The Rise and Fall of Cyrus the Great: Founder of the Persian Empire – By Dr. Rahul Kharat

 

The Rise and Fall of Cyrus the Great: Founder of the Persian Empire – By Dr. Rahul Kharat

Introduction

Few figures in the ancient world command the enduring fascination that Cyrus II of Persia, known to posterity as Cyrus the Great, continues to inspire. In the space of roughly three decades, between his accession to a minor throne in the highlands of Fars around 559 BCE and his death on a distant eastern frontier in 530 BCE, Cyrus transformed a small vassal kingdom into the largest empire the world had yet seen, stretching from the Aegean coast of Anatolia to the valleys of the Indus and from the Caucasus to the Persian Gulf. He is remembered not merely as a conqueror but as a statesman whose methods of governance, religious tolerance, and administrative innovation set patterns that later empires, including Rome, would emulate. His name appears in the Hebrew Bible as an instrument of divine will, in Greek historiography as a paragon of kingly virtue, and in the modern world as an early exemplar of what has been called the first charter of human rights, inscribed upon a clay cylinder unearthed in the ruins of Babylon.

This article examines the arc of Cyrus's life and career: the obscure and legend-laden circumstances of his birth and youth, his consolidation of power among the Persian tribes, his systematic conquest of the great powers of the ancient Near East, the philosophy of rule he appears to have practiced, and finally the circumstances of his death and the fate of the empire he built. In doing so, it draws upon the principal ancient sources, Greek and Babylonian alike, while remaining attentive to the difficulties historians face in separating fact from later embellishment. The story of Cyrus is, in many respects, a story about the writing of history itself: a ruler so consequential that friend and former enemy alike found it necessary to explain him, and in explaining him, to mythologize him.

Historical Background: Persia Before Cyrus

To understand Cyrus's achievement, one must first understand the world into which he was born. By the middle of the sixth century BCE, the ancient Near East was dominated by a handful of major powers. The Median Empire, centered in the Zagros Mountains of what is now northwestern Iran, had grown powerful in the seventh century BCE, playing a decisive role in the destruction of the Assyrian Empire in 612 BCE alongside the Neo-Babylonian king Nabopolassar. To the west, the kingdom of Lydia, under its fabulously wealthy king Croesus, controlled much of Anatolia. To the south, the Neo-Babylonian Empire, heir to the ancient Mesopotamian civilizations of Sumer and Akkad, ruled Mesopotamia and the Levant, having itself destroyed the kingdom of Judah and carried its elite into the famous Babylonian captivity. Egypt, though past the peak of its imperial power, remained an independent and formidable state under the Saite pharaohs.

The Persians themselves were an Indo-European people, linguistically and culturally related to the Medes, who had settled in the region of Fars (Old Persian Parsa) in southwestern Iran. Organized into tribal confederations, the Persians were, at the time of Cyrus's birth, vassals of the Median crown. The ruling family of Persia, the Achaemenids, took their name from a semi-legendary ancestor, Achaemenes (Old Persian Haxamanish), and had governed the small kingdom of Anshan, in the Persian heartland, for at least two generations before Cyrus.

The relationship between the Achaemenid kings of Anshan and the Median crown appears to have been sealed by marriage alliance. According to Herodotus, Cyrus's father, Cambyses I, was a Persian vassal king who married Mandane, daughter of the Median king Astyages, uniting the two royal houses. It is out of this dynastic marriage that later Greek writers spun an elaborate tale of Cyrus's birth and childhood, one that says a great deal about how the ancient world understood the emergence of extraordinary rulers.

Legends of Birth and Youth

Herodotus, writing roughly a century after Cyrus's death, preserves what he presents as the most reliable of several competing accounts of Cyrus's origins. In this telling, Astyages, the Median king, dreamed that his daughter Mandane would produce a son destined to supplant him. Alarmed, Astyages had the infant Cyrus given to a herdsman with instructions that the child be exposed to die. The herdsman, moved by pity, secretly raised the boy as his own rather than carrying out the order. Years later, the boy's noble bearing and commanding presence during a game with other village children betrayed his royal origins, and Astyages, upon learning the truth, ultimately spared his grandson's life, sending him to be raised among the Persians while punishing those who had disobeyed him.

Modern historians treat this narrative, and the several variant versions recorded by other ancient writers such as Ctesias of Cnidus, with considerable skepticism. The tale bears an unmistakable resemblance to a recurring folkloric pattern found across many cultures, in which a threatened infant of destiny is exposed, saved by a humble figure, and later rises to fulfill a prophecy that his enemies sought to prevent. Similar motifs attach to figures as varied as Sargon of Akkad, Moses, Romulus and Remus, and later Oedipus. What can be said with greater confidence is that Cyrus was born around 600 to 580 BCE, the son of Cambyses I of Anshan, and that he succeeded his father as a vassal king of the Medes at some point in the 550s BCE. The precise historical kernel beneath the legend, whether Cyrus's rise truly began with an act of open rebellion against a grandfather-king or arose through more gradual processes of dynastic politics, remains a matter of scholarly debate, informed as much by the later Babylonian and Persian royal inscriptions as by the Greek historians.

The Overthrow of Media

The event that launched Cyrus onto the stage of great-power politics was his rebellion against Median overlordship. According to the traditional account, transmitted through Herodotus and corroborated in broad outline by the Babylonian source known as the Nabonidus Chronicle, Cyrus rose in revolt against his maternal grandfather Astyages around 553 to 550 BCE. The war lasted approximately three years. A crucial turning point came when Harpagus, a Median noble who nursed a grievance against Astyages, reportedly defected to Cyrus's side along with a portion of the Median army, contributing decisively to Cyrus's eventual victory.

The Nabonidus Chronicle, a Babylonian text roughly contemporary with the events it describes, records that Astyages mobilized his forces against Cyrus, "king of Anshan," but that his own troops rebelled and delivered him into Cyrus's hands. Cyrus then marched on and captured the Median capital of Ecbatana, seizing its treasury. This victory transformed Cyrus from a regional vassal into the master of a substantial empire, since the Medes had themselves ruled over an extensive territory stretching across the Iranian plateau. Rather than destroying Median institutions outright, Cyrus appears to have absorbed much of the Median administrative apparatus and aristocracy into his new order, a pattern of pragmatic incorporation that would characterize his subsequent conquests. Ecbatana itself became one of the several capitals of the new Persian state, and Medes continued to serve in prominent military and administrative roles throughout the empire's subsequent history, so much so that Greek writers often spoke loosely of "Medes and Persians" as though the two peoples were scarcely distinguishable.

The Conquest of Lydia

With Media subdued, Cyrus turned his attention westward, toward the wealthy Anatolian kingdom of Lydia, ruled by Croesus, whose riches were proverbial even in antiquity. The conflict between Cyrus and Croesus has become one of the most famous episodes in Herodotus's Histories, not least for its moral lesson concerning the dangers of overconfidence. According to Herodotus, Croesus, alarmed by the growing power of Persia and perhaps hoping to seize the opportunity presented by the recent upheaval in Media, consulted the oracle at Delphi about the wisdom of attacking Cyrus. He received the famously ambiguous reply that if he made war on the Persians, he would destroy a great empire. Croesus, interpreting this as a favorable omen, proceeded to invade Cappadocia.

The campaign that followed did not go as Croesus anticipated. After an inconclusive battle near Pteria, Croesus withdrew to his capital at Sardis, disbanding his mercenary forces for the winter in the expectation that campaigning season had ended. Cyrus, however, pursued him with unexpected speed, and the two armies met before the walls of Sardis. Herodotus records that Cyrus's forces neutralized the renowned Lydian cavalry through a stratagem involving camels, whose scent reportedly unsettled the Lydian horses. Sardis fell after a brief siege, traditionally dated to 547 or 546 BCE, and Lydia was absorbed into the growing Persian domain. The prophecy Croesus had received from Delphi proved true in a manner he had not anticipated: the great empire destroyed was his own.

The fate of Croesus himself is recorded variously. Herodotus offers a celebrated, morally freighted account in which Cyrus, having condemned Croesus to be burned alive, is moved to spare him after the defeated king cries out the name of the Athenian sage Solon, prompting Cyrus to reflect on the instability of human fortune and to take Croesus into his own court as a trusted advisor. Whatever the literal truth of this episode, it reflects a broader theme in Greek and Persian tradition alike: that Cyrus's power was tempered by a capacity for magnanimity toward defeated rivals, a trait that recurs throughout the ancient accounts of his career and that likely served him well as a tool of statecraft, encouraging subsequent adversaries to surrender rather than resist to the last.

With Lydia conquered, Persian arms extended across most of Anatolia. The Greek city-states of Ionia, on the Aegean coast, which had previously been subject to Lydia, now found themselves under Persian suzerainty, a development with long-term consequences for the history of Greco-Persian relations, including the Ionian Revolt and the Persian Wars of the following century.

The Conquest of Babylon

The greatest prize of Cyrus's career, however, lay to the south: the ancient and fabulously wealthy city of Babylon, capital of the Neo-Babylonian Empire and heir to millennia of Mesopotamian civilization. By the time Cyrus turned his attention to Babylon in the late 540s and 539 BCE, the Babylonian throne was occupied by Nabonidus, a ruler whose religious policies had alienated significant portions of his own population. Nabonidus had promoted the cult of the moon god Sin above that of Marduk, the traditional patron deity of Babylon, and had spent long periods away from the capital residing at the Arabian oasis of Tayma, leaving the government in the hands of his son Belshazzar, a figure later immortalized in the biblical Book of Daniel.

According to the Nabonidus Chronicle and the later Cyrus Cylinder, Babylonian discontent with Nabonidus's rule created fertile ground for Cyrus's intervention. The decisive campaign came swiftly. Cyrus's forces, under the command of the general Ugbaru, defeated the Babylonian army at Opis on the Tigris in the autumn of 539 BCE. Sippar surrendered without resistance shortly thereafter, and Babylon itself fell within days, reportedly without significant fighting, an outcome the Cyrus Cylinder attributes to the god Marduk's displeasure with Nabonidus and his selection of Cyrus as a legitimate and welcome liberator. Herodotus, for his part, preserves a more dramatic, if historically doubtful, account in which Cyrus's engineers diverted the course of the Euphrates River to allow his soldiers to enter the city along the lowered riverbed during a festival, catching the defenders by surprise.

