्याच्या राणा राजसिंहासह, मुघल सत्तेविरुद्ध सशस्त्र प्रतिकार उभारला — शतकाहूनही अधिक काळात मुघल राजवटीविरुद्धचा हा पहिला सातत्यपूर्ण राजपूत उठाव होता, ज्याचे नेतृत्व अंशतः औरंगजेबाचाच बंडखोर मुलगा, राजपुत्र अकबर, याने केले, ज्याने राजपूत बाजूला पक्षांतर केले आणि थोडक्यात आपल्या वडिलांविरुद्ध स्वतःला सम्राट म्हणून घोषित केले, अखेरीस हे बंड मोडून पडल्यावर अकबर पळून गेला व अखेरीस मराठ्यांकडे आश्रय घेतला आणि नंतर पर्शियात मृत्यू पावला. जरी मुघलांनी अखेरीस लष्करी दबाव व वाटाघाटीद्वारे झालेल्या तडजोडीच्या संयोजनातून तात्कालिक उठाव दडपला असला, तरी या प्रसंगाने मुघल सिंहासनाप्रती राजपूत निष्ठेची लक्षणीय व चिरस्थायी झीज दर्शवली, ज्यामुळे पिढ्यानपिढ्या साम्राज्यिक स्थिरतेला आधार देणाऱ्या युती व्यवस्थेचा आणखी एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ काढून घेतला गेला, जरी मोठ्या संख्येने राजपूत मनसबदार औरंगजेबाच्या संपूर्ण कारकिर्दीत आणि त्यानंतरही साम्राज्याची सेवा करत राहिले.

जाट व बुंदेला उठाव, आणि इतर प्रादेशिक प्रतिकार

या कारकिर्दीत मथुरा-आग्रा प्रदेशातील महत्त्वपूर्ण शेतकरी व स्थानिक सरदार उठावही झाले, ज्याचे नेतृत्व विविध टप्प्यांवर गोकुळा व नंतर राजाराम व चुरामन यांसारख्या नेत्यांनी केले, वाढत्या महसूल मागण्यांबद्दलचा असंतोष, प्रदेशातील मंदिर विध्वंसाशी निगडित धार्मिक तक्रारी, आणि स्थानिक सत्तासंघर्ष यांच्या संयोजनातून चालना मिळालेले; तसेच छत्रसाल यांच्या नेतृत्वाखाली मध्य भारतात सातत्यपूर्ण बुंदेला प्रतिकारही झाला, ज्याने साम्राज्य कथितरीत्या आपल्या भौगोलिक शिखरावर असतानाच एक महत्त्वपूर्ण स्वायत्त संस्थान उभे केले. उत्तर-पश्चिम सीमावर्ती प्रदेशातील अफगाण जमातींचे उठावही, विशेषतः १६७०च्या दशकातील सातत्यपूर्ण युसुफझई व अफ्रिदी बंडखोरी, मुघल लष्करी साधनसंपत्तीवर आणखी ताण आणत होते आणि साम्राज्याला इतरत्र औपचारिक सीमा विस्तारत असतानाही आपल्या वांशिक व जमातीयदृष्ट्या भिन्न असलेल्या परिसीमा प्रदेशांवर नियंत्रण ठेवण्यात येणारी अडचण उघड करत होते.

एकत्रितपणे पाहता, प्रतिकाराच्या या अनेक एकाचवेळी सुरू असलेल्या आघाड्या — मराठा, राजपूत, जाट, बुंदेला, शीख, अफगाण — औरंगजेबाच्या कारकिर्दीचा एक मध्यवर्ती विरोधाभास दर्शवतात: एका बाजूला साम्राज्य आपल्या आजवरच्या सर्वात मोठ्या भौगोलिक विस्तारापर्यंत पोहोचत होते, तर दुसऱ्या बाजूला त्याच वेळी अभूतपूर्व व्याप्ती व तीव्रतेचा अंतर्गत बंडखोरीचा अनुभवही घेत होते — असा नमुना ज्याला अनेक इतिहासकार थेट परस्परसंबंधित मानतात, कारण सतत भौगोलिक विस्तार व युद्धाच्या प्रशासकीय व आर्थिक मागण्यांनीच प्रतिकाराला चालना देणाऱ्या तक्रारी निर्माण केल्या, आणि यातून विजय व प्रति-बंडखोरीचे एक स्वयं-प्रबलक चक्र निर्माण झाले ज्याने साम्राज्याची साधनसंपत्ती व वैधता सातत्याने गिळंकृत केली.

