The Rise and Fall of the Russian Empire: A Scholarly Survey – By Dr. Rahul S. Kharat

 

The Rise and Fall of the Russian Empire: A Scholarly Survey –

By Dr. Rahul S. Kharat

Introduction

For nearly four centuries, from the coronation of Ivan IV as "Tsar of All the Russias" in 1547 to the abdication of Nicholas II in March 1917, a single political project transformed a modest, landlocked principality centred on Moscow into the largest contiguous land empire the world has ever known. At its territorial zenith in the late nineteenth century, the Russian Empire stretched across one-sixth of the earth's habitable land surface, from the Baltic shores of Poland to the Pacific coast of the Bering Strait, and from the Arctic tundra to the deserts of Central Asia and the mountains of the Caucasus. It governed more than one hundred nationalities, professed a state religion of Orthodox Christianity while ruling over millions of Muslims, Jews, Buddhists, and animists, and produced a civilisation whose literature, music, and science left an indelible mark upon the world. Yet this same empire, for all its grandeur, proved brittle in the face of modern war, industrial transformation, and the demands of its own subject peoples. This essay traces the long arc of that rise and fall: the medieval foundations in Kievan Rus and Muscovy, the consolidation of autocracy under the Romanov dynasty, the imperial expansion of the eighteenth and nineteenth centuries, the structural weaknesses that accumulated beneath a facade of great-power strength, and the catastrophic collapse precipitated by the First World War and the revolutions of 1917. Along the way, it considers the historiographical debates that continue to shape our understanding of why an empire so vast and so seemingly permanent could disintegrate within the span of a single year.

Origins: Kievan Rus and the Mongol Interlude

The deep roots of the Russian state are conventionally traced to Kievan Rus, a loose federation of East Slavic principalities that emerged in the ninth century around the Dnieper River trade route linking Scandinavia to Byzantium. According to the Primary Chronicle, Varangian (Norse) princes were invited to rule the fractious Slavic and Finnic tribes of the region, founding a dynasty traditionally dated to Rurik in 862. Under rulers such as Vladimir the Great, who adopted Orthodox Christianity from Byzantium in 988, and Yaroslav the Wise, Kievan Rus became a significant medieval polity with dynastic ties across Europe, its own law code, and a flourishing culture centred on the churches and monasteries of Kiev and Novgorod.

This civilisation was shattered by the Mongol invasions of 1237 to 1240, which reduced most of the Rus principalities to tributary status under the Golden Horde. The "Mongol Yoke," as later Russian historians termed it, lasted roughly two and a half centuries and had profound and contested consequences. Some historians, following Nikolai Karamzin, argue that Mongol suzerainty entrenched autocratic and centralised habits of rule, cutting Rus off from the feudal and civic institutions developing in Western Europe. Others emphasise that the Mongols left local administration largely intact, extracting tribute through Rus princes rather than governing directly, and that the isolation of Muscovy owed as much to geography and the collapse of Byzantium as to Mongol domination. What is not disputed is that the princes of Moscow, a minor town first mentioned in the chronicles in 1147, used their role as tribute collectors for the Horde to accumulate wealth, land, and political leverage over rival principalities such as Tver and Novgorod.

The Rise of Muscovy

The ascent of Moscow from a minor principality to the nucleus of a future empire unfolded across the fourteenth and fifteenth centuries through a combination of dynastic marriage, ecclesiastical patronage, military opportunism, and outright annexation. Prince Ivan I "Kalita" (r. 1325 to 1340) secured the title of Grand Prince and the right to collect Mongol tribute, while persuading the Metropolitan of the Orthodox Church to relocate to Moscow, thereby fusing religious legitimacy with princely power. His successors gradually absorbed neighbouring principalities. The decisive turning point came under Ivan III, "the Great" (r. 1462 to 1505), who ceased paying tribute to the Horde after the bloodless confrontation known as the Great Stand on the Ugra River in 1480, effectively ending Mongol suzerainty. Ivan III also annexed the wealthy republic of Novgorod in 1478, tripled the territory of Muscovy, and married Sophia Palaiologina, niece of the last Byzantine emperor, allowing Moscow to style itself the "Third Rome," heir to the fallen Christian empire of Constantinople. It was under his grandson, Ivan IV "the Terrible," that this consolidation acquired formal imperial expression: in 1547 Ivan IV was crowned not merely Grand Prince but Tsar, a title derived from "Caesar," and Muscovy began its transformation into a multi-ethnic empire through the conquest of the Khanates of Kazan in 1552 and Astrakhan in 1556, opening the entire Volga basin to Russian control and initiating the long eastward expansion into Siberia that the Cossack leader Yermak Timofeyevich would carry forward in the 1580s.

Ivan IV's reign also illustrates the instability latent in personalist autocracy. His later years, marked by the establishment of the oprichnina, a state-within-a-state used to terrorise the boyar aristocracy, and the killing of his own son and heir in a fit of rage, left a succession crisis that culminated in the Time of Troubles (1598 to 1613), a period of famine, civil war, pretender-tsars, and foreign (chiefly Polish and Swedish) intervention that nearly extinguished Muscovite statehood altogether. The Time of Troubles ended only with the election of Mikhail Romanov as tsar by a national assembly (zemsky sobor) in 1613, founding the dynasty that would rule Russia until 1917 and that would, over the following three centuries, construct the imperial edifice this essay examines.

The Formation of Empire under the Early Romanovs

The seventeenth century under the early Romanovs, Mikhail, Alexis, and the brief co-reign preceding Peter the Great, was a period of consolidation rather than dramatic expansion, though it was far from static. Russia recovered from the devastation of the Time of Troubles, gradually reasserted control over lands lost to Poland-Lithuania and Sweden, and absorbed left-bank Ukraine following the Treaty of Pereyaslav in 1654, when Cossack hetman Bogdan Khmelnytsky sought Muscovite protection against Poland. This period also saw the codification of serfdom through the Law Code (Sobornoye Ulozheniye) of 1649, which bound peasants permanently to the land and to their landlords, an institution that would remain the defining feature of Russian social and economic life until 1861 and that historians such as Richard Pipes and Geoffrey Hosking regard as central to explaining both the empire's capacity for coerced mobilisation of resources and its ultimate social fragility. Meanwhile, the eastward expansion into Siberia continued largely unimpeded by any organised resistance, driven by the fur trade and the search for tribute-paying native populations, so that Russian explorers reached the Pacific Ocean at the Sea of Okhotsk by 1639, barely half a century after Yermak's initial incursion.

Peter the Great and the Forging of the Imperial State

If Ivan IV gave Muscovy the title of empire, it was Peter I, "the Great" (r. 1682 to 1725), who gave Russia the institutional and cultural substance of a European great power, and it was Peter who, in 1721, formally proclaimed Russia an empire (Rossiyskaya Imperiya) and assumed the title of Emperor (Imperator) after the decisive victory over Sweden in the Great Northern War, which secured Russian access to the Baltic Sea. Peter's reign is conventionally treated as the great rupture in Russian history, the moment at which the country was forcibly and often brutally Westernised. He travelled incognito through Western Europe on the Grand Embassy of 1697 to 1698, studying shipbuilding in the Netherlands and England; he reorganised the army along European lines, created Russia's first modern navy, restructured the central administration into Swedish-style colleges, subordinated the Orthodox Church to state control by abolishing the Patriarchate and replacing it with a state-run Holy Synod, imposed Western dress and the shaving of beards upon the nobility, introduced a new civil script and calendar, and, most symbolically, built an entirely new capital, St Petersburg, on the swampy northern marshes conquered from Sweden, a "window on Europe" constructed at enormous human cost. Historians remain divided on Peter's legacy: some, following the tradition of Sergei Solovyov, view him as the architect of modern Russia who dragged a backward country into the community of European powers; others, echoing Slavophile critiques and later Soviet historiography, stress the immense human cost of his reforms, borne overwhelmingly by serfs and conscripted labourers, and the widening cultural gulf he opened between a Westernised elite and the still-traditional peasant mass, a gulf that would haunt Russian society until 1917.

Catherine the Great and the Age of Territorial Expansion

The eighteenth century after Peter, notwithstanding a series of weak or short-lived successors and a period of court intrigue historians call the "era of palace coups," culminated in the long and consequential reign of Catherine II, "the Great" (r. 1762 to 1796), a German-born princess who seized the throne from her husband Peter III and ruled as an enlightened despot in correspondence with Voltaire and Diderot while presiding over the most dramatic territorial expansion in Russian history to that point. Catherine's armies, under commanders such as Alexander Suvorov and Grigory Potemkin, defeated the Ottoman Empire in two major wars (1768 to 1774 and 1787 to 1792), securing the northern shores of the Black Sea, annexing the Crimean Khanate in 1783, and opening "New Russia" (Novorossiya) to colonisation. Simultaneously, Catherine participated with Prussia and Austria in three successive partitions of the Polish-Lithuanian Commonwealth (1772, 1793, and 1795), which erased Poland from the map of Europe and brought vast new territories, and a large Jewish population confined thereafter to the Pale of Settlement, under Russian rule. Catherine's reign thus doubled the empire's population and extended its western and southern frontiers to something close to their nineteenth-century configuration, even as her domestic policies, including the Charter to the Nobility of 1785, entrenched serfdom more deeply and widened the gap between a privileged, increasingly Westernised aristocracy and an unfree peasantry that would erupt in the massive Pugachev Rebellion of 1773 to 1775, a Cossack-led uprising that briefly threatened the throne itself and revealed the deep social fractures beneath the imperial facade.