Whatever the precise military details, the fall of Babylon was a watershed event. It brought under Persian control not merely the city itself but the entire Neo-Babylonian Empire, including its provinces in Syria and the Levant, among them the former kingdom of Judah, whose population had been deported to Babylonia by Nebuchadnezzar II decades earlier. Cyrus entered Babylon in October 539 BCE and was received, according to the Babylonian record, not as a foreign conqueror but as a restorer of proper order and traditional religious practice, a portrayal that, whatever its propagandistic dimensions, appears to have reflected genuine Babylonian sentiment weary of Nabonidus's unorthodox rule.

The Cyrus Cylinder and the Philosophy of Governance

Among the most significant artifacts to survive from Cyrus's reign is the Cyrus Cylinder, a barrel-shaped clay object inscribed in Akkadian cuneiform, discovered in the ruins of Babylon in 1879 and now held in the British Museum. Composed in the voice of Cyrus himself, though following conventions typical of earlier Mesopotamian royal inscriptions, the Cylinder proclaims Cyrus's selection by Marduk to rule Babylon, denounces the impieties of Nabonidus, and describes Cyrus's restoration of displaced peoples and cults to their proper places, along with the return of images of various deities that Nabonidus had removed from their home temples.

In the twentieth century, the Cylinder acquired an outsized reputation in popular and diplomatic discourse as, in the words sometimes attached to it, the world's first charter of human rights, a characterization embraced enthusiastically by the government of Pahlavi Iran and reproduced in a replica presented to the United Nations. Modern Assyriologists have urged considerable caution regarding this claim. The Cylinder is, in genre and content, a conventional piece of Mesopotamian royal propaganda, closely paralleling earlier inscriptions by Assyrian and Babylonian kings who likewise claimed divine selection and boasted of restoring proper religious order after a predecessor's impiety. It does not articulate anything resembling a universal doctrine of individual rights in the modern sense, and its promises of restoration applied specifically to displaced cult statues and communities relevant to Babylonian religious and political concerns rather than constituting a general legal or philosophical proclamation.

Nonetheless, when read alongside other evidence, including the biblical tradition and the archaeological and administrative record of the Achaemenid Empire, the Cylinder does appear to reflect a genuine and historically significant feature of Cyrus's method of rule: a preference, whether born of principle, pragmatism, or both, for governing a vast and diverse empire through conciliation rather than uniform suppression. Cyrus and his successors generally permitted conquered peoples to retain their own laws, languages, religious practices, and in many cases their local ruling elites, provided they accepted Persian sovereignty and paid the required tribute. This approach stood in some contrast to the harsher deportation policies associated with the preceding Assyrian and, in certain instances, Neo-Babylonian empires, though scholars caution against overstating the contrast, since Cyrus's successors, and at times Cyrus himself, were entirely capable of brutal suppression when faced with rebellion.

The Return of the Jewish Exiles

Among the most celebrated instances of Cyrus's policy of restoration is his treatment of the Judean exiles held in Babylonia since Nebuchadnezzar's conquest of Jerusalem. According to the Hebrew Bible, specifically the concluding verses of Second Chronicles and the opening chapters of the Book of Ezra, Cyrus issued a decree in the first year of his rule over Babylon permitting the Judean exiles to return to their homeland and rebuild the Temple in Jerusalem, and he ordered the return of sacred vessels that Nebuchadnezzar had removed. The Book of Isaiah goes further still, referring to Cyrus by name as a divinely appointed instrument, indeed as the Lord's "anointed," a striking designation for a foreign, non-Israelite king.

Whether this biblical decree corresponds precisely to a specific historical document or represents a somewhat idealized memory shaped by later theological concerns remains debated among scholars, though the broader policy it describes, permitting exiled populations to return home and reconstitute their traditional cults, is consistent with the general pattern attested in the Cyrus Cylinder and elsewhere. The episode secured for Cyrus an extraordinarily positive reputation within the Jewish tradition, one that persisted through the Second Temple period and into later Jewish and Christian historiography, in marked contrast to the largely negative portrayals accorded most foreign conquerors in biblical literature.

Eastern Campaigns and the Consolidation of Empire

With Media, Lydia, and Babylon absorbed into his growing state, Cyrus turned his attention to the eastern reaches of the Iranian plateau and Central Asia, regions less thoroughly documented in surviving sources but evidently subjected to Persian control during the 540s and 530s BCE. Persian authority was extended over Bactria, Sogdiana, and other territories in what is now Afghanistan, Uzbekistan, and Turkmenistan, bringing the empire's eastern frontier into contact with the nomadic steppe peoples of Central Asia, including the Massagetae and the Saka.

These eastern campaigns receive comparatively little attention in the Greek sources relative to the more dramatically narrated conquests of Lydia and Babylon, yet they were of considerable strategic importance, securing the empire's frontier against nomadic incursion and extending Persian commercial and political influence along routes that would later form part of the network historians associate with the Silk Road. By the end of these campaigns, the Achaemenid Empire under Cyrus encompassed a territory of unprecedented scale, administered through a system of regional governors, later formalized and expanded under Darius I as the satrapy system, though its precise institutional form under Cyrus himself remains a matter of scholarly reconstruction given the relative scarcity of administrative documentation surviving from his reign specifically.

Military Organization and the Character of Cyrus's Rule

Modern reconstructions of the Achaemenid military under Cyrus rely heavily on inference from later, better-documented periods of Persian history, supplemented by scattered references in Herodotus and the archaeological record, since no Persian military treatise or administrative archive survives from Cyrus's own reign comparable to the later Persepolis Fortification Tablets of the reign of Darius I. Nonetheless, several features of Cyrus's approach to warfare and rule can be inferred with reasonable confidence. His armies combined Persian infantry and cavalry with contingents drawn from subject and allied peoples, including, at various points in his campaigns, Median cavalry, Lydian and other Anatolian troops absorbed after Croesus's defeat, and irregular forces suited to steppe warfare in his eastern campaigns. This composite character, drawing manpower and expertise from across an increasingly diverse empire, would remain a hallmark of Achaemenid military organization for the duration of the dynasty's existence, most famously reflected in the multinational army Xerxes led against Greece a half-century later.

Cyrus's reputation for magnanimity toward defeated rulers, whatever its precise historical accuracy in individual instances such as that of Croesus, appears to reflect a broader and quite deliberate strategy of rule: by demonstrating that surrender to Persian authority need not entail personal ruin, humiliation, or the destruction of local religious and political institutions, Cyrus and his lieutenants made submission a more attractive option than prolonged resistance for the rulers of subject territories. This is not to suggest that Cyrus's campaigns were bloodless; ancient sources record instances of harsh treatment for those who resisted or rebelled, and the conquest of an empire on the scale Cyrus achieved could hardly have proceeded without considerable violence. Rather, the balance Cyrus appears to have struck, between the credible threat of force and the credible promise of restoration for those who submitted, distinguishes his approach in degree, if not always in kind, from some of the more uniformly punitive practices associated with earlier Assyrian imperialism, particularly the mass deportations for which Assyrian kings were notorious.

Later Greek writers, most notably Xenophon, would elevate this pragmatic statecraft into an idealized philosophy of benevolent kingship, and it is worth noting that this idealization, whatever its distortions, was not created from nothing: it built upon a genuine and, for its time, unusual reputation that Cyrus had already established among both his subjects and his eventual Greek observers within a generation or two of his death. The historian Xenophon, himself a soldier with firsthand experience of Persian institutions during his service with the Ten Thousand mercenaries in the following century, was well positioned to draw upon surviving Persian traditions and administrative memory even as he shaped his account to serve his own didactic purposes regarding the education of a virtuous ruler.

The Death of Cyrus

The circumstances of Cyrus's death, like those of his birth, are wrapped in a degree of legend, though the ancient sources broadly agree on its general location and timing: Cyrus died in 530 BCE during a military campaign on the empire's northeastern frontier, against a nomadic people generally identified as the Massagetae, who inhabited the region beyond the Jaxartes (Syr Darya) river in Central Asia.

Herodotus preserves the most detailed account, according to which Cyrus's campaign against the Massagetae was provoked by his own ambition to extend Persian rule over their territory, ruled at the time by the formidable queen Tomyris. Herodotus recounts that Cyrus first sought Tomyris's hand in marriage, an offer she recognized as a pretext for the seizure of her kingdom and consequently refused. In the campaign that followed, Herodotus relates that a Persian stratagem, involving a feigned retreat that left behind a lavish banquet and stores of wine, lured a portion of the Massagetae force, commanded by Tomyris's son Spargapises, into a trap; the intoxicated Massagetae were overwhelmed, and Spargapises, taken prisoner, subsequently took his own life in captivity. Enraged, Tomyris led the main Massagetae army against Cyrus in a decisive battle that Herodotus describes as among the bloodiest engagements of ancient warfare, in which the Persian army was defeated and Cyrus himself was killed. Herodotus further relates, though with evident awareness of its legendary character, that Tomyris ordered Cyrus's severed head placed in a skin filled with blood, so that he might, in her words, finally have his fill of the blood for which he had thirsted.

Other ancient authors offer differing accounts. Ctesias of Cnidus, whose Persica survives only in later summary, described Cyrus's death as resulting from a wound sustained in battle against a Central Asian people he called the Derbices, allied with Indian forces and elephants, an account that most modern historians regard as considerably less reliable than the tradition preserved by Herodotus. Xenophon, in his largely fictionalized philosophical treatise the Cyropaedia, presents Cyrus dying peacefully in old age, surrounded by his family and delivering an extended deathbed address on statecraft and virtue, a portrayal generally understood by scholars as reflecting Xenophon's didactic and idealizing literary purposes rather than historical fact.

Despite these discrepancies in detail, the consensus among ancient sources that Cyrus died in the course of a military campaign on the empire's eastern frontier, likely against the Massagetae or a related Central Asian people, is generally accepted by modern historians as the most probable historical core beneath the varying literary embellishments. His body was returned to Pasargadae, the Persian capital he had founded in the Persian homeland, and interred in a tomb that survives to this day, a relatively modest gabled stone structure set upon a stepped rectangular base, an structure whose austere dignity later so impressed Alexander the Great that he is said to have ordered its restoration after finding it violated during his own conquest of the Persian Empire some two centuries later.