भाग ७: प्रशासकीय व आर्थिक ताण

जहागिरदारी संकट

औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत व नंतर मुघल अधःपतनाच्या कोणत्याही गंभीर आढाव्याच्या केंद्रस्थानी इतिहासकार सतीश चंद्र यांनी सर्वाधिक प्रभावीपणे विश्लेषण केलेली संरचनात्मक समस्या आहे, जिला "जहागिरदारी संकट" किंवा "जहागिरदारी व्यवस्थेचे संकट" असे संबोधले जाते. दख्खनमधील साम्राज्याच्या भौगोलिक विजयांनी साम्राज्याला प्रत्यक्षात मूल्यांकनयोग्य, वसूल करण्यायोग्य महसुलाच्या प्रमाणात वाढ न करता प्रचंड नवीन नाममात्र प्रदेश जोडला (कारण जिंकलेल्या दख्खनी प्रदेशाचा बराचसा भाग एकतर गरीब कृषिभूमी होती, नाममात्र मुघल सार्वभौमत्व असूनही प्रत्यक्षात मराठा नियंत्रणाखाली होती, किंवा स्पर्धात्मक महसूल दाव्यांच्या अधीन होती), तर मनसबदारांची संख्या जहागिरींच्या नेमणुका मागत सतत वाढत गेली (शरणागती पत्करलेल्या दख्खनी सरदारांना, मुघल सेवेत आणलेल्या मराठा सरदारांना, आणि अभिजनवर्गाच्या साध्या वाढीला सामावून घेण्याच्या गरजेमुळे फुगलेली) — यामुळे उपलब्ध महसूल व त्यावरील दाव्यांचे गुणोत्तर तीव्रपणे बिघडले.

यामुळे "पायबाकी" नावाची घटना निर्माण झाली — कोणताही नियुक्त जहागीरदार नसलेली, राखीव ठेवलेली भूमी — तसेच उत्पादक जहागिरींच्या नेमणुकीत तीव्र स्पर्धा व विलंब, जहागिरींच्या सरासरी कार्यकाळात घट (सरदारांना इतक्या वारंवारतेने विविध नेमणुकांदरम्यान बदलण्यात येत असे की त्यांना कोणत्याही विशिष्ट प्रदेशाच्या दीर्घकालीन कृषी विकासात गुंतवणूक करण्यासाठी थोडासाही प्रोत्साहन नसे, कारण त्यांना केलेल्या सुधारणांचा फायदा मिळण्याची अपेक्षा नव्हती), आणि परिणामी जहागीरदारांवर शेतकऱ्यांकडून अनेकदा जुलमी मार्गांनी जास्तीत जास्त अल्पकालीन महसूल काढण्याचा वाढता दबाव — यामुळे नेमकी अशाच प्रकारची स्थानिक कृषी असंतोषाची निर्मिती झाली जिने जाट व सतनामी उठावांसारख्या शेतकरी बंडांना खतपाणी घातले. एकंदर परिणाम असा झाला की साम्राज्याच्या सर्वात मोठ्या भौगोलिक विस्ताराच्या क्षणीही ही व्यवस्था तीव्र अंतर्गत ताणाखाली होती — साम्राज्यिक अतिविस्तार त्याच प्रशासकीय व आर्थिक संरचनांना कसे कमकुवत करतो ज्यांच्यावर तो विजय टिकून असतो, या व्यापक ऐतिहासिक नमुन्याचे हे एक उदाहरण आहे.

आर्थिक थकवा

दख्खन युद्धांचा प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चही स्वतः प्रचंड होता. दोन दशकांहून अधिक काळ चाललेल्या अखंड मोहिमा, प्रचंड फिरत्या शाही छावणीची देखभाल, असंख्य दीर्घकालीन वेढ्यांचा खर्च, आणि (अनेकदा थकबाकीत) प्रचंड लष्करी व्यवस्थेला वेतन देण्याची गरज यामुळे शाही राजकोषावर अभूतपूर्व ताण आला — हा ताण वादग्रस्त प्रदेशांत नाममात्र भौगोलिक नियंत्रणाचे प्रत्यक्ष कर महसुलात रूपांतर करण्याच्या साम्राज्याच्या घसरत्या क्षमतेमुळे आणखी वाढला. औरंगजेबाच्या कारकिर्दीच्या अंतिम वर्षांपर्यंत, परदेशी प्रवासी व नंतरच्या मुघलकालीन बखरकारांसह समकालीन निरीक्षक, तीव्र ताणाखालील राजकोष, दीर्घकाळ वेतन न मिळालेले सैन्य व अधिकारी (ज्यामुळे शिस्तहीनता व पळून जाण्याचे प्रमाण वाढले), आणि एकंदर प्रशासकीय थकव्याचे वातावरण यांचे वर्णन करतात, जे केवळ काही दशकांपूर्वीच्या शहाजहानच्या कारकिर्दीतील आर्थिक भक्कमतेच्या अगदी विरुद्ध होते.