The Empire at its Zenith: The Napoleonic Wars and the "Gendarme of Europe"

Russia's emergence as a decisive arbiter of European affairs was confirmed in the titanic struggle against Napoleonic France. After a series of costly and inconclusive campaigns, Napoleon's catastrophic invasion of Russia in 1812, in which the Grande Armée of over 600,000 men was destroyed by a combination of Russian strategic withdrawal, the burning of Moscow, guerrilla resistance, and the brutal Russian winter, transformed Tsar Alexander I into the pre-eminent monarch of Europe. Russian armies pursued Napoleon back across the continent and entered Paris in 1814, and Alexander played a central role at the Congress of Vienna (1814 to 1815), which redrew the map of Europe and inaugurated a conservative international order underpinned by the Holy Alliance of Russia, Austria, and Prussia. For the following four decades, Russia acted as the self-appointed guarantor of monarchical legitimacy across the continent, a role that earned it, especially under Nicholas I (r. 1825 to 1855), the epithet "gendarme of Europe" for its interventions against liberal and nationalist revolutions, most notably the suppression of the Polish uprising of 1830 to 1831 and the dispatch of Russian troops to crush the Hungarian revolution of 1848 to 1849 on behalf of the Habsburgs. Yet this appearance of unassailable strength concealed severe structural weaknesses, military, economic, and administrative, that would be exposed with startling suddenness in the Crimean War of 1853 to 1856, in which Russia was decisively defeated on its own territory by Britain, France, and the Ottoman Empire, revealing the technological and organisational backwardness of an army still reliant on serf conscription and largely unrailwayed logistics against opponents equipped with modern rifles, steamships, and rail-supplied supply lines.

The Great Reforms and their Limits

The shock of Crimean defeat convinced the new Tsar, Alexander II (r. 1855 to 1881), that fundamental reform was unavoidable if Russia were to retain its great-power status. His reign produced the most far-reaching set of institutional changes in Russian history prior to the revolutions of the twentieth century, beginning with the Emancipation of the Serfs in 1861, which freed some twenty-three million peasants from bondage to landowners but burdened them with redemption payments for land allotments that were frequently smaller and of poorer quality than the plots they had previously worked, generating chronic land hunger and peasant indebtedness that would fuel unrest for decades. Alexander II followed emancipation with the creation of elected local government bodies, the zemstvos, in 1864; a thoroughgoing reform of the judiciary along Western lines, introducing trial by jury and an independent bar; the relaxation of censorship; and, from 1874, the introduction of universal military conscription in place of the older system of lifetime serf recruitment. Historians such as W. Bruce Lincoln have characterised these Great Reforms as a genuine, if incomplete, attempt to modernise Russian state and society without surrendering the essential prerogatives of autocracy, a contradiction that proved impossible to sustain: reform stimulated new expectations for further political liberalisation and constitutional government that the autocracy refused to satisfy, while radicalised segments of the educated youth, disillusioned with the gradualism of reform, turned to revolutionary populism and, eventually, terrorism, culminating in the assassination of Alexander II himself by the radical group Narodnaya Volya in March 1881, an event that precipitated a sharp reactionary turn under his son and successor, Alexander III.

Industrialisation, Reaction, and the Widening of Imperial Frontiers

The final decades of the nineteenth century witnessed a paradoxical combination of political reaction and accelerated economic modernisation. Alexander III (r. 1881 to 1894) reversed many of his father's liberalising measures, tightening police surveillance, curbing the zemstvos, and pursuing a policy of Russification aimed at suppressing the linguistic and cultural autonomy of Poles, Finns, Ukrainians, and other non-Russian nationalities, alongside intensified antisemitic policy that included the May Laws of 1882 and a wave of pogroms that helped drive mass Jewish emigration. At the same time, his government, guided by finance ministers Nikolai Bunge, Ivan Vyshnegradsky, and above all Sergei Witte, pursued state-led industrialisation on a massive scale, financed by foreign loans, protective tariffs, and the ruthless taxation of the peasantry. The centrepiece of this drive was the Trans-Siberian Railway, begun in 1891 and substantially completed by 1904, which bound the vast Siberian and Far Eastern territories more closely to European Russia and facilitated Russian ambitions in Manchuria and Korea. Imperial expansion continued apace in Central Asia, where Russian forces conquered the khanates of Kokand, Bukhara, and Khiva between the 1860s and 1880s in a series of campaigns often compared to British expansion in India, giving rise to the geopolitical rivalry with Britain known as the "Great Game," while the final subjugation of the Caucasus, following decades of fierce resistance led by figures such as the Chechen and Dagestani imam Shamil, was completed by 1864. By the century's end, the Russian Empire had reached its maximal territorial extent, but this expansion had stretched administrative, military, and fiscal capacities to their limits and multiplied the number of restive subject nationalities within the empire's borders.

Cracks in the Edifice: War and Revolution, 1904 to 1907

The opening years of the twentieth century exposed with brutal clarity the gap between Russia's continued self-image as a great power and the realities of its social and political order. Rivalry with Japan over Manchuria and Korea led to the Russo-Japanese War of 1904 to 1905, in which Russia suffered a series of humiliating defeats on land and, most spectacularly, the near-total annihilation of its Baltic Fleet at the Battle of Tsushima in May 1905, the first modern instance of a European power decisively defeated by a non-European one. Military disaster abroad coincided with, and catalysed, revolutionary upheaval at home. The massacre of peaceful petitioners outside the Winter Palace on "Bloody Sunday," 22 January 1905, ignited a wave of strikes, peasant uprisings, mutinies (most famously aboard the battleship Potemkin), and the formation of workers' councils, or soviets, notably in St Petersburg under the young Leon Trotsky. Tsar Nicholas II (r. 1894 to 1917), under enormous pressure, issued the October Manifesto of 1905, promising civil liberties and an elected legislature, the State Duma. Yet the subsequent Fundamental Laws of 1906 preserved the tsar's autocratic prerogatives, including an absolute veto and the right to dissolve the Duma, and successive Dumas were curtailed, reshaped through restrictive electoral laws engineered by Prime Minister Pyotr Stolypin, or dissolved outright whenever they proved troublesome. Stolypin, who combined severe repression of revolutionary terrorism with an ambitious programme of agrarian reform designed to create a class of independent peasant proprietors as a bulwark against future revolution, was assassinated in 1911, and his reforms remained incomplete at the outbreak of the First World War, leaving the underlying agrarian crisis unresolved.

The First World War and the Collapse of the Autocracy

It was the First World War that delivered the fatal blow to the Romanov autocracy. Russia entered the war in August 1914 in support of Serbia and in fulfilment of its alliance with France, mobilising an army of unprecedented size but one hampered by chronic shortages of rifles, artillery shells, and competent senior leadership, and by a rail and industrial infrastructure inadequate to the demands of prolonged industrial warfare. Early defeats, most catastrophically at the Battle of Tannenberg in August 1914, were followed by the "Great Retreat" of 1915, in which Russian forces abandoned Poland, Lithuania, and much of the western borderlands, inflicting enormous casualties and dislocating millions of refugees. Nicholas II's decision in 1915 to assume personal command of the army removed him from the capital at the critical moment and left day-to-day government increasingly in the hands of the deeply unpopular Empress Alexandra and her confidant, the Siberian mystic Grigori Rasputin, whose perceived influence over state appointments scandalised elite and popular opinion alike and culminated in his assassination by a group of aristocratic conspirators in December 1916. By the winter of 1916 to 1917, military reverses, spiralling inflation, catastrophic breakdowns in food and fuel distribution to the cities, and the erosion of the government's authority even among conservative elites had brought the regime to the point of collapse.

The Revolutions of 1917 and the End of Empire

The end came with startling speed. In late February 1917 (Old Style calendar; early March by the Gregorian calendar used in the West), bread shortages and a general strike in Petrograd, the wartime name for St Petersburg, escalated into mass demonstrations that the garrison, ordered to suppress them, instead joined. Within days, effective authority in the capital had passed to a Provisional Government formed from the liberal and moderate socialist members of the Duma, operating alongside, and increasingly in tension with, the Petrograd Soviet of Workers' and Soldiers' Deputies, an arrangement historians term "dual power." On 2 March 1917 (Old Style), faced with the refusal of his own generals to guarantee military support for continued resistance, Nicholas II abdicated for himself and his son, and his brother Grand Duke Michael declined the throne the following day, bringing the Romanov dynasty, and with it more than three centuries of hereditary autocratic rule, and the formal existence of the Russian Empire itself, to an end. The Provisional Government's fateful decision to continue the war effort, combined with its failure to resolve the land question or satisfy popular demands for peace, "bread, and land," fatally undermined its authority and created the conditions that Vladimir Lenin's Bolshevik party exploited in the October Revolution of 25 October 1917 (Old Style), seizing power in Petrograd and initiating the establishment of Soviet rule, the subsequent Russian Civil War of 1917 to 1922, and the eventual formation of the Union of Soviet Socialist Republics in 1922 upon the territorial foundations, if not the political principles, of the empire it replaced.