Succession and the Continuation of the Empire

Cyrus was succeeded by his elder son, Cambyses II, who had already been associated with rule during his father's lifetime and who proceeded, in 525 BCE, to complete the conquest of Egypt, extending Achaemenid dominion to the Nile and thereby bringing under Persian control the last of the great independent powers of the sixth-century Near East. Cambyses's reign, however, was cut short by his death in 522 BCE under circumstances that remain historically murky, followed by a succession crisis involving a usurper known as Gaumata or Smerdis, ultimately resolved by the accession of Darius I, a member of a collateral branch of the Achaemenid family, whose own account of these events is preserved in the trilingual Behistun Inscription.

It is under Darius I, rather than Cyrus himself, that the Achaemenid Empire achieved its most fully developed administrative form, including the systematized network of satrapies, the Royal Road connecting Sardis to Susa, and a standardized system of coinage and taxation. In this sense, Cyrus is properly understood as the empire's founder and its first great conqueror rather than the architect of its mature institutional structure, a distinction of some importance for historians assessing his specific contributions relative to those of his successors.

The Later Fall of the Achaemenid Empire

If the "fall" in the article's title is understood to encompass not merely Cyrus's own death but the eventual collapse of the empire he founded, that story extends well beyond his lifetime, spanning the reigns of nine further Achaemenid kings across more than two centuries. The empire reached its greatest territorial extent under Darius I and Xerxes I in the early fifth century BCE, though Xerxes's invasion of mainland Greece in 480 to 479 BCE ended in failure at Salamis and Plataea, checking further Persian westward expansion. Over the following century and a half, the empire experienced periodic succession crises, satrapal rebellions, and gradual military and administrative strain, even as it remained, by any contemporary standard, an extraordinarily wealthy, sophisticated, and durable state.

The empire's final collapse came at the hands of Alexander III of Macedon, who, beginning in 334 BCE, defeated the last Achaemenid king, Darius III, in a succession of decisive battles at the Granicus, Issus, and Gaugamela, before occupying Babylon, Susa, and Persepolis, the ceremonial capital whose palace complex Alexander's forces burned, whether by accident, in a state of drunken revelry, or in deliberate retaliation for the Persian burning of Athens a century and a half earlier, a matter still debated by historians. Darius III was murdered by his own satrap Bessus in 330 BCE while fleeing eastward, bringing the Achaemenid dynasty founded by Cyrus to its formal end after a span of roughly two hundred and twenty years. Alexander, for his part, appears to have regarded himself in some sense as Cyrus's successor and admirer, a sentiment reflected in his visit to and restoration of Cyrus's tomb at Pasargadae.

Cyrus in Later Tradition

Cyrus's afterlife in historical memory has been as remarkable as his career itself. Xenophon's Cyropaedia, composed in the fourth century BCE as a partly fictionalized study of ideal kingship rather than a strict historical account, presented Cyrus as a model of virtuous rule and exercised profound influence on later Western political thought, being read and admired by figures ranging from Machiavelli to Thomas Jefferson, whose personal library is known to have included multiple editions of the work. Benjamin Franklin is reported to have recommended the Cyropaedia to Jefferson as a work of enduring relevance to statesmanship, and echoes of Xenophon's idealized portrait of Cyrus have been detected by some scholars in the political thought of the American founding generation, though the extent of this influence is a matter of ongoing scholarly discussion rather than settled fact.

Within the Jewish and later Christian tradition, Cyrus retained his status as a righteous gentile ruler, chosen by providence to liberate the exiles and permit the reconstruction of the Temple, a reputation that has ensured his name remains familiar even to audiences with little other knowledge of ancient Persian history. In modern Iran, Cyrus has been embraced as a foundational national symbol, particularly during the Pahlavi era, when the 2,500th anniversary of the Persian monarchy was celebrated at Persepolis in 1971 with explicit reference to Cyrus as the founder of Iranian statehood, and his tomb at Pasargadae remains a site of considerable national and cultural significance in Iran today.

Conclusion

The career of Cyrus the Great presents historians with an unusual convergence of source traditions, Babylonian, biblical, and Greek, each shaped by its own concerns and literary conventions, yet each attesting, in its own way, to the extraordinary impression Cyrus made upon the world of his time. In little more than a generation, he transformed a subordinate Persian kingdom into an empire spanning three continents, overthrowing in succession the Median, Lydian, and Neo-Babylonian states that had dominated the Near East for generations. He appears to have governed this vast and heterogeneous realm with a degree of administrative flexibility and religious accommodation that, whatever its precise motivations, distinguished his rule from that of some preceding Near Eastern empires and secured him an enduring reputation for magnanimity across multiple, otherwise unrelated literary traditions.

His death on the empire's eastern frontier, whatever its precise circumstances, did not halt the expansion he had set in motion; his son and eventual successors carried Achaemenid power to its zenith under Darius I and Xerxes I before the long, gradual decline that culminated in Alexander's conquest two centuries later. Yet it is Cyrus's own reign, brief as it was in the broader span of Achaemenid history, that established the template, geographic, administrative, and ideological, upon which that history was built. In this sense, the rise and fall of Cyrus the Great is inseparable from the rise, and eventual fall, of the Persian Empire itself, the first of the great multinational empires to leave so deep and lasting an imprint upon the political imagination of the ancient and, indeed, the modern world.

References

1.      Boardman, J., Hammond, N. G. L., Lewis, D. M., and Ostwald, M. (Eds.). The Cambridge Ancient History, Volume IV: Persia, Greece and the Western Mediterranean. Cambridge University Press.

2.      Briant, P. From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns.

3.      Cook, J. M. The Persian Empire. Schocken Books.

4.      Dandamaev, M. A. A Political History of the Achaemenid Empire. Brill.

5.      Frye, R. N. The History of Ancient Iran. C.H. Beck.

6.      Herodotus. The Histories (translated editions, various publishers).

7.      Kuhrt, A. The Persian Empire: A Corpus of Sources from the Achaemenid Period. Routledge.

8.      Kuhrt, A. "The Cyrus Cylinder and Achaemenid Imperial Policy." Journal for the Study of the Old Testament, 1983.

9.      Wiesehöfer, J. Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD. I.B. Tauris.

10.  Xenophon. Cyropaedia (translated editions, various publishers).

11.  The British Museum. Catalogue entries and curatorial notes on the Cyrus Cylinder.

12.  The Nabonidus Chronicle and Behistun Inscription, as published in Assyriological source collections.

सायरस द ग्रेट यांचा उदय आणि अस्त: पर्शियन साम्राज्याचे संस्थापक

प्रस्तावना

प्राचीन जगातील ज्या मोजक्या व्यक्तिमत्त्वांनी आजही तितकीच उत्सुकता जागवली आहे, त्यापैकी एक म्हणजे पर्शियाचा दुसरा सायरस, ज्याला इतिहासाने 'सायरस द ग्रेट' म्हणून ओळखले. इ.स.पू. सुमारे ५५९ मध्ये फार्सच्या डोंगराळ प्रदेशातील एका लहानशा राज्याच्या गादीवर बसण्यापासून ते इ.स.पू. ५३० मध्ये पूर्वेकडील दूरवरच्या सीमेवर त्याच्या मृत्यूपर्यंत, अवघ्या तीन दशकांच्या कालावधीत सायरसने एका छोट्या मांडलिक राज्याचे रूपांतर तत्कालीन जगातील सर्वांत मोठ्या साम्राज्यात केले — जे अनातोलियाच्या एजियन किनाऱ्यापासून सिंधू नदीच्या खोऱ्यांपर्यंत आणि काकेशसपासून पर्शियन आखातापर्यंत पसरले होते. तो केवळ एक विजेता म्हणून नव्हे, तर एक मुत्सद्दी शासक म्हणूनही स्मरणात राहिला, ज्याच्या शासनपद्धती, धार्मिक सहिष्णुता आणि प्रशासकीय नवोपक्रमांनी नंतरच्या रोमसारख्या साम्राज्यांनाही अनुकरणीय ठरतील असे आदर्श घालून दिले. त्याचे नाव हिब्रू बायबलमध्ये ईश्वरी इच्छेचे साधन म्हणून, ग्रीक इतिहासलेखनात राजकीय सद्गुणांचा आदर्श म्हणून, आणि आधुनिक जगात बॅबिलोनच्या अवशेषांतून सापडलेल्या एका मातीच्या दंडगोलावर कोरलेल्या 'मानवी हक्कांच्या पहिल्या सनदे'चा प्रणेता म्हणून नोंदवले गेले आहे.

हा लेख सायरसच्या जीवनाचा आणि कारकिर्दीचा आढावा घेतो — त्याच्या जन्माभोवती आणि बालपणाभोवती असलेल्या अस्पष्ट व दंतकथायुक्त परिस्थिती, पर्शियन जमातींमध्ये त्याने केलेले सत्तासंकलन, प्राचीन निकटपूर्वेतील बलाढ्य सत्तांवर त्याने केलेला पद्धतशीर विजय, त्याने अवलंबलेले शासनतत्त्वज्ञान, आणि अखेरीस त्याच्या मृत्यूची परिस्थिती व त्याने उभारलेल्या साम्राज्याचे पुढील भविष्य. यासाठी ग्रीक आणि बॅबिलोनियन अशा दोन्ही प्रमुख प्राचीन स्रोतांचा आधार घेतला आहे, तसेच वास्तव आणि नंतरच्या अलंकारिक भरीव कथांमध्ये फरक करताना इतिहासकारांना भेडसावणाऱ्या अडचणींचीही दखल घेतली आहे. सायरसची कहाणी ही, अनेक अर्थांनी, इतिहासलेखनाच्याच प्रक्रियेची कहाणी आहे — इतका प्रभावी शासक की मित्र आणि पूर्वीचे शत्रू, दोघांनाही त्याचे स्पष्टीकरण देणे भाग पडले, आणि हे स्पष्टीकरण देताना त्यांनी त्याला दंतकथेचे रूपही दिले.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: सायरसपूर्वीचा पर्शिया