युरोपीय व्यापारी कंपन्या आणि बदलते आर्थिक चित्र

औरंगजेबाच्या कारकिर्दीच्या आर्थिक संदर्भाचा कोणताही संपूर्ण आढावा घेताना या काळात भारतीय किनारपट्टीवर वाढत असलेल्या युरोपीय व्यापारी कंपन्यांच्या — इंग्लिश ईस्ट इंडिया कंपनी, डच व्हीओसी, आणि फ्रेंच कॉम्पॅनी दे झांद — उपस्थितीची नोंद घेणे आवश्यक आहे. जरी औरंगजेबाच्या हयातीत या कंपन्या तुलनेने किरकोळ भूमिका बजावत राहिल्या, त्यांच्या व्यापारी विशेषाधिकारांसाठी मुघल सद्भावनेवर अवलंबून राहिल्या (१६८६–१६९० चे संक्षिप्त अँग्लो-मुघल युद्ध, ज्याला कधीकधी कंपनी गव्हर्नर सर जोसाया चाइल्ड यांच्या नावावरून "चाइल्ड्स वॉर" म्हटले जाते, ज्याने ते सुरू केले, इंग्रजांच्या अपमानास्पद पराभवात व सक्तीच्या माफीत समाप्त झाले, यातून या टप्प्यावर मुघल सत्तेच्या तुलनेत कंपनीचे कायम असलेले लष्करी दुबळेपण उघड होते), तरीही औरंगजेबाच्या कारकिर्दीत व नंतर उपखंडाच्या घडामोडींमध्ये युरोपीय व्यापारी व अखेरीस राजकीय सहभागाची होत गेलेली हळूहळू वाढ, अत्यंत दीर्घकालीन परिणामकारक ठरणार होती, आणि मुघल पतनानंतरच्या शतकात उपखंडावरील ब्रिटिश वसाहती विजयाचा पाया रचणार होती — ही एक प्रक्रिया, हे नमूद करणे आवश्यक आहे, जी हळूहळू उलगडली आणि औरंगजेबाच्या स्वतःच्या कोणत्याही विशिष्ट धोरणांचा अपरिहार्य किंवा पूर्वानुमेय परिणाम नव्हती, तर त्याच्या मृत्यूनंतरच्या दशकांत उपखंडभर केंद्रीकृत सत्तेच्या व्यापक पतनातून उदयाला आली.

भाग ८: औरंगजेबाची अंतिम वर्षे व मृत्यू

अखंड युद्धाची किंमत

आपल्या कारकिर्दीच्या अंतिम दशकापर्यंत, तेव्हा ऐंशीच्या पुढे वय असलेला औरंगजेब, दख्खनी लष्करी छावणीत वैयक्तिकरित्या उपस्थित राहून, कोणताही निराकरणाचा मार्ग न दिसणाऱ्या उठावाविरुद्ध कारवाया दिग्दर्शित करत राहिला. या काळातील त्याच्या वैयक्तिक पत्रव्यवहारात, रुका'त-इ-आलमगिरी (औरंगजेबाला श्रेय दिलेली पत्रे, जरी त्यांची सत्यता व नेमकी कालनिश्चिती अजूनही काही शास्त्रीय वादाचा विषय आहे) यांसारख्या ग्रंथांत संकलित, एक अशा शासकाचे चित्र दिसते जो धार्मिक चिंता, थकवा, आणि अंतहीन मोहिमेबद्दल एका निरर्थकतेच्या भावनेने वाढत्या प्रमाणात व्यापला गेला होता — यात प्रसिद्धपणे त्याच्या कारकिर्दीतील रक्तपाताबद्दल खेद व्यक्त करणारे आणि स्वतःच्या मोक्षाबद्दल अनिश्चितता दर्शवणारे उतारे समाविष्ट आहेत, अशा भावना ज्या त्याच्याबद्दलच्या लोकस्मृतीत वर्चस्व गाजवणाऱ्या अजिंक्य विजेत्याच्या प्रतिमेशी विलक्षण, जवळजवळ हृदयस्पर्शी विरोधाभास दर्शवतात.

त्याने आपल्या मुलांना अपयश व एकाकीपणाची भावना व्यक्त करणारी पत्रे लिहिली असल्याचे सांगितले जाते, आणि इतिहासकारांनी दीर्घकाळ हा विरोधाभास नमूद केला आहे की दख्खनमध्ये मुघल सत्ता विस्तारण्यासाठी व संरक्षित करण्यासाठी इतकी विलक्षण वैयक्तिक ऊर्जा व साधनसंपत्ती वाहणारा सम्राट तेथील मूलभूत समस्या संपूर्णपणे अनिराकृतच सोडून मरण पावला, त्याचे मुलगे आधीच आणखी एका वारसाहक्क संघर्षाच्या अपेक्षेने स्वतःच्या स्थानासाठी डावपेच खेळत होते, आणि शाही राजकोष व सैन्य अशा स्थितीत होते जे पुढील सत्तांतरासाठी शुभसूचक नव्हते.