Society, Economy, and the Multi-National Empire

Beneath the political narrative of tsars, wars, and reforms lay the deeper structures of imperial society that ultimately determined the empire's fate. Russia remained, until the very end, an overwhelmingly agrarian and peasant society: as late as the census of 1897, over eighty per cent of the population was classified as rural peasantry, and even after the rapid industrial growth of the 1890s and 1900s, the urban working class numbered only a few million amid a total population approaching one hundred and thirty million. The peasant commune, or mir, which retained collective responsibility for land redistribution and tax payment even after 1861, has been the subject of extensive historiographical debate: some scholars view it as a source of social stability and rough egalitarianism, while others, notably Stolypin and later liberal economists, regarded it as an obstacle to agricultural modernisation that trapped peasants in low-productivity strip farming and discouraged capital investment in the land. Industrialisation, though impressive in aggregate terms, principally by the 1890s Russia's rate of industrial growth rivalled that of the United States, remained geographically concentrated in a handful of centres, St Petersburg, Moscow, the Donbass coal and metallurgical basin, and the Baku oil fields, leaving vast stretches of the empire virtually untouched by modern economic life and producing an urban proletariat whose living and working conditions, crowded barracks, twelve-hour shifts, minimal legal protection, generated exactly the concentrated, radicalised discontent that revolutionary parties would later mobilise.

The empire's multi-ethnic character compounded these social tensions. By the 1897 census, ethnic Russians (Great Russians) constituted less than half the total population, with Ukrainians and Belarusians together forming a further fifth, and the remainder comprising Poles, Baltic peoples, Finns, Volga and Siberian Tatars and other Turkic peoples, Caucasian nationalities including Georgians, Armenians, and numerous Muslim groups, the peoples of Central Asia, and one of the largest Jewish populations in the world, confined by law to the Pale of Settlement in the empire's western provinces. Official policy toward this diversity varied considerably by period and region: the early and mid-nineteenth-century empire practised a relatively flexible form of indirect rule that preserved local elites, legal systems, and religious establishments (the Baltic German nobility, the Muslim clergy of the Caucasus and Central Asia, and the Finnish constitutional autonomy granted in 1809 are notable examples), whereas the reigns of Alexander III and Nicholas II saw a marked shift toward Russification, the imposition of the Russian language in schools and administration, restrictions on Polish and Ukrainian cultural expression, and, most violently, the sanctioning or toleration of antisemitic pogroms that erupted in Kishinev in 1903 and again during the 1905 revolution. This uneven and increasingly coercive management of imperial diversity meant that when the central state weakened dramatically in 1917, national movements across Finland, Poland, Ukraine, the Caucasus, and Central Asia moved rapidly to assert autonomy or outright independence, a centrifugal dynamic that historians such as Andreas Kappeler have argued was inherent in the very structure of a multi-ethnic empire ruled in the interests, and increasingly in the cultural image, of its dominant nationality.

Russian culture, meanwhile, achieved extraordinary international distinction precisely during the empire's final century, a paradox worth noting: the literary achievements of Pushkin, Gogol, Turgenev, Dostoevsky, and Tolstoy, the music of Glinka, Tchaikovsky, Mussorgsky, and Rimsky-Korsakov, and the scientific contributions of figures such as Mendeleev and Pavlov flourished under, and were sometimes directly shaped by, the tensions between an autocratic state and an increasingly restive educated public, the intelligentsia, whose alienation from official Russia and preoccupation with questions of social justice, national identity, and the moral legitimacy of autocracy pervades the literature of the period and anticipated, in artistic form, the political rupture that would follow.

Historiographical Reflections on Causes of Collapse

Historians have long debated whether the fall of the Russian Empire was structurally inevitable or the product of contingent failures that a different set of choices might have averted. One school of interpretation, associated with historians such as Richard Pipes, emphasises long-term structural weaknesses: the patrimonial character of Russian autocracy, in which the tsar treated the state as personal property rather than as an institution bound by law; the persistence of serfdom and, after 1861, of communal land tenure that retarded agricultural productivity; and the fundamental incompatibility between autocratic political forms and the social pluralism generated by industrialisation and urbanisation. A second school, exemplified by historians such as Leopold Haimson, has stressed the polarisation of Russian society in the years immediately before 1914, arguing that Russia was already sliding toward revolutionary crisis independent of the war, driven by a renewed wave of labour militancy after 1912 and the alienation of educated society from the regime following the "coup" of June 1907, which unconstitutionally altered the electoral law to weaken the Duma. A third perspective, more contingent in emphasis and associated with historians examining the war's specific impact, holds that the autocracy might plausibly have survived, or at least evolved gradually toward constitutional monarchy, absent the extraordinary strains of total war, pointing to the relative stability of the Stolypin years and the economic growth of the pre-war decade as evidence that reform, however halting, was making genuine headway before 1914. What can be said with confidence is that the Russian Empire's fall resulted from the conjunction of long-accumulated structural vulnerabilities, a stubbornly unreformed political system unable or unwilling to accommodate the social forces it had itself unleashed through industrialisation, and the unprecedented, self-compounding stresses of a war of a scale and duration no European monarchy of the old type would ultimately survive intact, the German, Austro-Hungarian, and Ottoman Empires all meeting broadly similar fates within the following two years.

Conclusion: Legacy of the Russian Empire

The Russian Empire's rise from a minor Muscovite principality to the largest land empire in history stands as one of the most remarkable state-building achievements in world history, accomplished through a combination of military conquest, opportunistic diplomacy, forced modernisation, and the ruthless mobilisation of an overwhelmingly peasant population under conditions of serfdom and, later, autocratic bureaucracy. Its fall, compressed into the few catastrophic years between 1904 and 1917, demonstrated how rapidly even the most seemingly durable political structures can disintegrate when military defeat, economic strain, and long-suppressed social and national grievances converge. Few empires in world history have expanded so far, so fast, and with such a narrow institutional base of legitimacy resting, in the final analysis, on the person of a single hereditary autocrat, and it is precisely this concentration of authority that made the system at once formidable in its capacity for concerted state action and dangerously fragile once that authority was discredited by war and revolution.

The empire's legacy endures in manifold ways: in the borders and multi-ethnic composition of the states that succeeded it, from the Soviet Union to the fifteen independent republics that emerged from its dissolution in 1991, in the cultural inheritance of its literature, music, and architecture that continues to shape world civilisation, in the enduring historiographical controversies over autocracy, reform, and revolution that this essay has surveyed, and, not least, in the recurring patterns of centralised, personalist rule that have periodically reasserted themselves in Russian political life long after the last tsar abdicated in a railway carriage at Pskov in March 1917. The historian who surveys this four-hundred-year trajectory, from the tribute-paying princes of medieval Muscovy to the twilight of Nicholas II, is struck above all by the persistence of certain underlying tensions, between centre and periphery, between autocratic authority and social pluralism, between the ambition to match or surpass the great powers of Western Europe and the enormous human and material costs that ambition repeatedly demanded of the empire's own subjects. Understanding the rise and fall of the Russian Empire remains, therefore, not merely an exercise in historical curiosity but a vital resource for comprehending the deeper continuities and recurring tensions of Russian and Eurasian history down to the present day.

Timeline of Key Events

862: Traditional founding of the Rurikid dynasty at Novgorod.

988: Vladimir the Great adopts Orthodox Christianity for Kievan Rus.

1237 to 1240: Mongol conquest of the Rus principalities.

1480: Great Stand on the Ugra River ends Mongol suzerainty over Muscovy.

1547: Ivan IV crowned Tsar of All the Russias.

1613: Election of Mikhail Romanov founds the Romanov dynasty.

1654: Treaty of Pereyaslav brings left-bank Ukraine under Muscovite protection.

1721: Peter the Great proclaims the Russian Empire after the Great Northern War.

1772 to 1795: Partitions of Poland-Lithuania.

1812: Napoleon's invasion of Russia and its catastrophic failure.

1861: Emancipation of the serfs under Alexander II.

1891 to 1904: Construction of the Trans-Siberian Railway.

1904 to 1905: Russo-Japanese War and the Revolution of 1905.

1914: Russia enters the First World War.

1917: February and October Revolutions end the empire and bring the Bolsheviks to power.

References

1.      Anderson, M. S. (1958). Britain's Discovery of Russia, 1553 to 1815. London: Macmillan.

2.      Bushkovitch, Paul. (2011). A Concise History of Russia. Cambridge: Cambridge University Press.

3.      Figes, Orlando. (1996). A People's Tragedy: The Russian Revolution, 1891 to 1924. London: Jonathan Cape.

4.      Haimson, Leopold H. (1964). "The Problem of Social Stability in Urban Russia, 1905 to 1917." Slavic Review, 23(4) and 24(1).

5.      Hosking, Geoffrey. (1997). Russia: People and Empire, 1552 to 1917. London: HarperCollins.

6.      Kappeler, Andreas. (2001). The Russian Empire: A Multiethnic History. Harlow: Longman.

7.      Lincoln, W. Bruce. (1990). The Great Reforms: Autocracy, Bureaucracy, and the Politics of Change in Imperial Russia. DeKalb: Northern Illinois University Press.

8.      Lieven, Dominic. (2000). Empire: The Russian Empire and Its Rivals. London: John Murray.

9.      Pipes, Richard. (1974). Russia under the Old Regime. New York: Charles Scribner's Sons.

10.  Riasanovsky, Nicholas V., and Steinberg, Mark D. (2011). A History of Russia (8th ed.). Oxford: Oxford University Press.