सायरसच्या कामगिरीचे मूल्यमापन करण्यासाठी आधी त्याचा जन्म ज्या जगात झाला ते समजून घेणे आवश्यक आहे. इ.स.पू. सहाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत, प्राचीन निकटपूर्वेवर मोजक्याच बलाढ्य सत्तांचे वर्चस्व होते. सध्याच्या वायव्य इराणमधील झाग्रोस पर्वतरांगांमध्ये केंद्रित असलेले मीडियन साम्राज्य इ.स.पू. सातव्या शतकात शक्तिशाली बनले होते आणि इ.स.पू. ६१२ मध्ये निओ-बॅबिलोनियन राजा नबोपोलासरसोबत मिळून अ‍ॅसिरियन साम्राज्याचा विनाश घडवण्यात त्याने निर्णायक भूमिका बजावली होती. पश्चिमेला, अत्यंत श्रीमंत राजा क्रोइससच्या नेतृत्वाखालील लिडिया राज्याने बहुतांश अनातोलियावर नियंत्रण ठेवले होते. दक्षिणेला, सुमेर आणि अक्कड या प्राचीन मेसोपोटेमियन संस्कृतींचे वारसदार असलेले निओ-बॅबिलोनियन साम्राज्य मेसोपोटेमिया आणि लेव्हांतवर राज्य करत होते, आणि त्याने यहूदा राज्याचा विध्वंस करून त्याच्या उच्चभ्रू वर्गाला प्रसिद्ध बॅबिलोनियन बंदिवासात नेले होते. इजिप्त, जरी त्याच्या साम्राज्यशक्तीच्या शिखरावरून उतरलेला असला तरी, साईट फारोंच्या अधिपत्याखाली स्वतंत्र आणि सामर्थ्यवान राज्य म्हणून टिकून होता.

पर्शियन लोक हे इंडो-युरोपियन वंशाचे होते, भाषिक व सांस्कृतिकदृष्ट्या मीडियन लोकांशी नाते सांगणारे, आणि नैऋत्य इराणातील फार्स (जुनी पर्शियन भाषेत 'पार्स') प्रदेशात स्थायिक झालेले होते. जमातींच्या संघराज्यात संघटित असलेले पर्शियन लोक, सायरसच्या जन्माच्या वेळी, मीडियन राजसत्तेचे मांडलिक होते. पर्शियाचे राजघराणे, अखामेनिड, यांचे नाव अर्धदंतकथात्मक पूर्वज अखामेनेस (जुनी पर्शियन भाषेत 'हखामनीश') यावरून पडले, आणि सायरसपूर्वी किमान दोन पिढ्यांपासून त्यांनी पर्शियन भूमीतील अंशान या छोट्या राज्यावर राज्य केले होते.

अंशानच्या अखामेनिड राजांचे आणि मीडियन राजसत्तेचे नाते वैवाहिक युतीने दृढ झाल्याचे दिसते. हेरोडोटसच्या मते, सायरसचे वडील पहिले कँबिसिस हे मीडियन राजा अस्तायजेसची कन्या मँडेनी हिच्याशी विवाहबद्ध झालेले पर्शियन मांडलिक राजा होते, ज्यामुळे दोन्ही राजघराणी एकत्र आली. याच वंशवैवाहिक नात्यातून नंतरच्या ग्रीक लेखकांनी सायरसच्या जन्माची आणि बालपणाची एक विस्तृत कथा रचली, जी प्राचीन जगाने असाधारण शासकांच्या उदयाकडे कसे पाहिले हे बरेच काही सांगून जाते.

जन्म आणि बालपणाच्या दंतकथा

सायरसच्या मृत्यूनंतर सुमारे शतकभराने लिहिणाऱ्या हेरोडोटसने, सायरसच्या उगमाबद्दलच्या अनेक स्पर्धात्मक कथांपैकी सर्वांत विश्वासार्ह मानली जाणारी आवृत्ती जतन केली आहे. या कथेनुसार, मीडियन राजा अस्तायजेसला स्वप्न पडले की त्याची कन्या मँडेनी हिचा मुलगा त्याला पदच्युत करेल. घाबरून जाऊन अस्तायजेसने नवजात सायरसला एका गुराख्याच्या हवाली केले आणि त्याला मरणासाठी सोडून देण्याची आज्ञा दिली. गुराख्याला दयेपोटी हे शक्य झाले नाही आणि त्याने गुप्तपणे त्या बालकाला स्वतःचा मुलगा म्हणून वाढवले. काही वर्षांनंतर, इतर गावातील मुलांसोबत खेळताना त्याच्या राजोचित वर्तनामुळे व प्रभावी व्यक्तिमत्त्वामुळे त्याचे खरे मूळ उघड झाले, आणि सत्य कळल्यावर अस्तायजेसने आपल्या नातवाचे प्राण वाचवले, त्याला पर्शियनांमध्ये वाढवण्यासाठी पाठवले, तर आज्ञाभंग करणाऱ्यांना शिक्षा केली.

आधुनिक इतिहासकार या कथेकडे, तसेच क्तेसियस ऑफ नाइडससारख्या इतर प्राचीन लेखकांनी नोंदवलेल्या अनेक वेगळ्या आवृत्त्यांकडेही, बऱ्याच साशंकतेने पाहतात. या कथेत अनेक संस्कृतींमध्ये आढळणाऱ्या एका पुनरावृत्त लोककथात्मक ढाच्याचे स्पष्ट प्रतिबिंब दिसते — ज्यात नियतीने चिन्हांकित केलेल्या धोक्यात असलेल्या बालकाला सोडून दिले जाते, एका साध्या व्यक्तीकडून वाचवले जाते, आणि नंतर तो शत्रूंना टाळायचे असलेले भाकीत पूर्ण करण्यासाठी उदयास येतो. अशाच प्रकारच्या कथा अक्कडचा सर्गोन, मोझेस, रोम्युलस आणि रेमस, आणि नंतर ईडिपस यांसारख्या विविध व्यक्तिमत्त्वांशी जोडलेल्या आढळतात. जास्त खात्रीने एवढेच म्हणता येते की सायरसचा जन्म इ.स.पू. सुमारे ६०० ते ५८० दरम्यान अंशानच्या पहिल्या कँबिसिसचा पुत्र म्हणून झाला, आणि इ.स.पू. ५५०च्या दशकात कधीतरी तो आपल्या वडिलांच्या वारसा हक्काने मीडियन लोकांचा मांडलिक राजा बनला. दंतकथेच्या मुळाशी नेमके काय ऐतिहासिक सत्य दडलेले आहे — सायरसचा उदय खरोखरच आजोबा-राजाविरुद्धच्या उघड बंडातून झाला की तो अधिक हळुवार वंशराजकीय प्रक्रियांमधून घडला — हा विषय अजूनही विद्वानांमध्ये चर्चेचा आहे, आणि यासाठी ग्रीक इतिहासकारांइतकेच नंतरचे बॅबिलोनियन व पर्शियन राजशिलालेखही महत्त्वाचे मानले जातात.

मीडियाचा पाडाव

सायरसला महासत्तांच्या राजकारणाच्या मंचावर आणणारी घटना म्हणजे मीडियन अधिपत्याविरुद्धचे त्याचे बंड. पारंपरिक कथेनुसार, जी हेरोडोटसमार्फत आपल्यापर्यंत आली आहे आणि नबोनिडस क्रॉनिकल नावाच्या बॅबिलोनियन स्रोताने ढोबळ मानाने पुष्टी केली आहे, सायरसने इ.स.पू. सुमारे ५५३ ते ५५० दरम्यान आपल्या मातृपक्षीय आजोबा अस्तायजेसविरुद्ध बंड पुकारले. हे युद्ध सुमारे तीन वर्षे चालले. एक निर्णायक वळण तेव्हा आले जेव्हा अस्तायजेसविरुद्ध सूड बाळगणारा मीडियन सरदार हार्पागस, मीडियन सैन्याच्या एका भागासह सायरसच्या बाजूने गेला, ज्यामुळे सायरसच्या अंतिम विजयात मोलाची भर पडली.

घटनांच्या जवळपास समकालीन असलेल्या नबोनिडस क्रॉनिकलमध्ये नोंदवले आहे की अस्तायजेसने 'अंशानचा राजा' सायरसविरुद्ध आपले सैन्य उभे केले, परंतु त्याच्याच सैनिकांनी बंड करून त्याला सायरसच्या हाती सोपवले. त्यानंतर सायरसने मीडियाची राजधानी एकबताना यावर कूच करून ती जिंकली आणि तिचा खजिना ताब्यात घेतला. या विजयाने सायरसचे रूपांतर एका प्रादेशिक मांडलिकातून एका मोठ्या साम्राज्याच्या स्वामीत केले, कारण मीडियन लोकांनी स्वतः इराणी पठारावर मोठ्या प्रदेशावर राज्य केले होते. मीडियन संस्था पूर्णपणे नष्ट करण्याऐवजी, सायरसने मीडियन प्रशासकीय यंत्रणा आणि उच्चभ्रू वर्गाचा बराचसा भाग आपल्या नव्या व्यवस्थेत सामावून घेतल्याचे दिसते — पुढील विजयांमध्येही दिसून येणारा हा व्यावहारिक समावेशनाचा नमुना होता. एकबताना स्वतःच नव्या पर्शियन राज्याच्या अनेक राजधान्यांपैकी एक बनली, आणि मीडियन लोक साम्राज्याच्या पुढील इतिहासात लष्करी व प्रशासकीय पदांवर कार्यरत राहिले — इतके की ग्रीक लेखक अनेकदा 'मीडियन आणि पर्शियन' असे एकत्रितपणे संबोधत, जणू दोन्ही लोक वेगळे ओळखताच येत नव्हते.