मृत्यू आणि तात्कालिक परिणाम

औरंगजेबाचा मृत्यू ३ मार्च १७०७ रोजी दख्खनमधील अहमदनगर येथे, वयाच्या अठ्ठ्याऐंशीव्या वर्षी, सिंहासनावर जवळजवळ एकोणपन्नास वर्षे पूर्ण केल्यानंतर झाला — कोणत्याही मुघल सम्राटाची ही सर्वात प्रदीर्घ कारकीर्द होती. आपल्या वैयक्तिक काटकसरीला अनुसरून, त्याने कोणत्याही भव्य समाधीशिवाय साधे दफन करण्याच्या सूचना सोडल्या, आणि तो औरंगाबादजवळील खुलताबाद दर्ग्याच्या संकुलात एका अचिन्हांकित, उघड्या कबरीत दफन झाला — त्याच्या पूर्वसुरींच्या भव्य समाध्यांच्या अगदी विरुद्ध, ज्यात त्याच्याच वडिलांचे ताजमहालात मुमताज महलच्या शेजारी असलेले विश्रांतीस्थानही समाविष्ट आहे — ही एक अंतिम कृती होती, जी खरी नम्रता म्हणून वाचली जावो किंवा राजवंशीय आडंबराचा टोकदार प्रतीकात्मक नकार म्हणून, ज्याने बरेच ऐतिहासिक भाष्य आकर्षित केले आहे.

त्याच्या मृत्यूने, बरोबर मुघल वारसाहक्क परंपरेने ठरवल्याप्रमाणे आणि प्रत्येक आधीच्या सत्तांतराच्या वेळी घडल्याप्रमाणे, त्याच्या हयात असलेल्या मुलांमध्ये — मुअज्जम, आझम शाह, आणि कामबक्ष — एक वारसाहक्क युद्ध सुरू केले, ज्यातून मुअज्जम विजयी झाला आणि बहादूर शाह पहिला या नावाने सिंहासनावर बसला. हा नवीन सम्राट, सिंहासनारोहणाच्या वेळी आधीच चौसष्ट वर्षांचा असलेला आणि स्वतःच्या मृत्यूपूर्वी १७१२ मध्ये केवळ पाच वर्षे राज्य करणारा, अशा साम्राज्याचा वारसा घेत होता ज्याच्या मूलभूत संरचनात्मक कमकुवतपणा — जहागिरदारी व्यवस्थेचा आर्थिक थकवा, अनिराकृत मराठा उठाव, दुरावलेले राजपूत, लष्करीकृत शीख, आणि त्यांच्या मर्यादेपर्यंत ताणलेले राजकोष व सैन्य — उलटवणे अशक्य ठरणार होते.

भाग ९: नंतरचे परिणाम — औरंगजेब आणि मुघल अधःपतन

१७०७ नंतरचे झपाट्याने झालेले विघटन

औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतरच्या दशकांत केंद्रीकृत मुघल सत्तेचे, बहुतांश इतिहासकारांच्या मते, आश्चर्यकारकरीत्या झपाट्याने विघटन झाले, जरी औपचारिक मुघल घराणे — वाढत्या प्रमाणात नाममात्र व अखेरीस मुख्यतः औपचारिक स्वरूपात — १८५७ च्या उठावानंतर ब्रिटिशांनी ते औपचारिकरित्या बरखास्त करेपर्यंत अस्तित्वात राहिले. औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर एका पिढीतच, दुर्बल, अल्पकाळ राज्य करणाऱ्या सम्राटांची मालिका, शक्तिशाली सरदार घराण्यांतील दरबारी गटबाजी (जसे की सय्यद बंधू, ज्यांनी काही काळ सम्राटांना बसवण्याच्या व पदच्युत करण्याच्या प्रक्रियेवर प्रत्यक्षात नियंत्रण मिळवून राजनिर्मात्यांची भूमिका बजावली), दख्खनवरील प्रभावी केंद्रीय नियंत्रणाचा तोटा (जिथे मुघल व्हाइसरॉय आसफ जाह पहिला याने १७२४ मध्ये प्रत्यक्षात हैदराबाद या स्वतंत्र राज्याची स्थापना केली, जे नाममात्र मुघल अंकित असले तरी एका सार्वभौम घटकाप्रमाणे कार्यरत होते), मराठा सत्तेचा सातत्यपूर्ण व अखेरीस विजयी विस्तार (ज्याने अठराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत एका सैल संघराज्याची स्थापना केली जी उपखंडाच्या बऱ्याच भागावर प्रभावी नियंत्रण ठेवत होती किंवा खंडणी वसूल करत होती), १७३९ मधील नादिरशाहचे विनाशकारी पर्शियन आक्रमण (ज्याने दिल्ली लुटले आणि मयूरासनासह खजिना घेऊन गेले — मुघल राजसत्तेच्या भौतिक साधनसंपत्ती व प्रतीकात्मक प्रतिष्ठा या दोघांनाही हा एक विध्वंसक धक्का होता), आणि अहमदशाह दुर्रानी यांच्या नेतृत्वाखालील त्यानंतरची अफगाण आक्रमणे — या सर्वांनी मिळून अठराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत मुघल साम्राज्यिक सत्तेला दिल्लीच्या आसपासच्या केवळ एका छायेच्या उपस्थितीपुरते कमी केले — केवळ एका पिढीपूर्वीच औरंगजेबाच्या अधिपत्याखाली साम्राज्याने आपल्या भौगोलिक शिखरावर असताना प्रक्षेपित केलेल्या अभेद्य वाटणाऱ्या सत्तेपासून हा एक नाट्यमय उलथापालथ होता.