11.  Service, Robert. (2005). A History of Modern Russia: From Nicholas II to Vladimir Putin. Cambridge, MA: Harvard University Press.

12.  Wortman, Richard S. (2000). Scenarios of Power: Myth and Ceremony in Russian Monarchy. Princeton: Princeton University Press.

 

रशियन साम्राज्याचा उदय आणि अस्त: एक शास्त्रोक्त आढावा

प्रस्तावना

इ.स. १५४७ मध्ये इव्हान चौथ्याचा "समस्त रशियांचा झार" म्हणून राज्याभिषेक झाल्यापासून ते मार्च १९१७ मध्ये निकोलस दुसऱ्याने राजीनामा देईपर्यंत, जवळजवळ चार शतके चाललेल्या एका राजकीय प्रकल्पाने मॉस्को केंद्रित असलेल्या एका लहानशा, भूवेष्टित संस्थानाचे रूपांतर जगाने पाहिलेल्या सर्वात मोठ्या सलग भूभागीय साम्राज्यात केले. एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आपल्या भौगोलिक विस्ताराच्या शिखरावर असताना, रशियन साम्राज्य पोलंडच्या बाल्टिक किनाऱ्यापासून बेरिंग सामुद्रधुनीच्या प्रशांत किनाऱ्यापर्यंत आणि आर्क्टिक टुंड्रापासून मध्य आशियाच्या वाळवंटांपर्यंत व काकेशसच्या पर्वतांपर्यंत, पृथ्वीच्या वस्तीयोग्य भूभागाच्या सुमारे एक-षष्ठांश भागावर पसरले होते. या साम्राज्याने शंभराहून अधिक राष्ट्रीयत्वांवर राज्य केले, ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चन धर्माला राजधर्म मानले असतानाच लाखो मुस्लिम, ज्यू, बौद्ध आणि निसर्गपूजक प्रजेवरही राज्य केले, आणि साहित्य, संगीत व विज्ञान क्षेत्रांत जगावर अमीट ठसा उमटवणारी संस्कृती निर्माण केली. तरीही याच साम्राज्याने, आपल्या भव्यतेनंतरही, आधुनिक युद्ध, औद्योगिक परिवर्तन आणि स्वतःच्याच प्रजाजनांच्या मागण्यांसमोर ठिसूळपणा दाखवला. हा लेख या उदय आणि अस्ताच्या दीर्घ प्रवासाचा मागोवा घेतो: कीव्हन रुसमधील आणि मस्कोव्हीमधील मध्ययुगीन पाया, रोमानोव्ह घराण्याखाली एकतंत्री सत्तेचे एकत्रीकरण, अठराव्या आणि एकोणिसाव्या शतकांतील साम्राज्यवादी विस्तार, महासत्तेच्या दर्शनी रूपाखाली साचत गेलेल्या संरचनात्मक कमकुवतपणा, आणि पहिल्या महायुद्धाने व १९१७ च्या क्रांत्यांनी घडवून आणलेला विनाशकारी अस्त. या वाटचालीत, इतके विशाल आणि इतके शाश्वत भासणारे साम्राज्य अवघ्या एका वर्षाच्या कालावधीत का विघटित झाले, यासंबंधीचे इतिहासलेखनविषयक वाद-विवादही या लेखात विचारात घेतले आहेत.

मूळ स्रोत: कीव्हन रुस आणि मंगोल कालखंड

रशियन राज्याची खोलवरची मुळे परंपरेने कीव्हन रुसमध्ये सापडतात, जो नवव्या शतकात नीपर नदीच्या व्यापारी मार्गाभोवती उदयास आलेला पूर्व स्लाव्हिक संस्थानांचा एक सैलसर संघ होता, जो स्कँडिनेव्हियाला बायझंटाईनशी जोडत असे. प्रायमरी क्रॉनिकलनुसार, या प्रदेशातील कलहग्रस्त स्लाव्हिक व फिनिश जमातींवर राज्य करण्यासाठी व्हरँजियन (नॉर्स) राजपुत्रांना आमंत्रित करण्यात आले, आणि पारंपरिकरीत्या इ.स. ८६२ मध्ये रुरिकपासून सुरू झालेल्या घराण्याची स्थापना झाली. व्लादिमीर द ग्रेटसारख्या राज्यकर्त्यांनी, ज्याने इ.स. ९८८ मध्ये बायझंटाईनकडून ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला, आणि यारोस्लाव्ह द वाईजने कीव्हन रुसला युरोपभर घराणेशाही संबंध असलेले, स्वतःचे कायदेसंहिता असलेले आणि कीव व नोव्हगोरोदच्या चर्च व मठांभोवती बहरलेली संस्कृती असलेले एक महत्त्वपूर्ण मध्ययुगीन राज्य बनवले.

इ.स. १२३७ ते १२४० या काळातील मंगोल आक्रमणांनी ही संस्कृती उद्ध्वस्त केली, आणि बहुतांश रुस संस्थाने गोल्डन हॉर्डच्या मांडलिकत्वाखाली आली. नंतरच्या रशियन इतिहासकारांनी याला "मंगोल जोखड" असे संबोधले, जे साधारण अडीच शतके टिकले आणि ज्याचे परिणाम गहन व वादग्रस्त राहिले आहेत. निकोलाई करमझिनच्या परंपरेतील काही इतिहासकारांच्या मते, मंगोल वर्चस्वाने एकतंत्री व केंद्रीकृत राज्यकारभाराच्या सवयी दृढ केल्या आणि रुसला पश्चिम युरोपमध्ये विकसित होत असलेल्या सरंजामशाही व नागरी संस्थांपासून तोडून टाकले. इतर इतिहासकार यावर भर देतात की मंगोलांनी स्थानिक प्रशासन मोठ्या प्रमाणात अबाधित ठेवले, थेट राज्यकारभार न करता रुस राजपुत्रांमार्फत खंडणी वसूल केली, आणि मस्कोव्हीचे एकाकीपण मंगोल वर्चस्वाइतकेच भूगोल आणि बायझंटाईनच्या पतनामुळेही होते. निर्विवाद बाब मात्र ही आहे की, इ.स. ११४७ मध्ये इतिहासात प्रथम उल्लेखलेल्या मॉस्को या क्षुल्लक नगराच्या राजपुत्रांनी हॉर्डसाठी खंडणी वसूल करणाऱ्यांची भूमिका वापरून टव्हेर व नोव्हगोरोदसारख्या प्रतिस्पर्धी संस्थानांवर संपत्ती, भूमी व राजकीय प्रभाव मिळवला.

मस्कोव्हीचा उदय

मॉस्कोचा एका क्षुल्लक संस्थानापासून भावी साम्राज्याच्या गाभ्यापर्यंतचा प्रवास चौदाव्या व पंधराव्या शतकांत घराणेशाही विवाह, धार्मिक आश्रय, लष्करी संधिसाधूपणा आणि थेट विलीनीकरण यांच्या संयोगातून घडला. राजपुत्र इव्हान पहिला "कालिता" (राज्यकाळ इ.स. १३२५ ते १३४०) याने ग्रँड प्रिन्सची पदवी आणि मंगोल खंडणी वसूल करण्याचा हक्क मिळवला, तसेच ऑर्थोडॉक्स चर्चच्या महानगरपालाला मॉस्कोत स्थलांतरित होण्यास राजी केले, यामुळे धार्मिक वैधता व राजपुत्राची सत्ता एकत्र आली. त्याच्या उत्तराधिकाऱ्यांनी हळूहळू शेजारील संस्थाने आत्मसात केली. निर्णायक वळण इव्हान तिसरा, "द ग्रेट" (राज्यकाळ इ.स. १४६२ ते १५०५) याच्या काळात आले, ज्याने इ.स. १४८० मधील उग्रा नदीवरील रक्तहीन संघर्षानंतर, ज्याला "ग्रेट स्टँड" म्हटले जाते, हॉर्डला खंडणी देणे बंद केले आणि प्रत्यक्षात मंगोल मांडलिकत्व संपुष्टात आणले. इव्हान तिसऱ्याने इ.स. १४७८ मध्ये समृद्ध नोव्हगोरोद प्रजासत्ताक विलीन केले, मस्कोव्हीचा भूभाग तिप्पट केला, आणि शेवटच्या बायझंटाईन सम्राटाची भाची सोफिया पॅलिओलोगिना हिच्याशी विवाह केला, ज्यामुळे मॉस्कोला "तिसरा रोम" म्हणून, अर्थात कॉन्स्टँटिनोपलच्या पतन झालेल्या ख्रिश्चन साम्राज्याचा वारसदार म्हणून स्वतःला संबोधण्याची संधी मिळाली. त्याच्या नातवाच्या, इव्हान चौथा "द टेरिबल" याच्या काळात या एकत्रीकरणाला औपचारिक साम्राज्यवादी रूप मिळाले: इ.स. १५४७ मध्ये इव्हान चौथ्याचा राज्याभिषेक केवळ ग्रँड प्रिन्स म्हणून नव्हे तर झार म्हणून झाला, ही पदवी "सीझर" या शब्दापासून आली, आणि इ.स. १५५२ मध्ये काझान व इ.स. १५५६ मध्ये आस्त्राखान या खानतांच्या विजयातून मस्कोव्हीने बहुराष्ट्रीय साम्राज्यात रूपांतरित होण्यास सुरुवात केली, ज्यामुळे संपूर्ण व्होल्गा खोरे रशियन नियंत्रणाखाली आले आणि कॉसॅक नेता येरमाक तिमोफेयेविच याने इ.स. १५८० च्या दशकात पुढे नेलेल्या सायबेरियातील दीर्घ पूर्वेकडील विस्ताराला सुरुवात झाली.