लिडियाचा विजय

मीडिया वश केल्यानंतर, सायरसने आपले लक्ष पश्चिमेकडे, क्रोइससच्या अधिपत्याखालील श्रीमंत अनातोलियन राज्य लिडियाकडे वळवले, ज्याची संपत्ती प्राचीन काळातही एक म्हण बनली होती. सायरस आणि क्रोइसस यांच्यातील संघर्ष हेरोडोटसच्या 'हिस्टरीज'मधील सर्वांत प्रसिद्ध प्रकरणांपैकी एक बनला आहे, विशेषतः अतिआत्मविश्वासाच्या धोक्यांबद्दलच्या नैतिक बोधामुळे. हेरोडोटसच्या मते, पर्शियाच्या वाढत्या शक्तीने चिंतित झालेल्या आणि कदाचित मीडियातील अलीकडील उलथापालथीचा फायदा घेण्याच्या आशेने, क्रोइससने सायरसवर आक्रमण करण्याच्या शहाणपणाबाबत डेल्फीच्या दैवज्ञाचा सल्ला घेतला. त्याला प्रसिद्ध संदिग्ध उत्तर मिळाले की जर त्याने पर्शियनांविरुद्ध युद्ध केले तर तो एक मोठे साम्राज्य नष्ट करेल. हे शुभ चिन्ह मानून क्रोइससने कॅपाडोसियावर आक्रमण केले.

त्यानंतरची मोहीम क्रोइससच्या अपेक्षेप्रमाणे झाली नाही. पटेरियाजवळील अनिर्णीत लढाईनंतर, क्रोइसस आपली राजधानी सार्डिसकडे मागे हटला आणि मोहिमेचा हंगाम संपला असे समजून त्याने हिवाळ्यासाठी आपले भाडोत्री सैन्य विसर्जित केले. परंतु सायरसने अनपेक्षित वेगाने त्याचा पाठलाग केला, आणि दोन्ही सैन्ये सार्डिसच्या तटबंदीसमोर आमनेसामने आली. हेरोडोटस नोंदवतो की सायरसच्या सैन्याने उंटांचा वापर करून एका युक्तीने प्रसिद्ध लिडियन घोडदळाला निष्प्रभ केले, कारण उंटांच्या गंधाने लिडियन घोडे बिथरले. अल्पशा वेढ्यानंतर, परंपरेने इ.स.पू. ५४७ किंवा ५४६ मानल्या जाणाऱ्या वर्षी सार्डिस पडले, आणि लिडिया वाढत्या पर्शियन साम्राज्यात सामावले गेले. क्रोइससला डेल्फीकडून मिळालेले भाकीत त्याने अपेक्षिले नव्हते अशा प्रकारे खरे ठरले — नष्ट झालेले मोठे साम्राज्य त्याचेच स्वतःचे होते.

क्रोइससच्या पुढील नशिबाबद्दल विविध नोंदी आढळतात. हेरोडोटस एक प्रसिद्ध, नैतिकदृष्ट्या भारलेली कथा देतो, ज्यात सायरसने क्रोइससला जिवंत जाळण्याची शिक्षा सुनावल्यानंतर, पराभूत राजाने अथेनियन ऋषी सोलनचे नाव पुकारल्यावर सायरस द्रवून जातो आणि मानवी नशिबाच्या अस्थिरतेवर विचार करून क्रोइससला आपल्या दरबारात विश्वासू सल्लागार म्हणून घेतो. या प्रसंगाचे शब्दशः सत्य काहीही असो, ते ग्रीक आणि पर्शियन परंपरेतील एका व्यापक विषयाचे प्रतिबिंब आहे — सायरसच्या सामर्थ्याला पराभूत प्रतिस्पर्ध्यांप्रती औदार्य दाखवण्याच्या क्षमतेने संतुलित केले गेले होते, हा गुण त्याच्या कारकिर्दीच्या प्राचीन नोंदींमध्ये वारंवार आढळतो आणि तो कदाचित राजनीतीचे एक साधन म्हणूनही उपयुक्त ठरला असावा, कारण त्यामुळे नंतरच्या शत्रूंना अखेरपर्यंत प्रतिकार करण्याऐवजी शरण येणे अधिक श्रेयस्कर वाटले असावे.

लिडिया जिंकल्यानंतर, पर्शियन सत्तेचा विस्तार बहुतांश अनातोलियावर झाला. एजियन किनाऱ्यावरील आयोनियाची ग्रीक नगरराज्ये, जी पूर्वी लिडियाच्या अधिपत्याखाली होती, आता पर्शियन स्वामित्वाखाली आली — या घडामोडीचे पुढील शतकातील आयोनियन बंड आणि पर्शियन युद्धांसह ग्रीक-पर्शियन संबंधांच्या इतिहासावर दीर्घकालीन परिणाम झाले.

बॅबिलोनचा विजय

सायरसच्या कारकिर्दीतील सर्वांत मोठे बक्षीस मात्र दक्षिणेला होते: निओ-बॅबिलोनियन साम्राज्याची राजधानी आणि सहस्रावधी वर्षांच्या मेसोपोटेमियन संस्कृतीची वारसदार असलेले प्राचीन आणि अत्यंत श्रीमंत नगर बॅबिलोन. इ.स.पू. ५४०च्या दशकाच्या उत्तरार्धात आणि ५३९ मध्ये सायरसने बॅबिलोनकडे लक्ष वळवले तेव्हा, बॅबिलोनच्या गादीवर नबोनिडस बसला होता, ज्याच्या धार्मिक धोरणांमुळे त्याच्या स्वतःच्याच लोकसंख्येचा मोठा भाग त्याच्यापासून दुरावला होता. नबोनिडसने बॅबिलोनचा पारंपरिक अधिष्ठाता देव मर्दुक याच्यापेक्षा चंद्रदेव सिन याच्या उपासनेला प्राधान्य दिले होते, आणि अरबी वाळवंटातील तायमा या मरूद्यानात दीर्घकाळ वास्तव्य करून राजधानीपासून दूर राहिला होता, तर राज्यकारभार त्याचा पुत्र बेलशझर याच्या हाती सोपवला होता — ही व्यक्तिरेखा नंतर बायबलच्या डॅनियल पुस्तकात अजरामर झाली.

नबोनिडस क्रॉनिकल आणि नंतरच्या सायरस सिलिंडरनुसार, नबोनिडसच्या राजवटीबद्दलच्या बॅबिलोनियन असंतोषाने सायरसच्या हस्तक्षेपासाठी सुपीक जमीन तयार केली. निर्णायक मोहीम वेगाने पार पडली. उग्बारू या सेनापतीच्या नेतृत्वाखाली सायरसच्या सैन्याने इ.स.पू. ५३९च्या शरद ऋतूत टायग्रिस नदीकाठी ओपिस येथे बॅबिलोनियन सैन्याचा पराभव केला. त्यानंतर लवकरच सिप्पार विनाप्रतिकार शरण आले, आणि बॅबिलोन स्वतःच काही दिवसांतच, कोणत्याही मोठ्या लढाईशिवाय, पडले — सायरस सिलिंडरच्या मते हे नबोनिडसवरील मर्दुक देवाच्या अप्रसन्नतेमुळे आणि त्याने सायरसला एक सुयोग्य व स्वागतार्ह मुक्तिदाता म्हणून निवडल्यामुळे घडले. हेरोडोटस मात्र एक अधिक नाट्यमय, परंतु ऐतिहासिकदृष्ट्या संशयास्पद अशी कथा देतो, ज्यात सायरसच्या अभियंत्यांनी युफ्रेटिस नदीचा प्रवाह वळवला, ज्यामुळे एका उत्सवादरम्यान त्याचे सैनिक नदीपात्रातून शहरात प्रवेश करू शकले आणि रक्षकांना आश्चर्यचकित करू शकले.

नेमके लष्करी तपशील काहीही असोत, बॅबिलोनचा पाडाव ही एक निर्णायक घटना होती. यामुळे केवळ शहरच नव्हे तर संपूर्ण निओ-बॅबिलोनियन साम्राज्य, ज्यात सीरिया व लेव्हांतमधील प्रांतांचाही समावेश होता — त्यापैकी पूर्वीचे यहूदा राज्यही होते, ज्याची लोकसंख्या दशकांपूर्वी दुसऱ्या नबुखदनेस्सरने बॅबिलोनियात हद्दपार केली होती — पर्शियन नियंत्रणाखाली आले. सायरसने ऑक्टोबर इ.स.पू. ५३९ मध्ये बॅबिलोनमध्ये प्रवेश केला आणि बॅबिलोनियन नोंदींनुसार त्याचे स्वागत परकीय विजेता म्हणून नव्हे, तर योग्य सुव्यवस्था व पारंपरिक धार्मिक प्रथा पुनर्स्थापित करणारा म्हणून झाले — हे चित्रण, त्यातील प्रचारकी अंगे काहीही असोत, नबोनिडसच्या असांप्रदायिक राजवटीला कंटाळलेल्या खऱ्या बॅबिलोनियन भावनांचे प्रतिबिंब असल्याचे दिसते.

सायरस सिलिंडर आणि शासनतत्त्वज्ञान

सायरसच्या कारकिर्दीतून वाचलेल्या सर्वांत महत्त्वाच्या पुरातत्त्वीय वस्तूंपैकी एक म्हणजे सायरस सिलिंडर — अक्कडियन क्यूनिफॉर्म लिपीत कोरलेली पिपाच्या आकाराची मातीची वस्तू, जी १८७९ मध्ये बॅबिलोनच्या अवशेषांत सापडली आणि सध्या ब्रिटिश म्युझियममध्ये ठेवलेली आहे. सायरसच्याच वाणीत रचलेला, तरीही पूर्वीच्या मेसोपोटेमियन राजशिलालेखांच्या रूढ पद्धतींचे अनुसरण करणारा हा सिलिंडर, बॅबिलोनवर राज्य करण्यासाठी मर्दुकाने सायरसची निवड केल्याचे घोषित करतो, नबोनिडसच्या अधार्मिकतेचा निषेध करतो, आणि विस्थापित लोक व उपासनापद्धतींना त्यांच्या योग्य स्थानी पुनर्स्थापित केल्याचे, तसेच नबोनिडसने त्यांच्या मूळ मंदिरांतून हलवलेल्या विविध देवतांच्या प्रतिमा परत आणल्याचे वर्णन करतो.