या झपाट्याने झालेल्या पतनाला औरंगजेब किती जबाबदार आहे?

१७०७ नंतरच्या या झपाट्याने झालेल्या पतनाचे औरंगजेबाच्या स्वतःच्या धोरणांना व निर्णयांना किती थेट श्रेय द्यायचे हा प्रश्न इतिहासकारांना शतकाहूनही अधिक काळ व्यापून राहिला आहे, आणि विवेकी विद्वान कारणमीमांसेच्या समतोलाबद्दल अजूनही असहमत आहेत. इतिहासलेखनात अनेक वेगळ्या, परस्परांना वगळणाऱ्या नसलेल्या व्याख्येच्या रेषा उदयाला आल्या आहेत:

"वैयक्तिक जबाबदारी" सिद्धांत, जो प्रामुख्याने जदुनाथ सरकार यांच्याशी संबंधित आहे, औरंगजेबाच्या विशिष्ट धार्मिक व दख्खन धोरणांना मोठ्या प्रमाणात जबाबदार धरतो: त्याने राजपुतांना दुरावणे, मराठ्यांविरुद्धचे दीर्घकालीन, साधनसंपत्ती-निचरा करणारे आणि अखेरीस अयशस्वी युद्ध, आणि त्याच्या पूर्वसुरींच्या धार्मिक सामंजस्याच्या धोरणांपासून झालेली फारकत — या सर्वांनी मिळून मुघल सत्ता ज्या राजकीय व सामाजिक युतीवर टेकलेली होती ती गंभीरपणे कमकुवत केली, तसेच तिचे संरक्षण करण्यासाठी आवश्यक असलेला राजकोष व सैन्य थकवून टाकले.

"संरचनात्मक संकट" सिद्धांत, सतीश चंद्र, एम. अथर अली, आणि इरफान हबीब यांच्याशी संबंधित, या पतनाला दीर्घकालीन, अव्यक्तिगत संरचनात्मक गतिशीलतेत बसवतो — जहागिरदारी संकट, साम्राज्याचा सहज मूल्यांकनयोग्य गाभा प्रदेश उत्पादक विस्ताराच्या मर्यादेपर्यंत पोहोचल्यावर पूर्व-आधुनिक कृषी करआकारणीच्या मर्यादा, आणि सतराव्या शतकात उपलब्ध असलेल्या प्रशासकीय तंत्रज्ञानाने मुघल प्रमाणाच्या व विविधतेच्या साम्राज्याचे शासन करण्यातील मूळ अडचण — ज्यांचे औरंगजेबाचे विशिष्ट निर्णय हे मूळ कारणापेक्षा लक्षण व प्रवेगक अधिक होते. या दृष्टिकोनानुसार, सिंहासनावर कोणीही असो किंवा कोणतीही विशिष्ट धार्मिक धोरणे अवलंबली गेली असोत, कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपाचे संकट अपेक्षितच होते, जरी संकटाचे विशिष्ट स्वरूप व वेळ नक्कीच औरंगजेबाच्या निर्णयांनी आकाराला आली.

"प्रादेशिकीकरण" सिद्धांत, मुझफ्फर आलम व सी. ए. बेली यांसारख्या इतिहासकारांशी संबंधित, आणखी काहीसे पुनरावलोकनवादी वाचन देतो, असा युक्तिवाद करतो की परंपरागतरीत्या शुद्ध "अधःपतन" म्हणून वर्णिले गेलेले हे अंशतः खरे तर प्रादेशिक राजकीय व आर्थिक एकत्रीकरणाची प्रक्रिया होती, ज्यात अवध, बंगाल, हैदराबाद, आणि मराठा संघराज्यासारखी उत्तरसंस्थाने केवळ अव्यवस्थित पतनाचे प्रतिनिधित्व करत नव्हती तर अनेकदा मुघल प्रशासकीय पद्धती स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेणारी, आर्थिकदृष्ट्या गतिशील प्रादेशिक राज्येही होती — अशी पुनर्मांडणी जी औरंगजेबाच्या कारकिर्दीने शुद्ध अराजकतेला वाट करून दिली या साध्या कथनाला गुंतागुंतीचे करते, जरी यामुळे केंद्रीकृत मुघल साम्राज्यिक सत्ता स्वतः नाट्यमयरीत्या कमकुवत झाली यावर वाद निर्माण होत नाही.