इव्हान चौथ्याच्या कारकिर्दीने व्यक्तिकेंद्रित एकतंत्री सत्तेत अंतर्भूत असलेली अस्थिरताही दर्शवली. त्याच्या उत्तरार्धातील काळात, बोयार अभिजनांना दहशतीत ठेवण्यासाठी वापरलेल्या "ओप्रिचनिना" या राज्यांतर्गत राज्याची स्थापना आणि रागाच्या भरात स्वतःच्याच मुलाचा व वारसाचा वध, यामुळे उत्तराधिकाराचे संकट निर्माण झाले, जे "संकटांचा काळ" (इ.स. १५९८ ते १६१३) मध्ये परिणत झाले, हा दुष्काळ, यादवी युद्ध, ढोंगी झार आणि परकीय (प्रामुख्याने पोलिश व स्वीडिश) हस्तक्षेपाचा काळ होता, ज्याने मस्कोव्हाईट राज्यसंस्थेचे अस्तित्वच जवळजवळ नष्ट केले. संकटांचा हा काळ इ.स. १६१३ मध्ये राष्ट्रीय सभेने (झेम्स्की सोबोर) मिखाईल रोमानोव्हची झार म्हणून निवड केल्यावरच संपला, ज्यातून १९१७ पर्यंत रशियावर राज्य करणाऱ्या आणि पुढील तीन शतकांत या लेखात परीक्षिल्या जाणाऱ्या साम्राज्याची उभारणी करणाऱ्या घराण्याची स्थापना झाली.

आरंभिक रोमानोव्हांखाली साम्राज्याची निर्मिती

आरंभिक रोमानोव्हांच्या, म्हणजे मिखाईल, अलेक्सिस आणि पीटर द ग्रेटपूर्वीच्या संक्षिप्त सहशासनाच्या, सतराव्या शतकातील कारकिर्दीचा काळ हा नाट्यमय विस्ताराऐवजी एकत्रीकरणाचा काळ होता, तरीही तो स्थिर नव्हता. रशियाने संकटांच्या काळातील विनाशातून सावरत, पोलंड-लिथुआनिया व स्वीडनकडे गमावलेल्या भूभागांवर हळूहळू पुन्हा नियंत्रण मिळवले, आणि इ.स. १६५४ मधील पेरेयास्लाव्ह कराराद्वारे डाव्या तीरावरील युक्रेन आत्मसात केले, जेव्हा कॉसॅक हेटमन बोगदान ख्मेल्नित्स्कीने पोलंडविरुद्ध मस्कोव्हाईट संरक्षण मागितले. या काळात इ.स. १६४९ च्या कायदेसंहितेद्वारे (सोबोर्नोये उलोझेनिये) गुलामगिरीचे (सर्फडम) संहितीकरणही झाले, ज्याने शेतकऱ्यांना कायमस्वरूपी जमिनीशी व त्यांच्या जमीनदारांशी बांधले, ही व्यवस्था इ.स. १८६१ पर्यंत रशियन सामाजिक व आर्थिक जीवनाचे निर्णायक वैशिष्ट्य राहिली आणि रिचर्ड पाईप्स व जेफ्री हॉस्किंगसारखे इतिहासकार तिला साम्राज्याच्या संसाधनांच्या सक्तीच्या एकत्रीकरणाच्या क्षमतेचे आणि त्याच्या अंतिम सामाजिक ठिसूळपणाचे स्पष्टीकरण देणारी मध्यवर्ती बाब मानतात. दरम्यान, सायबेरियातील पूर्वेकडील विस्तार फर व्यापार व खंडणी देणाऱ्या स्थानिक लोकसंख्येच्या शोधामुळे कोणत्याही संघटित प्रतिकाराशिवाय जवळजवळ अखंडपणे सुरू राहिला, त्यामुळे रशियन शोधकांनी येरमाकच्या प्रारंभिक आक्रमणानंतर जेमतेम अर्ध्या शतकात, इ.स. १६३९ पर्यंत, ओखोत्स्क समुद्रावरील प्रशांत महासागर गाठला.

पीटर द ग्रेट आणि साम्राज्यिक राज्याची जडणघडण

इव्हान चौथ्याने मस्कोव्हीला साम्राज्याची पदवी दिली असली, तरी पीटर पहिला, "द ग्रेट" (राज्यकाळ इ.स. १६८२ ते १७२५) याने रशियाला एका युरोपीय महासत्तेचे संस्थात्मक व सांस्कृतिक स्वरूप दिले, आणि इ.स. १७२१ मध्ये, स्वीडनवरील ग्रेट नॉर्दर्न वॉरमधील निर्णायक विजयानंतर, ज्यामुळे रशियाला बाल्टिक समुद्रापर्यंत प्रवेश मिळाला, पीटरनेच रशियाला औपचारिकरीत्या साम्राज्य (रोसीयस्काया इम्पेरिया) म्हणून घोषित केले आणि सम्राट (इम्पेरातोर) ही पदवी धारण केली. पीटरची कारकीर्द ही परंपरेने रशियन इतिहासातील मोठी फूट, अर्थात देश बळजबरीने व अनेकदा क्रूरपणे पाश्चिमात्यीकृत झाल्याचा क्षण मानली जाते. इ.स. १६९७ ते १६९८ च्या ग्रँड एम्बसीदरम्यान त्याने वेषांतर करून पश्चिम युरोपचा प्रवास केला, नेदरलँड्स व इंग्लंडमध्ये जहाजबांधणीचा अभ्यास केला; त्याने सैन्याची पुनर्रचना युरोपीय धर्तीवर केली, रशियाचे पहिले आधुनिक आरमार निर्माण केले, केंद्रीय प्रशासनाची पुनर्रचना स्वीडिश धर्तीच्या "कॉलेजेस"मध्ये केली, कुलपिता पद रद्द करून व त्याऐवजी राज्यनियंत्रित होली सिनड स्थापन करून ऑर्थोडॉक्स चर्चला राज्याच्या अधीन केले, अभिजनांवर पाश्चात्य पोशाख व दाढी काढण्याची सक्ती लादली, नवी नागरी लिपी व दिनदर्शिका आणली, आणि सर्वात प्रतीकात्मकरीत्या, स्वीडनकडून जिंकलेल्या उत्तरेकडील दलदलीच्या प्रदेशावर, "युरोपकडे उघडणारी खिडकी" म्हणून सेंट पीटर्सबर्ग ही संपूर्ण नवी राजधानी अफाट मानवी किंमत मोजून उभारली. पीटरच्या वारशाबाबत इतिहासकारांत मतभेद आहेत: सर्गेई सोलोव्ह्योव्हच्या परंपरेतील काही इतिहासकार त्याला मागासलेल्या देशाला युरोपीय सत्तांच्या समुदायात ओढून नेणाऱ्या आधुनिक रशियाच्या शिल्पकाराच्या रूपात पाहतात; तर स्लावोफाईल टीका व नंतरच्या सोव्हिएत इतिहासलेखनाचा प्रतिध्वनी करणारे इतर इतिहासकार, त्याच्या सुधारणांची प्रचंड मानवी किंमत, जी बहुतांशी गुलाम शेतकरी व सक्तीने भरती केलेल्या मजुरांनी सोसली, आणि पाश्चिमात्यीकृत उच्चभ्रू वर्ग व अजूनही पारंपरिक शेतकरी जनसमुदाय यांच्यातील रुंदावलेली सांस्कृतिक दरी, जी इ.स. १९१७ पर्यंत रशियन समाजाला पछाडत राहिली, यावर भर देतात.