विसाव्या शतकात, या सिलिंडरला लोकप्रिय व राजनैतिक चर्चाविश्वात — कधीकधी त्याला जोडल्या गेलेल्या शब्दांत — 'जगातील पहिली मानवी हक्क सनद' अशी अवाढव्य प्रतिष्ठा प्राप्त झाली, हे वर्णन पहलवी इराण सरकारने उत्साहाने स्वीकारले आणि संयुक्त राष्ट्रांना सादर केलेल्या एका प्रतिकृतीत पुनरुत्पादितही केले गेले. आधुनिक अ‍ॅसिरिओलॉजिस्टांनी या दाव्याबाबत बरीच सावधगिरी बाळगण्याचा आग्रह धरला आहे. हा सिलिंडर, प्रकार आणि आशयाच्या दृष्टीने, एक पारंपरिक मेसोपोटेमियन राजप्रचाराचा नमुना आहे, जो पूर्वीच्या अ‍ॅसिरियन व बॅबिलोनियन राजांच्या शिलालेखांशी जवळून साम्य दाखवतो, ज्यांनीही तशाच प्रकारे दैवी निवडीचा दावा केला होता आणि पूर्वसुरींच्या अधार्मिकतेनंतर योग्य धार्मिक सुव्यवस्था पुनर्स्थापित केल्याची बढाई मारली होती. यात आधुनिक अर्थाने वैयक्तिक हक्कांच्या कोणत्याही सार्वत्रिक सिद्धांतासारखे काही मांडलेले नाही, आणि त्यातील पुनर्स्थापनेची आश्वासने विशेषतः विस्थापित उपासना-मूर्ती व बॅबिलोनियन धार्मिक-राजकीय चिंतांशी संबंधित समुदायांपुरतीच मर्यादित होती, न की एखादी सर्वसाधारण कायदेशीर किंवा तात्त्विक घोषणा.

तरीही, बायबलसंबंधी परंपरा आणि अखामेनिड साम्राज्याच्या पुरातत्त्वीय व प्रशासकीय नोंदींसह इतर पुराव्यांसोबत वाचल्यास, हा सिलिंडर सायरसच्या शासनपद्धतीचे एक खरे आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचे वैशिष्ट्य प्रतिबिंबित करताना दिसतो — तत्त्व, व्यवहारवाद किंवा दोन्हींमधून जन्मलेली, एकसमान दडपशाहीऐवजी समेटाच्या मार्गाने एका विशाल व वैविध्यपूर्ण साम्राज्यावर राज्य करण्याची पसंती. सायरस आणि त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांनी सर्वसाधारणपणे जिंकलेल्या लोकांना त्यांचे स्वतःचे कायदे, भाषा, धार्मिक प्रथा, आणि अनेक प्रकरणांत त्यांचे स्थानिक शासक वर्गही, पर्शियन सार्वभौमत्व स्वीकारून आवश्यक कर भरण्याच्या अटीवर, कायम ठेवू दिले. हा दृष्टिकोन पूर्वीच्या अ‍ॅसिरियन आणि काही प्रकरणांत निओ-बॅबिलोनियन साम्राज्यांशी संबंधित अधिक कठोर हद्दपारीच्या धोरणांपेक्षा काहीसा वेगळा होता, तरीही विद्वान या फरकाचा अतिरेक न करण्याचा इशारा देतात, कारण सायरसचे उत्तराधिकारी, आणि कधीकधी सायरस स्वतःही, बंडाळीला तोंड देताना क्रूर दडपशाही करण्यास पूर्णपणे सक्षम होते.

यहुदी निर्वासितांचे पुनरागमन

सायरसच्या पुनर्स्थापना धोरणाचे सर्वांत गौरवशाली उदाहरण म्हणजे नबुखदनेस्सरने जेरुसलेम जिंकल्यापासून बॅबिलोनियात ठेवलेल्या यहूदा येथील निर्वासितांशी त्याने केलेला व्यवहार. हिब्रू बायबलनुसार, विशेषतः दुसऱ्या इतिहासाच्या शेवटच्या श्लोकांत आणि एज्रा पुस्तकाच्या सुरुवातीच्या प्रकरणांत, सायरसने बॅबिलोनवरील आपल्या राजवटीच्या पहिल्याच वर्षी एक आदेश जारी केला, ज्याद्वारे यहूदा निर्वासितांना त्यांच्या मायभूमीत परत जाण्याची आणि जेरुसलेममधील मंदिराची पुनर्बांधणी करण्याची परवानगी दिली, तसेच नबुखदनेस्सरने नेलेली पवित्र भांडी परत करण्याचा आदेश दिला. यशया पुस्तक यापुढेही जाऊन सायरसचा नामोल्लेख करते, त्याला दैवी नियुक्त साधन, किंबहुना परमेश्वराचा 'अभिषिक्त' असे संबोधते — एका परकीय, इस्रायली नसलेल्या राजासाठी हे एक विलक्षण संबोधन आहे.

हा बायबलसंबंधी आदेश एखाद्या विशिष्ट ऐतिहासिक दस्तावेजाशी नेमका जुळतो की तो नंतरच्या धर्मशास्त्रीय चिंतांनी घडवलेली काहीशी आदर्शीकृत आठवण आहे, हा विषय विद्वानांमध्ये अजूनही वादग्रस्त आहे, तरीही त्यात वर्णिलेले व्यापक धोरण — निर्वासित लोकसंख्येला घरी परतण्याची आणि त्यांच्या पारंपरिक उपासनापद्धती पुनर्स्थापित करण्याची परवानगी — सायरस सिलिंडर व इतरत्र नोंदवलेल्या सर्वसाधारण नमुन्याशी सुसंगत आहे. या प्रसंगामुळे सायरसला यहुदी परंपरेत एक विलक्षण सकारात्मक प्रतिष्ठा प्राप्त झाली, जी दुसऱ्या मंदिराच्या काळापासून नंतरच्या यहुदी व ख्रिश्चन इतिहासलेखनापर्यंत टिकून राहिली — बायबलसंबंधी साहित्यात बहुतांश परकीय विजेत्यांना दिलेल्या मुख्यतः नकारात्मक चित्रणाच्या अगदी विरुद्ध.

पूर्वेकडील मोहिमा आणि साम्राज्याचे एकत्रीकरण

मीडिया, लिडिया आणि बॅबिलोन आपल्या वाढत्या राज्यात सामावल्यानंतर, सायरसने आपले लक्ष इराणी पठाराच्या पूर्वेकडील भागांकडे आणि मध्य आशियाकडे वळवले — हे प्रदेश हयात असलेल्या स्रोतांत तुलनेने कमी नोंदवले गेले असले, तरी इ.स.पू. ५४० आणि ५३०च्या दशकांत पर्शियन नियंत्रणाखाली आले हे स्पष्ट आहे. सध्याच्या अफगाणिस्तान, उझबेकिस्तान आणि तुर्कमेनिस्तानमधील बॅक्ट्रिया, सॉग्डियाना आणि इतर प्रदेशांवर पर्शियन सत्ता विस्तारली, ज्यामुळे साम्राज्याची पूर्व सीमा मध्य आशियातील मॅसागेटी व साका यांसारख्या भटक्या स्टेप्प लोकांच्या संपर्कात आली.

लिडिया आणि बॅबिलोनच्या अधिक नाट्यमयरीत्या वर्णिलेल्या विजयांच्या तुलनेत या पूर्वेकडील मोहिमांना ग्रीक स्रोतांत तुलनेने कमी महत्त्व दिले गेले आहे, तरीही त्या मोठ्या धोरणात्मक महत्त्वाच्या होत्या — त्यांनी साम्राज्याची सीमा भटक्या आक्रमणांपासून सुरक्षित केली आणि नंतर इतिहासकारांनी 'सिल्क रोड' या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या मार्गजाळ्याचा भाग बनलेल्या मार्गांवर पर्शियन व्यापारी व राजकीय प्रभाव विस्तारला. या मोहिमांच्या अखेरीस, सायरसच्या नेतृत्वाखालील अखामेनिड साम्राज्य अभूतपूर्व प्रमाणात पसरले होते, जे प्रादेशिक राज्यपालांच्या यंत्रणेमार्फत प्रशासित होत होते — ही यंत्रणा नंतर पहिल्या दारायसच्या काळात सत्रपी व्यवस्था म्हणून औपचारिक व विस्तारित करण्यात आली, तरीही सायरसच्या स्वतःच्या काळातील तिचे नेमके संस्थात्मक स्वरूप, त्या काळातील प्रशासकीय दस्तावेजांच्या तुलनात्मक तुटवड्यामुळे, विद्वानांच्या पुनर्रचनेचाच विषय राहतो.

सायरसच्या शासनाचे लष्करी संघटन आणि स्वरूप

सायरसच्या काळातील अखामेनिड सैन्याची आधुनिक पुनर्रचना मुख्यतः पर्शियन इतिहासाच्या नंतरच्या, अधिक चांगल्या प्रकारे दस्तावेजीकृत कालखंडांवरून केलेल्या अनुमानांवर अवलंबून आहे, तसेच हेरोडोटसमधील विखुरलेल्या उल्लेखांवर आणि पुरातत्त्वीय नोंदींवर आधारित आहे, कारण सायरसच्या स्वतःच्या कारकिर्दीतून पहिल्या दारायसच्या काळातील पर्सेपोलिस किल्लेबंदी फलकांसारखा कोणताही पर्शियन लष्करी ग्रंथ किंवा प्रशासकीय संग्रह शिल्लक नाही. तरीही, सायरसच्या युद्धनीती व शासनाच्या दृष्टिकोनाची अनेक वैशिष्ट्ये वाजवी खात्रीने अनुमानित करता येतात. त्याच्या सैन्यांनी पर्शियन पायदळ व घोडदळाला अंकित व मित्र लोकांकडून घेतलेल्या तुकड्यांसह जोडले — ज्यात, त्याच्या मोहिमांतील विविध टप्प्यांवर, मीडियन घोडदळ, क्रोइससच्या पराभवानंतर सामावलेले लिडियन व इतर अनातोलियन सैनिक, आणि पूर्वेकडील मोहिमांत स्टेप्प युद्धासाठी योग्य अनियमित सैन्यदलांचा समावेश होता. साम्राज्य अधिकाधिक वैविध्यपूर्ण होत असताना त्यातून मनुष्यबळ व कौशल्य घेणारे हे मिश्र स्वरूप, राजघराण्याच्या संपूर्ण अस्तित्वकाळात अखामेनिड लष्करी संघटनेचे एक वैशिष्ट्य राहिले, आणि अर्ध्या शतकानंतर झर्क्सिसने ग्रीसविरुद्ध नेलेल्या बहुराष्ट्रीय सैन्यात हे सर्वांत प्रसिद्धपणे प्रतिबिंबित झाले.