बहुतेक समकालीन इतिहासकार या स्थानांच्या काही संश्लेषणाचे समर्थन करतील: की औरंगजेबाला मनसबदारी-जहागिरदारी व्यवस्थेत खऱ्या संरचनात्मक असुरक्षिततेचा आणि अभूतपूर्व प्रमाणाच्या साम्राज्याचे शासन करण्याच्या आव्हानाचा वारसा मिळाला, की त्याच्या स्वतःच्या रणनीतिक निवडींनी — सर्वांहून अधिक म्हणजे साम्राज्याच्या उत्तरी गाभ्याला एकत्रित व सुधारण्याऐवजी अनेक दशके दख्खन विजयाला दिलेली नियतीभेदी वचनबद्धता, राजपुतांसह प्रमुख युत गटांना दुरावणे आणि सातत्यपूर्ण शीख व मराठा शत्रुत्वाला चिथावणी देणे — अन्यथा अधिक हळूहळू उलगडलेल्या किंवा अधिक हाताळता येण्याजोग्या राहिल्या असत्या अशा संरचनात्मक संकटांना लक्षणीयरीत्या वेगवान व खोल केले, आणि की १७०७ नंतरची विशिष्ट आपत्तीजनक घटनांची क्रम (दुर्बल उत्तराधिकारी, गटबाज दरबारी राजकारण, परकीय आक्रमण) यांनी आधीच अवघड असलेल्या परिस्थितीला संपूर्ण पतनात परिणत केले.

आधुनिक स्मृतीतील वादग्रस्त वारसा

शैक्षणिक इतिहासलेखनाच्या पलीकडे, औरंगजेब समकालीन दक्षिण आशियाई राजकीय व सांस्कृतिक स्मृतीत एका असामान्यरीत्या भारावलेल्या स्थानावर आहे, विशेषतः भारतात, जिथे त्याच्या वारशाबद्दलचे वाद धार्मिक राष्ट्रवाद, ऐतिहासिक स्मृती, आणि स्थलनामांतराच्या राजकारणाबद्दलच्या व्यापक समकालीन वादांशी गुंतले गेले आहेत (नवी दिल्लीतील औरंगजेब रोडचे २०१५ मध्ये एपीजे अब्दुल कलाम रोड असे नामांतर हे एक प्रमुख अलीकडचे उदाहरण, आणि औरंगाबाद शहराचे २०२३ मध्ये छत्रपती संभाजीनगर असे नामांतर हे आणखी एक). याउलट पाकिस्तानात औरंगजेबाला अनेकदा अधिक सकारात्मकतेने, इस्लामी धर्मनिष्ठा व राज्यकारभाराचे उदाहरण म्हणून स्मरले गेले आहे — यातून १९४७ च्या फाळणीच्या दोन्ही बाजूंच्या ऐतिहासिक स्मृतीला आकार देणाऱ्या भिन्न राष्ट्र-उभारणीच्या कथनांचे प्रतिबिंब दिसते. महाराष्ट्रात, औरंगजेबाला दिलेल्या मराठा प्रतिकाराची ऐतिहासिक स्मृती, आणि विशेषतः शिवाजी हे व्यक्तिमत्त्व, प्रादेशिक अस्मिता व अभिमानात एक विशेषतः केंद्रीय व अनेकदा राजकीयदृष्ट्या भारावलेले स्थान व्यापते.

गंभीर इतिहासकार सर्वसाधारणपणे सतराव्या शतकातील राजकीय व धार्मिक संघर्षांना आधुनिक राष्ट्रवादी किंवा सांप्रदायिक श्रेण्यांच्या कालविपर्यस्त चष्म्यातून वाचण्याविरुद्ध सावध करतात — या श्रेण्या औरंगजेबाच्या हयातीत त्यांच्या सध्याच्या स्वरूपात अस्तित्वातच नव्हत्या — तरीही ते हेही मान्य करतात की ऐतिहासिक नोंदीत धार्मिकदृष्ट्या रंगलेल्या धोरण व संघर्षाचे खरे पुरावे आहेत जे शुद्ध राजकीय म्हणून सहज स्पष्ट करता येत नाहीत किंवा आधुनिक सांप्रदायिक कथनांतही सहज समाविष्ट करता येत नाहीत. दुसऱ्या शब्दांत, सर्वात जबाबदार शैक्षणिक दृष्टिकोन औरंगजेबाच्या कारकिर्दीतील धार्मिक भेदभाव व हिंसाचाराच्या खऱ्या उदाहरणांना धुऊन टाकतही नाही आणि या माणसाला व त्याच्या पन्नास वर्षांच्या कारकिर्दीला एकाच परिमाणात सामावूनही घेत नाही, त्याऐवजी दस्तऐवजीय नोंद प्रत्यक्षात उघड करणाऱ्या भरीव प्रशासकीय, लष्करी व वैयक्तिक गुंतागुंतीकडे दुर्लक्षही करत नाही.