कॅथरीन द ग्रेट आणि भूप्रादेशिक विस्ताराचा काळ

पीटरनंतरचे अठरावे शतक, अनेक दुर्बल किंवा अल्पकाळ टिकलेले उत्तराधिकारी आणि इतिहासकार ज्याला "राजवाड्यातील बंडांचे युग" म्हणतात अशा दरबारी कारस्थानांचा काळ असूनही, कॅथरीन दुसरी, "द ग्रेट" (राज्यकाळ इ.स. १७६२ ते १७९६) हिच्या दीर्घ व महत्त्वपूर्ण कारकिर्दीत परिणत झाले. ही जर्मन वंशाची राजकुमारी होती, जिने आपल्या पती पीटर तिसऱ्याकडून सिंहासन बळकावले आणि व्हॉल्तेअर व दिदेरोंशी पत्रव्यवहार करत एक ज्ञानोदयी हुकूमशहा म्हणून राज्य केले, तसेच त्या वेळेपर्यंतच्या रशियन इतिहासातील सर्वात नाट्यमय भूप्रादेशिक विस्ताराचे नेतृत्व केले. कॅथरीनच्या सैन्यांनी, अलेक्झांडर सुव्होरोव्ह व ग्रिगोरी पोतेमकिनसारख्या सेनापतींच्या नेतृत्वाखाली, ऑट्टोमन साम्राज्याला दोन प्रमुख युद्धांत (इ.स. १७६८ ते १७७४ आणि इ.स. १७८७ ते १७९२) पराभूत केले, काळ्या समुद्राचा उत्तर किनारा सुरक्षित केला, इ.स. १७८३ मध्ये क्रिमियन खानते विलीन केले, आणि "नवीन रशिया" (नोव्होरोसिया) वसाहतीकरणासाठी खुले केले. त्याच वेळी, कॅथरीनने प्रशिया व ऑस्ट्रियासोबत पोलिश-लिथुआनियन राष्ट्रकुलाच्या तीन क्रमवार फाळण्यांत (इ.स. १७७२, १७९३ आणि १७९५) सहभाग घेतला, ज्यामुळे पोलंड युरोपाच्या नकाशावरून पुसले गेले आणि विस्तीर्ण नवे भूभाग, तसेच त्यानंतर "पेल ऑफ सेटलमेंट" पुरती मर्यादित ठेवलेली मोठी ज्यू लोकसंख्या, रशियन राजवटीखाली आली. अशाप्रकारे कॅथरीनच्या कारकिर्दीने साम्राज्याची लोकसंख्या दुप्पट केली आणि त्याच्या पश्चिम व दक्षिण सीमा एकोणिसाव्या शतकातील स्वरूपाच्या जवळपास आणल्या, तर दुसरीकडे तिच्या इ.स. १७८५ च्या अभिजनांना दिलेल्या सनदेसारख्या देशांतर्गत धोरणांनी गुलामगिरी अधिकच खोलवर रुजवली आणि विशेषाधिकारप्राप्त, वाढत्या पाश्चिमात्यीकृत अभिजन वर्ग व गुलाम शेतकरी वर्ग यांच्यातील दरी रुंदावली, जी इ.स. १७७३ ते १७७५ च्या प्रचंड पुगाचेव्ह बंडात, कॉसॅक-नेतृत्वाखालील उठावात, स्फोटून बाहेर आली, ज्याने क्षणभरासाठी सिंहासनालाच धोका निर्माण केला आणि साम्राज्याच्या दर्शनी रूपाखालील खोल सामाजिक भेगा उघड केल्या.

साम्राज्याचा शिखरकाळ: नेपोलियनयुद्धे आणि "युरोपचा पहारेकरी"

नेपोलियनच्या फ्रान्सविरुद्धच्या महाकाय संघर्षात रशियाचा युरोपीय घडामोडींचा निर्णायक मध्यस्थ म्हणून उदय निश्चित झाला. अनेक खर्चिक व अनिर्णायक मोहिमांनंतर, इ.स. १८१२ मध्ये नेपोलियनच्या रशियावरील विनाशकारी आक्रमणात, ज्यात सहा लाखांहून अधिक सैनिकांचे ग्रांद आर्मी रशियन डावपेचात्मक माघार, मॉस्कोचे जाळणे, गनिमी प्रतिकार आणि क्रूर रशियन हिवाळा यांच्या संयोगाने नष्ट झाले, झार अलेक्झांडर पहिला युरोपचा सर्वोच्च सम्राट बनला. रशियन सैन्यांनी नेपोलियनचा पाठलाग करत संपूर्ण खंड ओलांडला आणि इ.स. १८१४ मध्ये पॅरिसमध्ये प्रवेश केला, आणि अलेक्झांडरने व्हिएन्ना काँग्रेसमध्ये (इ.स. १८१४ ते १८१५) मध्यवर्ती भूमिका बजावली, ज्याने युरोपाचा नकाशा पुन्हा आखला आणि रशिया, ऑस्ट्रिया व प्रशिया यांच्या "होली अलायन्स"वर आधारित एक पुराणमतवादी आंतरराष्ट्रीय व्यवस्था सुरू केली. पुढील चार दशके, रशियाने संपूर्ण खंडावर राजेशाही वैधतेचा स्वयंघोषित हमीदार म्हणून काम केले, ही भूमिका, विशेषतः निकोलस पहिल्याच्या (राज्यकाळ इ.स. १८२५ ते १८५५) काळात, उदारमतवादी व राष्ट्रवादी क्रांत्यांविरुद्धच्या हस्तक्षेपांमुळे, विशेषतः इ.स. १८३० ते १८३१ च्या पोलिश उठावाचे दमन आणि हॅब्सबर्गांच्या वतीने इ.स. १८४८ ते १८४९ च्या हंगेरियन क्रांतीला चिरडण्यासाठी रशियन सैन्य पाठवल्यामुळे, तिला "युरोपचा पहारेकरी" (झांदार्म) ही उपाधी मिळवून देणारी ठरली. तरीही या अजिंक्य सामर्थ्याच्या देखाव्याखाली गंभीर संरचनात्मक कमकुवतपणा, लष्करी, आर्थिक व प्रशासकीय, दडलेला होता, जो इ.स. १८५३ ते १८५६ च्या क्रिमियन युद्धात आश्चर्यकारक अचानकतेने उघड झाला, ज्यात रशियाला ब्रिटन, फ्रान्स व ऑट्टोमन साम्राज्याकडून स्वतःच्याच भूमीवर निर्णायक पराभव पत्करावा लागला, आणि आधुनिक रायफली, वाफेची जहाजे व रेल्वेने पुरवठा केलेल्या प्रतिस्पर्ध्यांसमोर, अजूनही गुलाम भरती व मोठ्या प्रमाणात रेल्वेविरहित पुरवठा व्यवस्थेवर अवलंबून असलेल्या सैन्याचे तांत्रिक व संघटनात्मक मागासलेपण उघड झाले.

महान सुधारणा आणि त्यांच्या मर्यादा

क्रिमियन पराभवाच्या धक्क्याने नवा झार, अलेक्झांडर दुसरा (राज्यकाळ इ.स. १८५५ ते १८८१) याला खात्री पटवून दिली की, रशियाने आपले महासत्तेचे स्थान टिकवायचे असेल तर मूलभूत सुधारणा अटळ आहेत. त्याच्या कारकिर्दीत विसाव्या शतकातील क्रांत्यांपूर्वीच्या रशियन इतिहासातील सर्वात व्यापक संस्थात्मक बदल घडले, ज्याची सुरुवात इ.स. १८६१ मधील गुलामगिरीच्या उन्मूलनाने झाली, ज्याने सुमारे तेवीस दशलक्ष शेतकऱ्यांना जमीनदारांच्या बंधनातून मुक्त केले, परंतु त्यांच्यावर जमीन वाटपासाठी परतफेड देयकांचा बोजा टाकला, ही जमीन वाटणी अनेकदा त्यांनी आधी कसलेल्या जमिनीपेक्षा लहान व निकृष्ट दर्जाची होती, ज्यामुळे दीर्घकालीन भूमी-भूक व शेतकरी कर्जबाजारीपणा निर्माण झाला, जो दशकानुदशके अशांततेला खतपाणी घालत राहिला. अलेक्झांडर दुसऱ्याने मुक्तीनंतर इ.स. १८६४ मध्ये निर्वाचित स्थानिक स्वराज्य संस्था, झेम्स्तवो, स्थापन केल्या; न्यायव्यवस्थेची पाश्चात्य धर्तीवर सखोल सुधारणा करून ज्युरी चाचणी व स्वतंत्र वकील मंडळ आणले; सेन्सॉरशिप शिथिल केली; आणि इ.स. १८७४ पासून, जुन्या आजीवन गुलाम-भरती पद्धतीऐवजी सार्वत्रिक लष्करी भरती सुरू केली. डब्ल्यू. ब्रूस लिंकनसारख्या इतिहासकारांनी या "महान सुधारणां"ना, एकतंत्री सत्तेचे मूलभूत विशेषाधिकार न सोडता रशियन राज्य व समाज आधुनिक करण्याचा, अपूर्ण असला तरी, खरा प्रयत्न असे संबोधले आहे, हा विरोधाभास टिकवणे अशक्य ठरले: सुधारणेने पुढील राजकीय उदारीकरण व घटनात्मक शासनाबाबत नव्या अपेक्षा निर्माण केल्या, ज्या पूर्ण करण्यास एकतंत्री सत्तेने नकार दिला, तर सुधारणांच्या संथ गतीने भ्रमनिरास झालेल्या सुशिक्षित तरुणांचे कट्टरपंथी घटक क्रांतिकारी लोकानुनयाकडे आणि अखेरीस दहशतवादाकडे वळले, ज्याची परिणती मार्च १८८१ मध्ये कट्टरपंथी गट नारोदनाया वोल्याकडून खुद्द अलेक्झांडर दुसऱ्याच्या हत्येत झाली, या घटनेने त्याचा मुलगा व उत्तराधिकारी अलेक्झांडर तिसऱ्याच्या काळात तीव्र प्रतिगामी वळण घडवून आणले.