पराभूत राजांप्रती औदार्य दाखवण्याची सायरसची प्रतिष्ठा, क्रोइससच्या प्रकरणासारख्या वैयक्तिक घटनांत तिची नेमकी ऐतिहासिक अचूकता काहीही असो, एका व्यापक व बऱ्यापैकी जाणीवपूर्वक शासननीतीचे प्रतिबिंब असल्याचे दिसते: पर्शियन सत्तेला शरण जाणे म्हणजे वैयक्तिक विनाश, अपमान किंवा स्थानिक धार्मिक व राजकीय संस्थांचा नाश असे नाही हे दाखवून, सायरस व त्याच्या सरदारांनी अंकित प्रदेशांच्या शासकांसाठी दीर्घकाळ प्रतिकार करण्यापेक्षा शरणागती अधिक आकर्षक पर्याय बनवला. याचा अर्थ असा नाही की सायरसच्या मोहिमा रक्तविरहित होत्या; प्राचीन स्रोतांत प्रतिकार करणाऱ्या किंवा बंड करणाऱ्यांसाठी कठोर वागणुकीच्या नोंदी आढळतात, आणि सायरसने साध्य केलेल्या प्रमाणात साम्राज्य जिंकणे मोठ्या हिंसाचाराशिवाय शक्यच नव्हते. तरीही, बळाचा विश्वासार्ह धाक आणि शरण येणाऱ्यांसाठी पुनर्स्थापनेचे विश्वासार्ह आश्वासन यांच्यातील जो समतोल सायरसने साधलेला दिसतो, तो, नेहमी प्रकारात नसला तरी मात्रेत, पूर्वीच्या अ‍ॅसिरियन साम्राज्यवादाशी संबंधित काही अधिक एकसमानपणे दंडात्मक प्रथांपेक्षा — विशेषतः अ‍ॅसिरियन राजांच्या कुप्रसिद्ध सामूहिक हद्दपारींपेक्षा — त्याचा दृष्टिकोन वेगळा ठरवतो.

नंतरच्या ग्रीक लेखकांनी, विशेषतः क्सेनोफोनने, या व्यावहारिक राजनीतीला परोपकारी राजसत्तेच्या एका आदर्शीकृत तत्त्वज्ञानात रूपांतरित केले, आणि हे लक्षात घेण्यासारखे आहे की हे आदर्शीकरण, त्यातील विकृती काहीही असोत, शून्यातून निर्माण झालेले नव्हते: ते एका खऱ्या आणि त्या काळासाठी असाधारण अशा प्रतिष्ठेवर आधारित होते, जी सायरसने त्याच्या मृत्यूनंतरच्या एक-दोन पिढ्यांतच स्वतःच्या प्रजेत आणि नंतरच्या ग्रीक निरीक्षकांतही प्रस्थापित केली होती. इतिहासकार क्सेनोफोन, जो स्वतः पुढील शतकात 'दहा हजारां'च्या भाडोत्री सैन्यासोबतच्या सेवेदरम्यान पर्शियन संस्थांचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतलेला सैनिक होता, तो टिकून राहिलेल्या पर्शियन परंपरा व प्रशासकीय स्मृतींचा उपयोग करण्यास सुयोग्य स्थितीत होता, जरी त्याने आपल्या वृत्तांताला सद्गुणी शासकाच्या शिक्षणाबाबतच्या स्वतःच्या बोधप्रद हेतूंनुसार आकार दिला.

सायरसचा मृत्यू

सायरसच्या जन्माप्रमाणेच त्याच्या मृत्यूची परिस्थितीही काही प्रमाणात दंतकथेत गुंडाळलेली आहे, तरीही प्राचीन स्रोत त्याचे ढोबळ स्थान व वेळ याबाबत सर्वसाधारणपणे सहमत आहेत: सायरस इ.स.पू. ५३० मध्ये साम्राज्याच्या ईशान्य सीमेवरील एका लष्करी मोहिमेदरम्यान, सर्वसाधारणपणे मॅसागेटी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भटक्या लोकांविरुद्ध, मध्य आशियातील जाक्सार्तेस (सिर दर्या) नदीपलीकडील प्रदेशात, मरण पावला.

हेरोडोटस सर्वांत तपशीलवार वृत्तांत जतन करतो, ज्यानुसार मॅसागेटींविरुद्धची सायरसची मोहीम त्यांच्या प्रदेशावर पर्शियन सत्ता विस्तारण्याच्या त्याच्या स्वतःच्या महत्त्वाकांक्षेने प्रवृत्त झाली होती, हा प्रदेश त्यावेळी शक्तिशाली राणी तोमिरिस हिच्या अधिपत्याखाली होता. हेरोडोटस सांगतो की सायरसने प्रथम तोमिरिसला विवाहाची मागणी घातली, जी तिने आपले राज्य बळकावण्याचा एक बहाणा म्हणून ओळखली आणि नाकारली. त्यानंतरच्या मोहिमेत, हेरोडोटस सांगतो की एका पर्शियन युक्तीने — भव्य मेजवानी आणि दारूचा साठा मागे सोडून केलेल्या बनावट माघारीने — तोमिरिसचा पुत्र स्पार्गापिसिस याच्या नेतृत्वाखालील मॅसागेटी सैन्याच्या एका भागाला सापळ्यात अडकवले; मद्यधुंद मॅसागेटींवर मात करण्यात आली, आणि बंदी बनवलेल्या स्पार्गापिसिसने नंतर बंदिवासातच आत्महत्या केली. संतप्त झालेल्या तोमिरिसने मुख्य मॅसागेटी सैन्याचे नेतृत्व करत सायरसविरुद्ध एक निर्णायक लढाई लढली, जिचे वर्णन हेरोडोटस प्राचीन युद्धांतील सर्वांत रक्तरंजित लढायांपैकी एक असे करतो, ज्यात पर्शियन सैन्याचा पराभव झाला आणि सायरस स्वतः मारला गेला. हेरोडोटस पुढे, जरी त्याच्या दंतकथात्मक स्वरूपाची स्पष्ट जाणीव ठेवत, असेही सांगतो की तोमिरिसने सायरसचे कापलेले मस्तक रक्ताने भरलेल्या पखालीत ठेवण्याचा आदेश दिला, जेणेकरून, तिच्या शब्दांत, ज्या रक्ताची त्याला तहान होती त्याची तृप्ती त्याला अखेर मिळावी.

इतर प्राचीन लेखक वेगळे वृत्तांत देतात. क्तेसियस ऑफ नाइडस, ज्याचा 'पर्सिका' ग्रंथ केवळ नंतरच्या सारांशातून टिकून आहे, त्याने सायरसचा मृत्यू भारतीय सैन्य व हत्तींच्या मदतीने लढणाऱ्या डर्बायसिस नावाच्या मध्य आशियाई लोकांविरुद्धच्या लढाईत झालेल्या जखमेमुळे झाल्याचे वर्णन केले — बहुतांश आधुनिक इतिहासकार हे वृत्तांत हेरोडोटसने जतन केलेल्या परंपरेपेक्षा बरेच कमी विश्वासार्ह मानतात. क्सेनोफोनने आपल्या मुख्यतः काल्पनिक तात्त्विक ग्रंथ 'सायरोपीडिया'मध्ये सायरसला वृद्धापकाळी शांतपणे, आपल्या कुटुंबासमवेत, राजनीती व सद्गुणांवर एक विस्तृत मृत्युशय्या-भाषण देत मृत्यू पावताना दाखवले आहे — विद्वान सर्वसाधारणपणे हे चित्रण ऐतिहासिक सत्यापेक्षा क्सेनोफोनच्या बोधप्रद व आदर्शीकरण करणाऱ्या साहित्यिक हेतूंचे प्रतिबिंब मानतात.

या तपशीलांतील मतभेद असूनही, सायरस साम्राज्याच्या पूर्व सीमेवरील एका लष्करी मोहिमेदरम्यान, बहुधा मॅसागेटी किंवा संबंधित मध्य आशियाई लोकांविरुद्ध, मरण पावला हे प्राचीन स्रोतांतील सर्वसाधारण एकमत आधुनिक इतिहासकारांनी विविध साहित्यिक अलंकारांच्या मुळाशी असलेला सर्वांत संभाव्य ऐतिहासिक गाभा म्हणून स्वीकारले आहे. त्याचा मृतदेह त्याने स्थापन केलेली पर्शियन राजधानी पासारगादे येथे परत आणण्यात आला आणि आजतागायत टिकून असलेल्या एका समाधीत दफन करण्यात आला — पायऱ्यायुक्त आयताकृती चौथऱ्यावर उभी असलेली, तुलनेने साधी उतरत्या छपराची दगडी वास्तू, जिच्या साध्या पण प्रतिष्ठित स्वरूपाने अलेक्झांडर द ग्रेटलाही इतके प्रभावित केले की सुमारे दोन शतकांनंतर पर्शियन साम्राज्य जिंकताना ती भंग झालेली आढळल्यावर त्याने तिच्या पुनर्स्थापनेचा आदेश दिला असे सांगितले जाते.

वारसाहक्क आणि साम्राज्याचे सातत्य

सायरसचा उत्तराधिकारी त्याचा ज्येष्ठ पुत्र दुसरा कँबिसिस बनला, जो आपल्या वडिलांच्या हयातीतच राज्यकारभाराशी संबंधित होता आणि ज्याने इ.स.पू. ५२५ मध्ये इजिप्तचा विजय पूर्ण करून अखामेनिड सत्ता नाईल नदीपर्यंत विस्तारली, अशा प्रकारे इ.स.पू. सहाव्या शतकातील निकटपूर्वेतील अखेरची मोठी स्वतंत्र सत्ताही पर्शियन नियंत्रणाखाली आणली. मात्र कँबिसिसची कारकीर्द इ.स.पू. ५२२ मध्ये त्याच्या मृत्यूने अकाली संपुष्टात आली, ज्याची नेमकी परिस्थिती ऐतिहासिकदृष्ट्या अस्पष्ट राहते, आणि त्यानंतर गौमाता किंवा स्मर्दिस म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या एका ढोंगी दावेदाराशी संबंधित वारसाहक्काचे संकट उद्भवले, जे अखेरीस अखामेनिड घराण्याच्याच एका समांतर शाखेतील पहिल्या दारायसच्या राज्यारोहणाने सुटले — या घटनांचा त्याचा स्वतःचा वृत्तांत त्रैभाषिक बेहिस्तुन शिलालेखात जतन केलेला आहे.