भाग १०: औरंगजेबाचे मूल्यमापन — एक संतुलित लेखाजोखा

कामगिरी

कोणत्याही संतुलित अंतिम मूल्यमापनात औरंगजेबाच्या खऱ्या कामगिरीची दखल घेणे आवश्यक आहे. त्याने मुघल साम्राज्याने आजवर साध्य केलेल्या सर्वात मोठ्या भौगोलिक विस्ताराचे नेतृत्व केले, शेवटच्या स्वतंत्र दख्खनी सल्तनतींचे यशस्वीरीत्या निर्दालन केले, त्याच्या कारकिर्दीच्या बहुतांश काळात एका अभूतपूर्व प्रमाणाच्या व विविधतेच्या साम्राज्यभर प्रभावीपणे कार्यरत असलेली केंद्रीय प्रशासनव्यवस्था राखली, वैयक्तिक शिस्त, प्रशासकीय परिश्रम, आणि इस्लामी कायदेशीर व नैतिक तत्त्वांप्रती त्याच्या स्वतःच्या समजुतीनुसार खरी (जरी निवडक रीतीने लागू केलेली असली तरी) बांधिलकी दाखवली, आणि उतारवयातही अनेक दशके वैयक्तिकरित्या मोहिमेवर उपस्थित राहून, कोणत्याही मापदंडाने उल्लेखनीय अशी शारीरिक व मानसिक चिकाटी दाखवली.

अपयश व किंमत

तितकेच, एक संतुलित मूल्यमापन दख्खनमधील न जिंकता येणाऱ्या युद्धाला अर्ध्या शतकाजवळ दिलेल्या वचनबद्धतेच्या गंभीर किमतीचाही प्रामाणिकपणे लेखाजोखा घ्यायला हवा — ज्याने राजकोष निचरून टाकला, सैन्य थकवले, आणि त्याच्या मृत्यूच्या वेळी मूलभूत मराठा समस्या संपूर्णपणे अनिराकृत ठेवली; शतकभर मुघल स्थिरतेला आधार देणाऱ्या राजपूत युतीव्यवस्थेचे दुरावणे; धार्मिक धोरणे — जिझिया, मंदिर विध्वंस, आणि संबंधित भेदभावपूर्ण उपाय — जी, त्यांची नेमकी व्याप्ती व प्रेरणा काहीही असो, त्याच्या अमुस्लिम प्रजेच्या मोठ्या भागाशी असलेले संबंध निर्विवादपणे ताणून टाकत होती आणि पंजाब, राजस्थान व इतरत्र सातत्यपूर्ण बंडखोरीला इंधन पुरवत होती; आणि एकंदर शासनाचा एक नमुना जो, त्याच्या सर्व वैयक्तिक परिश्रमांसह, त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांना त्याने शहाजहानकडून वारसाहक्काने मिळालेल्या साम्राज्यापेक्षा संरचनात्मकदृष्ट्या कमकुवत, अधिक आर्थिकदृष्ट्या थकलेले, आणि विघटनाला अधिक असुरक्षित असे साम्राज्य सोपवून गेला — जरी त्याचा नाममात्र भौगोलिक विस्तार अधिक असला (किंवा, अनेक इतिहासकारांच्या मते, त्याच कारणामुळेच).

अंतिम निर्णय

अशाप्रकारे औरंगजेब काळजीपूर्वक ऐतिहासिक अभ्यासातून एक साधा खलनायक किंवा नायक म्हणून नव्हे, तर साम्राज्यिक विस्ताराचा पाठपुरावा आणि अशा विस्तार अखेरीस ज्या राजकीय, आर्थिक व सामाजिक पायांवर टेकलेला असतो त्यांची देखभाल यांच्यातील शाश्वत तणावाला असामान्यरीत्या स्पष्ट स्वरूपात दर्शवणारी कारकीर्द असलेला एक व्यक्तिमत्त्व म्हणून समोर येतो. एका मोजलेल्या व निर्दयी वारसाहक्क युद्धाद्वारे सत्तेप्रत झालेल्या त्याच्या उदयाने एका प्रचंड राजकीय कौशल्याच्या व रणनीतिक संयमाच्या माणसाला उघड केले; त्याच्या धार्मिक धोरणांनी इस्लामी राजसत्तेच्या एका विशिष्ट दृष्टिकोनाप्रती खरी, जरी ऐतिहासिकदृष्ट्या वादग्रस्त व चलनशीलपणे लागू केलेली असली तरी, बांधिलकी प्रतिबिंबित केली; आणि त्याच्या पन्नास वर्षांच्या कारकिर्दीने, त्याच्या सर्व वैयक्तिक परिश्रम व खऱ्या कामगिरीसह, अखेरीस हे दाखवून दिले की प्रशासकीय व आर्थिक क्षमतेच्या वास्तववादी आढाव्यापासून विभक्त केलेला आणि महत्त्वाच्या राजकीय मित्रांना दुरावण्याच्या किमतीवर पाठपुरावा केलेला असीम भौगोलिक महत्त्वाकांक्षेचा पाठलागच सर्वाधिक शक्तिशाली साम्राज्यांनाही आतून कसा पोकळ करू शकतो, आणि आपल्या उत्तराधिकाऱ्यांना सामर्थ्याऐवजी अनिराकृत संकटाचा वारसाच कसा सोपवू शकतो. या अर्थाने, औरंगजेबाचा उदय व अस्त केवळ दक्षिण आशियाई इतिहासाचे एक प्रकरणच देत नाही तर साम्राज्यिक सत्तेच्या विरोधाभासांचा एक व्यापक अभ्यास-प्रकरणही देतो: सर्वात मोठ्या स्पष्ट विजयाचा क्षण त्यानंतरच्या पतनाच्या परिस्थितीला कसा लपवू शकतो, आणि प्रत्यक्षपणे निर्माणही करू शकतो.