औद्योगिकीकरण, प्रतिक्रिया, आणि साम्राज्यिक सीमांचा विस्तार

एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरच्या दशकांत राजकीय प्रतिक्रिया व वेगवान आर्थिक आधुनिकीकरण यांचा विरोधाभासी संयोग दिसून आला. अलेक्झांडर तिसऱ्याने (राज्यकाळ इ.स. १८८१ ते १८९४) आपल्या वडिलांच्या उदारीकरण करणाऱ्या अनेक उपाययोजना उलटवल्या, पोलीस पाळत घट्ट केली, झेम्स्तवोंवर निर्बंध घातले, आणि पोल, फिन, युक्रेनियन व इतर बिगर-रशियन राष्ट्रीयत्वांची भाषिक व सांस्कृतिक स्वायत्तता दडपण्याच्या उद्देशाने "रुसीकरण" धोरण अवलंबले, तसेच इ.स. १८८२ च्या मे कायद्यांसह तीव्र ज्यूविरोधी धोरण राबवले, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर हिंसक हल्ल्यांची (पोग्रोम) लाट आली, ज्यामुळे ज्यूंचे मोठ्या प्रमाणावर स्थलांतर झाले. त्याच वेळी, त्याच्या सरकारने, वित्तमंत्री निकोलाई बुंगे, इवान विश्नेग्राद्स्की आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे सर्गेई विट्टे यांच्या मार्गदर्शनाखाली, परकीय कर्जे, संरक्षक जकात व शेतकऱ्यांवरील निर्दय करआकारणीच्या साहाय्याने प्रचंड प्रमाणावर राज्यनेतृत्वाखालील औद्योगिकीकरण राबवले. या मोहिमेचा केंद्रबिंदू ट्रान्स-सायबेरियन रेल्वेमार्ग होता, ज्याचे बांधकाम इ.स. १८९१ मध्ये सुरू झाले व इ.स. १९०४ पर्यंत मोठ्या प्रमाणात पूर्ण झाले, ज्याने विस्तीर्ण सायबेरियन व सुदूर पूर्वेकडील भूभागांना युरोपीय रशियाशी अधिक घट्टपणे जोडले आणि मंचुरिया व कोरियातील रशियन महत्त्वाकांक्षांना चालना दिली. मध्य आशियातही साम्राज्यवादी विस्तार वेगाने सुरू राहिला, जिथे रशियन सैन्यांनी इ.स. १८६० ते १८८० च्या दशकांदरम्यान कोकंद, बुखारा व खिवा या खानतांवर विजय मिळवला, या मोहिमांची तुलना अनेकदा भारतातील ब्रिटिश विस्ताराशी केली जाते, ज्यातून ब्रिटनसोबतच्या "ग्रेट गेम" या भूराजकीय शत्रुत्वाचा उदय झाला, तर चेचन व दागेस्तानी इमाम शमीलसारख्या व्यक्तींच्या नेतृत्वाखालील दशकांच्या तीव्र प्रतिकारानंतर काकेशसचे अंतिम दमन इ.स. १८६४ पर्यंत पूर्ण झाले. शतकाच्या अखेरीस, रशियन साम्राज्याने आपला कमाल भूप्रादेशिक विस्तार गाठला होता, परंतु या विस्तारामुळे प्रशासकीय, लष्करी व वित्तीय क्षमता मर्यादेपर्यंत ताणल्या गेल्या आणि साम्राज्याच्या सीमांतर्गत अस्वस्थ प्रजा-राष्ट्रीयत्वांची संख्या वाढली.

समाज, अर्थव्यवस्था आणि बहुराष्ट्रीय साम्राज्य

झार, युद्धे व सुधारणा यांच्या राजकीय कथानकाखाली साम्राज्यिक समाजाच्या खोल संरचना दडलेल्या होत्या, ज्यांनी अखेरीस साम्राज्याचे भवितव्य निश्चित केले. रशिया अखेरपर्यंत मुख्यतः कृषिप्रधान व शेतकरी समाज राहिला: इ.स. १८९७ च्या जनगणनेतही, लोकसंख्येच्या ऐंशी टक्क्यांहून अधिक भाग ग्रामीण शेतकरी वर्ग म्हणून वर्गीकृत होता, आणि इ.स. १८९० व १९०० च्या दशकांतील वेगवान औद्योगिक वाढीनंतरही, सुमारे तेरा कोटींच्या एकूण लोकसंख्येत शहरी कामगार वर्ग केवळ काही दशलक्षच होता. इ.स. १८६१ नंतरही सामूहिक जमीन-पुनर्वाटप व करभरणीची सामूहिक जबाबदारी कायम ठेवणारा शेतकरी समुदाय, "मीर", हा विस्तृत इतिहासलेखनविषयक वादाचा विषय राहिला आहे: काही विद्वान त्याला सामाजिक स्थैर्य व ढोबळ समानतेचा स्रोत मानतात, तर स्टोलिपिन व नंतरच्या उदारमतवादी अर्थतज्ज्ञांसह इतर, त्याला कृषी आधुनिकीकरणातील अडथळा मानतात, ज्याने शेतकऱ्यांना कमी-उत्पादकतेच्या पट्टी-शेतीत अडकवले आणि जमिनीत भांडवली गुंतवणुकीला परावृत्त केले. औद्योगिकीकरण, एकूण आकड्यांत प्रभावी असले तरी, इ.स. १८९० च्या दशकापर्यंत रशियाचा औद्योगिक वाढीचा दर अमेरिकेच्या तोडीचा होता, हे भौगोलिकदृष्ट्या सेंट पीटर्सबर्ग, मॉस्को, डोनबास कोळसा व धातुशास्त्र खोरे आणि बाकू तेलक्षेत्रे अशा मोजक्या केंद्रांपुरतेच केंद्रित राहिले, ज्यामुळे साम्राज्याचा विस्तीर्ण भाग आधुनिक आर्थिक जीवनापासून अस्पर्शित राहिला आणि गर्दीच्या बराकी, बारा-तासांच्या पाळ्या व किमान कायदेशीर संरक्षण अशा राहणीमान व कामाच्या परिस्थितीतील शहरी कामगार वर्ग निर्माण झाला, ज्यातून नेमके तेच केंद्रित, कट्टरपंथी असंतोष निर्माण झाले, जे नंतर क्रांतिकारी पक्ष एकत्रित करणार होते.

साम्राज्याच्या बहुराष्ट्रीय स्वरूपाने या सामाजिक तणावांत आणखी भर घातली. इ.स. १८९७ च्या जनगणनेनुसार, वांशिक रशियन (ग्रेट रशियन) लोकसंख्येच्या निम्म्याहूनही कमी होते, युक्रेनियन व बेलारूसी मिळून आणखी पाचवा हिस्सा होते, आणि उर्वरित भागात पोल, बाल्टिक लोक, फिन, व्होल्गा व सायबेरियन टाटार व इतर तुर्किक लोक, जॉर्जियन, आर्मेनियन व अनेक मुस्लिम गटांसह काकेशियन राष्ट्रीयत्वे, मध्य आशियाई लोक, आणि "पेल ऑफ सेटलमेंट"पुरती मर्यादित असलेली जगातील सर्वात मोठ्या ज्यू लोकसंख्यांपैकी एक यांचा समावेश होता. या विविधतेबाबतचे अधिकृत धोरण काळ व प्रदेशानुसार बरेच बदलत गेले: एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या व मध्यभागातील साम्राज्याने स्थानिक अभिजन, कायदेव्यवस्था व धार्मिक संस्था टिकवून ठेवणारी तुलनेने लवचीक अप्रत्यक्ष शासनपद्धती अवलंबली (बाल्टिक जर्मन अभिजन, काकेशस व मध्य आशियातील मुस्लिम धर्मगुरू, आणि इ.स. १८०९ मध्ये फिनलंडला दिलेली घटनात्मक स्वायत्तता ही याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत), तर अलेक्झांडर तिसरा व निकोलस दुसऱ्याच्या कारकिर्दींत रुसीकरणाकडे स्पष्ट कल दिसून आला, शाळा व प्रशासनात रशियन भाषेची सक्ती, पोलिश व युक्रेनियन सांस्कृतिक अभिव्यक्तीवर निर्बंध, आणि सर्वात हिंसक म्हणजे, इ.स. १९०३ मध्ये किशिनेव्हमध्ये आणि पुन्हा इ.स. १९०५ च्या क्रांतीदरम्यान उसळलेल्या ज्यूविरोधी हिंसाचाराला मान्यता किंवा सहनशीलता. साम्राज्यिक विविधतेच्या या असमान व वाढत्या दमनकारी व्यवस्थापनामुळे, इ.स. १९१७ मध्ये केंद्रीय राज्य नाट्यमयरीत्या दुर्बल झाल्यावर, फिनलंड, पोलंड, युक्रेन, काकेशस व मध्य आशियातील राष्ट्रीय चळवळींनी वेगाने स्वायत्तता किंवा संपूर्ण स्वातंत्र्य मिळवण्याच्या दिशेने पावले उचलली, ही केंद्रोत्सारी गतिशीलता, आंद्रेयास कॅपलरसारख्या इतिहासकारांच्या मते, आपल्या प्रबळ राष्ट्रीयत्वाच्या हितसंबंधांत व वाढत्या सांस्कृतिक प्रतिमेत शासित बहुराष्ट्रीय साम्राज्याच्या संरचनेतच अंतर्भूत होती.