सायरस स्वतः नव्हे, तर पहिल्या दारायसच्या काळातच अखामेनिड साम्राज्याने आपले सर्वाधिक विकसित प्रशासकीय स्वरूप प्राप्त केले, ज्यात सत्रपींची पद्धतशीर व्यवस्था, सार्डिसला सुसाशी जोडणारा राजमार्ग, आणि नाणी व करआकारणीची प्रमाणित पद्धत यांचा समावेश होता. या अर्थाने, सायरसला योग्यरीत्या साम्राज्याचा संस्थापक व त्याचा पहिला महान विजेता म्हणून समजले पाहिजे, न की त्याच्या प्रगल्भ संस्थात्मक रचनेचा शिल्पकार — त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांच्या तुलनेत त्याच्या विशिष्ट योगदानाचे मूल्यमापन करणाऱ्या इतिहासकारांसाठी हा एक महत्त्वाचा भेद आहे.

अखामेनिड साम्राज्याचा नंतरचा अस्त

जर या लेखाच्या शीर्षकातील 'अस्त' हा शब्द केवळ सायरसच्या स्वतःच्या मृत्यूपुरता मर्यादित न मानता त्याने स्थापन केलेल्या साम्राज्याच्या अंतिम पतनापर्यंत विस्तारला असे समजले, तर ती कहाणी त्याच्या हयातीच्या बरीच पुढे, आणखी नऊ अखामेनिड राजांच्या दोन शतकांहून अधिक कारकिर्दींपर्यंत पसरते. इ.स.पू. पाचव्या शतकाच्या सुरुवातीला पहिला दारायस आणि पहिला झर्क्सिस यांच्या काळात साम्राज्याने आपला सर्वाधिक भौगोलिक विस्तार गाठला, तरीही इ.स.पू. ४८० ते ४७९ दरम्यान झर्क्सिसने केलेले मुख्य भूमी ग्रीसवरील आक्रमण सलामिस आणि प्लाटियाच्या लढायांत अपयशी ठरले, ज्यामुळे पुढील पर्शियन पश्चिमी विस्ताराला आळा बसला. पुढील दीड शतकात, साम्राज्याने अधूनमधून वारसाहक्काची संकटे, सत्रपांची बंडे, आणि हळूहळू लष्करी व प्रशासकीय ताण अनुभवला, तरीही ते कोणत्याही समकालीन मापदंडाने एक असाधारण श्रीमंत, प्रगत आणि टिकाऊ राज्य राहिले.

साम्राज्याचा अंतिम पाडाव मॅसिडोनचा तिसरा अलेक्झांडर याच्या हातून झाला, ज्याने इ.स.पू. ३३४ पासून सुरुवात करून, ग्रॅनिकस, इस्सस आणि गौगामेला येथील निर्णायक लढायांच्या मालिकेत अखेरचा अखामेनिड राजा तिसरा दारायस याचा पराभव केला, आणि त्यानंतर बॅबिलोन, सुसा व पर्सेपोलिस — ज्याचे राजवाडा संकुल अलेक्झांडरच्या सैन्याने जाळले, मग ते अपघाताने झाले, मद्यधुंद उत्सवाच्या भरात झाले, की दीड शतकापूर्वी पर्शियनांनी अथेन्स जाळल्याचा जाणीवपूर्वक बदला म्हणून झाले, हा विषय इतिहासकारांत अजूनही वादग्रस्त आहे — यावर कब्जा केला. तिसरा दारायस इ.स.पू. ३३० मध्ये पूर्वेकडे पळून जात असताना आपल्याच सत्रप बेससने त्याची हत्या केली, ज्यामुळे सायरसने स्थापन केलेल्या अखामेनिड घराण्याचा सुमारे दोनशेवीस वर्षांच्या कालावधीनंतर औपचारिक अंत झाला. अलेक्झांडरने स्वतःला काही प्रमाणात सायरसचा उत्तराधिकारी व प्रशंसक मानले असल्याचे दिसते, ही भावना पासारगादे येथील सायरसच्या समाधीला दिलेल्या भेटीत व तिच्या पुनर्स्थापनेत प्रतिबिंबित होते.

नंतरच्या परंपरेतील सायरस

ऐतिहासिक स्मृतीतील सायरसचे पुढील जीवन त्याच्या स्वतःच्या कारकिर्दीइतकेच उल्लेखनीय राहिले आहे. इ.स.पू. चौथ्या शतकात रचलेला क्सेनोफोनचा 'सायरोपीडिया' — जो एक काटेकोर ऐतिहासिक वृत्तांत नसून आदर्श राजसत्तेचा काहीसा काल्पनिक अभ्यास आहे — याने सायरसला सद्गुणी शासनाचा आदर्श म्हणून सादर केले आणि नंतरच्या पाश्चात्त्य राजकीय विचारांवर खोल प्रभाव टाकला. मॅकियाव्हेलीपासून थॉमस जेफर्सनपर्यंतच्या व्यक्तींनी हा ग्रंथ वाचला व त्याची प्रशंसा केली, आणि जेफर्सनच्या वैयक्तिक ग्रंथसंग्रहात या ग्रंथाच्या अनेक आवृत्त्या असल्याचे ज्ञात आहे. बेंजामिन फ्रँकलिनने जेफर्सनला 'सायरोपीडिया' ही राजनीतीसाठी चिरस्थायी प्रासंगिकता असलेली कृती म्हणून शिफारस केल्याचे नोंदवले जाते, आणि क्सेनोफोनच्या सायरसच्या आदर्शीकृत चित्रणाचे प्रतिध्वनी काही विद्वानांनी अमेरिकन संस्थापक पिढीच्या राजकीय विचारांतही शोधले आहेत, तरीही या प्रभावाची व्याप्ती निश्चित सत्यापेक्षा सतत चालू असलेल्या विद्वत्तापूर्ण चर्चेचा विषय आहे.

यहुदी आणि नंतरच्या ख्रिश्चन परंपरेत, सायरसने निर्वासितांना मुक्त करण्यासाठी आणि मंदिराच्या पुनर्बांधणीस परवानगी देण्यासाठी दैवी योजनेने निवडलेला एक न्यायी परकीय शासक म्हणून आपली प्रतिष्ठा टिकवून ठेवली — ही प्रतिष्ठा इतकी दृढ आहे की प्राचीन पर्शियन इतिहासाबद्दल फारशी माहिती नसलेल्या श्रोत्यांनाही त्याचे नाव परिचित राहिले आहे. आधुनिक इराणमध्ये, सायरसला एक मूलभूत राष्ट्रीय प्रतीक म्हणून स्वीकारले गेले आहे, विशेषतः पहलवी काळात, जेव्हा १९७१ मध्ये पर्सेपोलिस येथे पर्शियन राजसत्तेच्या २५००व्या वर्धापनदिनाचा उत्सव सायरसला इराणी राष्ट्रराज्याचा संस्थापक म्हणून स्पष्ट संदर्भ देत साजरा करण्यात आला, आणि पासारगादे येथील त्याची समाधी आजही इराणमध्ये मोठ्या राष्ट्रीय व सांस्कृतिक महत्त्वाचे स्थान आहे.

निष्कर्ष

सायरस द ग्रेटची कारकीर्द इतिहासकारांसमोर स्रोत-परंपरांचा एक असामान्य संगम सादर करते — बॅबिलोनियन, बायबलसंबंधी आणि ग्रीक — प्रत्येक स्वतःच्या चिंता व साहित्यिक रूढींनी घडलेली, तरीही प्रत्येक, आपापल्या पद्धतीने, सायरसने आपल्या काळातील जगावर उमटवलेल्या असाधारण ठशाची साक्ष देणारी. एका पिढीहून थोड्याच अधिक काळात, त्याने एका मांडलिक पर्शियन राज्याचे रूपांतर तीन खंडांत पसरलेल्या साम्राज्यात केले, आणि निकटपूर्वेवर पिढ्यानपिढ्या वर्चस्व गाजवणाऱ्या मीडियन, लिडियन आणि निओ-बॅबिलोनियन राज्यांना एकामागोमाग एक उलथवले. या विशाल व विविधतापूर्ण राज्यावर त्याने प्रशासकीय लवचिकता व धार्मिक सामंजस्याच्या अशा पातळीवर राज्य केले, जी — तिची नेमकी प्रेरणा काहीही असो — त्याच्या राजवटीला काही पूर्वीच्या निकटपूर्वेतील साम्राज्यांपासून वेगळे ठरवते, आणि तिनेच त्याला अनेक, अन्यथा असंबंधित साहित्यिक परंपरांमध्ये औदार्याची चिरस्थायी प्रतिष्ठा मिळवून दिली.

साम्राज्याच्या पूर्व सीमेवरील त्याचा मृत्यू, त्याची नेमकी परिस्थिती काहीही असो, त्याने सुरू केलेल्या विस्ताराला थांबवू शकला नाही; त्याचा पुत्र व नंतरचे उत्तराधिकारी यांनी पहिला दारायस व पहिला झर्क्सिस यांच्या काळात अखामेनिड सत्तेला तिच्या शिखरावर नेले, त्यानंतर दोन शतकांनंतर अलेक्झांडरच्या विजयात परिणत झालेला दीर्घ, हळुवार ऱ्हास सुरू झाला. तरीही, अखामेनिड इतिहासाच्या व्यापक कालपटावर सायरसची स्वतःची कारकीर्द जरी अल्पकाळाची असली, तिनेच भौगोलिक, प्रशासकीय व वैचारिक असा तो साचा उभारला, ज्यावर तो पुढील इतिहास घडला. या अर्थाने, सायरस द ग्रेटचा उदय आणि अस्त हा पर्शियन साम्राज्याच्याच उदयापासून व अंतिम अस्तापासून अविभाज्य आहे — प्राचीन आणि खरे तर आधुनिक जगाच्याही राजकीय कल्पनाशक्तीवर इतका खोल व चिरस्थायी ठसा उमटवणारे ते पहिले महान बहुराष्ट्रीय साम्राज्य होते.