संदर्भ

1. Ali, M. Athar. The Mughal Nobility Under Aurangzeb. Revised ed. Oxford University Press, 1997.
2. Alam, Muzaffar. The Crisis of Empire in Mughal North India: Awadh and the Punjab, 1707–1748. Oxford University Press, 1986.
3. Asher, Catherine B., and Cynthia Talbot. India Before Europe. Cambridge University Press, 2006.
4. Bayly, C. A. Rulers, Townsmen and Bazaars: North Indian Society in the Age of British Expansion, 1770–1870. Cambridge University Press, 1983.
5. Chandra, Satish. Parties and Politics at the Mughal Court, 1707–1740. Oxford University Press, 2002.
6. Chandra, Satish. Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II: Mughal Empire (1526–1748). Har-Anand Publications, 1999.
7. Eaton, Richard M. Essays on Islam and Indian History. Oxford University Press, 2000.
8. Eaton, Richard M. India in the Persianate Age, 1000–1765. Allen Lane / Penguin, 2019.
9. Faruqui, Munis D. The Princes of the Mughal Empire, 1504–1719. Cambridge University Press, 2012.
10. Gordon, Stewart. The Marathas, 1600–1818. Cambridge University Press, 1993.
11. Habib, Irfan. The Agrarian System of Mughal India, 1556–1707. Oxford University Press, 1999.
12. Hasan, Farhat. State and Locality in Mughal India: Power Relations in Western India, c. 1572–1730. Cambridge University Press, 2004.
13. Moosvi, Shireen. The Economy of the Mughal Empire, c. 1595: A Statistical Study. Oxford University Press, 1987.
14. Richards, John F. The Mughal Empire. The New Cambridge History of India, I.5. Cambridge University Press, 1993.
15. Sarkar, Jadunath. History of Aurangzib, 5 vols. M. C. Sarkar & Sons, 1912–1924 (reprinted Orient Longman).
16. Sarkar, Jadunath. A Short History of Aurangzib, 1618–1707. M. C. Sarkar & Sons, 1930.
17. Sarkar, Jadunath. Shivaji and His Times. Orient Longman, 1919 (reprinted).
18. Truschke, Audrey. Aurangzeb: The Man and the Myth. Stanford University Press, 2017.
19. Truschke, Audrey. Culture of Encounters: Sanskrit at the Mughal Court. Columbia University Press, 2016.
20. Wink, André. Land and Sovereignty in India: Agrarian Society and Politics Under the Eighteenth-Century Maratha Svarajya. Cambridge University Press, 1986.
21. Wolpert, Stanley. A New History of India. 10th ed. Oxford University Press, 2016.
22. Maasir-i-Alamgiri (समकालीन मुघल दरबारी बखर, साकी मुस्तैद खान यांनी संकलित), जदुनाथ सरकार यांनी अनुवादित. Royal Asiatic Society of Bengal, 1947.

[स्रोतांविषयी टीप: हा लेख मुघल इतिहासावरील विस्तृत इंग्रजी-भाषिक शैक्षणिक संशोधनावर आधारित आहे, ज्यात वसाहतकालीन, राष्ट्रवादी, आणि समकालीन पुनरावलोकनवादी इतिहासलेखन परंपरांचा समावेश आहे. अधिक खोलात जाऊ इच्छिणाऱ्या वाचकांना विशेषतः जदुनाथ सरकार यांच्या पारंपरिक चरित्रात्मक दृष्टिकोनाच्या आणि सतीश चंद्र, रिचर्ड ईटन, व ऑड्रे ट्रुश्के यांनी दिलेल्या संरचनात्मक, पुनरावलोकनवादी पुनर्मूल्यांकनाच्या यांच्यातील चालू असलेल्या शैक्षणिक संवादाकडे निर्देशित केले जाते, ज्यांच्या भिन्न पद्धती व निष्कर्ष औरंगजेब अभ्यासाची सातत्यपूर्ण जिवंतता — आणि सातत्यपूर्ण वादग्रस्तताही — दर्शवतात.]