दरम्यान, साम्राज्याच्या अंतिम शतकातच रशियन संस्कृतीने असामान्य आंतरराष्ट्रीय कीर्ती मिळवली, हा विरोधाभास लक्षात घेण्याजोगा आहे: पुष्किन, गोगोल, तुर्गेनेव्ह, दस्तयेव्स्की व टॉल्स्टॉय यांची साहित्यिक कामगिरी, ग्लिंका, त्चैकोव्स्की, मुसोर्ग्स्की व रिम्स्की-कोर्साकोव्ह यांचे संगीत, आणि मेंडेलिव्ह व पाव्हलोव्हसारख्या व्यक्तींचे वैज्ञानिक योगदान, हे एकतंत्री राज्य व वाढत्या अस्वस्थ सुशिक्षित जनता, म्हणजे "इंटेलिजेन्त्सिया", यांच्यातील तणावाखाली फुलले, आणि कधीकधी त्याच तणावाने थेट आकाराला आले; या इंटेलिजेन्त्सियाचा अधिकृत रशियापासूनचा दुरावा आणि सामाजिक न्याय, राष्ट्रीय अस्मिता व एकतंत्री सत्तेच्या नैतिक वैधतेच्या प्रश्नांशी असलेला व्यापक संबंध, त्या काळातील साहित्यात व्यापून राहिला आणि कलात्मक स्वरूपात, पुढे येणाऱ्या राजकीय फाटाफुटीची पूर्वसूचना देत राहिला.

इमारतीला पडलेल्या भेगा: युद्ध आणि क्रांती, १९०४ ते १९०७

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या वर्षांनी, रशियाच्या महासत्ता म्हणून कायम राहिलेल्या स्वप्रतिमेतील आणि तिच्या सामाजिक व राजकीय व्यवस्थेच्या वास्तवातील दरी क्रूर स्पष्टतेने उघड केली. मंचुरिया व कोरियावरील जपानशी असलेल्या शत्रुत्वामुळे इ.स. १९०४ ते १९०५ चे रुसो-जपानी युद्ध घडले, ज्यात रशियाला जमिनीवर एकापाठोपाठ एक अपमानास्पद पराभव सहन करावे लागले, आणि सर्वात नाट्यमयरीत्या, मे १९०५ मध्ये त्सुशिमाच्या लढाईत तिच्या बाल्टिक आरमाराचा जवळजवळ संपूर्ण विनाश झाला, ही एका युरोपीय सत्तेला बिगर-युरोपीय सत्तेकडून निर्णायकपणे पराभूत होण्याची पहिली आधुनिक घटना होती. परदेशातील लष्करी आपत्ती देशांतर्गत क्रांतिकारी उद्रेकाशी एकरूप झाली आणि तिला गती दिली. २२ जानेवारी १९०५ रोजी "रक्तरंजित रविवार" या दिवशी हिवाळी राजवाड्याबाहेर शांततापूर्ण याचिकाकर्त्यांच्या हत्याकांडाने संप, शेतकरी उठाव, बंडखोरी (सर्वात प्रसिद्ध म्हणजे पोतेमकिन युद्धनौकेवरील) आणि कामगार परिषदांच्या, म्हणजे "सोव्हिएत"च्या, विशेषतः तरुण लिओन ट्रॉट्स्कीच्या नेतृत्वाखाली सेंट पीटर्सबर्गमधील, स्थापनेची लाट पेटवली. प्रचंड दबावाखाली झार निकोलस दुसऱ्याने (राज्यकाळ इ.स. १८९४ ते १९१७) इ.स. १९०५ चा ऑक्टोबर जाहीरनामा जारी केला, ज्यात नागरी स्वातंत्र्ये व निर्वाचित विधिमंडळ, स्टेट ड्युमा, यांचे आश्वासन दिले. तरीही त्यानंतरच्या इ.स. १९०६ च्या मूलभूत कायद्यांनी झारचे एकतंत्री विशेषाधिकार, ज्यात संपूर्ण नकाराधिकार व ड्युमा विसर्जित करण्याचा हक्क समाविष्ट होता, कायम राखले, आणि पुढील ड्युमांना पंतप्रधान प्योत्र स्टोलिपिनने घडवलेल्या प्रतिबंधात्मक निवडणूक कायद्यांद्वारे मर्यादित केले गेले, पुनर्रचित केले गेले, किंवा त्रासदायक ठरल्यास पूर्णपणे विसर्जित केले गेले. स्टोलिपिन, ज्याने क्रांतिकारी दहशतवादाचे कठोर दमन आणि भावी क्रांतीविरुद्ध बालेकिल्ला म्हणून स्वतंत्र शेतकरी मालकवर्ग निर्माण करण्याच्या उद्देशाने महत्त्वाकांक्षी कृषी सुधारणा कार्यक्रम एकत्र आणला, त्याची इ.स. १९११ मध्ये हत्या करण्यात आली, आणि पहिल्या महायुद्धाच्या उद्रेकापर्यंत त्याच्या सुधारणा अपूर्ण राहिल्या, ज्यामुळे मूलभूत कृषी संकट अनुत्तरितच राहिले.

पहिले महायुद्ध आणि एकतंत्री सत्तेचा अंत

रोमानोव्ह एकतंत्री सत्तेला अंतिम घाव पहिल्या महायुद्धाने दिला. रशियाने सर्बियाच्या समर्थनार्थ आणि फ्रान्ससोबतच्या मैत्रीकराराच्या पूर्ततेसाठी ऑगस्ट १९१४ मध्ये युद्धात प्रवेश केला, अभूतपूर्व आकाराचे सैन्य उभे केले, परंतु ते रायफली, तोफगोळे व सक्षम वरिष्ठ नेतृत्वाच्या दीर्घकालीन तुटवड्याने आणि प्रदीर्घ औद्योगिक युद्धाच्या मागण्यांना अपुऱ्या पडणाऱ्या रेल्वे व औद्योगिक पायाभूत सुविधांनी ग्रासलेले होते. ऑगस्ट १९१४ मधील टॅनेनबर्गच्या लढाईतील सर्वात विनाशकारी पराभवासह सुरुवातीच्या पराभवांनंतर इ.स. १९१५ ची "महान माघार" झाली, ज्यात रशियन सैन्यांनी पोलंड, लिथुआनिया व पश्चिम सीमावर्ती प्रदेशांचा बराचसा भाग सोडून दिला, ज्यामुळे प्रचंड जीवितहानी झाली आणि लाखो निर्वासितांचे विस्थापन झाले. इ.स. १९१५ मध्ये निकोलस दुसऱ्याने सैन्याचे वैयक्तिक नेतृत्व स्वीकारण्याच्या निर्णयामुळे तो निर्णायक क्षणी राजधानीपासून दूर गेला आणि दैनंदिन राज्यकारभार अत्यंत अलोकप्रिय अशा सम्राज्ञी अलेक्झांड्रा व तिचा विश्वासू, सायबेरियन गूढवादी ग्रिगोरी रासपुतीन, यांच्या हातात वाढत्या प्रमाणात गेला, ज्याचा राज्यनियुक्त्यांवरील समजला जाणारा प्रभाव अभिजन व सामान्य जनमत दोघांनाही धक्कादायक वाटला आणि डिसेंबर १९१६ मध्ये अभिजनवर्गीय कटकर्त्यांच्या एका गटाकडून त्याच्या हत्येत परिणत झाला. इ.स. १९१६ ते १९१७ च्या हिवाळ्यापर्यंत, लष्करी पिछेहाट, बेलगाम महागाई, शहरांतील अन्न व इंधन वितरणातील विनाशकारी बिघाड, आणि पुराणमतवादी अभिजनांतही सरकारच्या अधिकाराची झालेली झीज, यामुळे राजवट कोसळण्याच्या टप्प्यावर पोहोचली होती.

१९१७ च्या क्रांत्या आणि साम्राज्याचा अंत

अंत आश्चर्यकारक वेगाने आला. फेब्रुवारी १९१७ च्या अखेरीस (जुनी दिनदर्शिका; पाश्चात्य ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेनुसार मार्चच्या सुरुवातीस), पेत्रोग्राद, म्हणजे युद्धकाळातील सेंट पीटर्सबर्गचे नाव, येथील भाकरीच्या तुटवड्याने व सर्वसाधारण संपाने मोठ्या निदर्शनांचे रूप घेतले, आणि त्यांना दडपण्याचा आदेश दिलेली छावणी त्याऐवजी त्यांत सामील झाली. काही दिवसांतच, राजधानीतील प्रत्यक्ष सत्ता ड्युमाच्या उदारमतवादी व मवाळ समाजवादी सदस्यांपासून बनलेल्या हंगामी सरकारकडे गेली, जी पेत्रोग्राद कामगार व सैनिक प्रतिनिधींच्या सोव्हिएतबरोबर, आणि वाढत्या तणावात, कार्यरत होती, ही व्यवस्था इतिहासकार "दुहेरी सत्ता" म्हणतात. २ मार्च १९१७ रोजी (जुनी दिनदर्शिका), स्वतःच्याच सेनापतींनी सतत प्रतिकारासाठी लष्करी पाठिंब्याची हमी देण्यास नकार दिल्यावर, निकोलस दुसऱ्याने स्वतःसाठी व आपल्या मुलासाठी राजीनामा दिला, आणि दुसऱ्या दिवशी त्याचा भाऊ ग्रँड ड्यूक मिखाईलने सिंहासन नाकारले, ज्यामुळे रोमानोव्ह घराणे आणि त्याबरोबरच तीन शतकांहून अधिक काळ चाललेली आनुवंशिक एकतंत्री सत्ता, तसेच रशियन साम्राज्याचे औपचारिक अस्तित्व, अंतास पोहोचले. हंगामी सरकारने युद्धप्रयत्न चालू ठेवण्याचा घातक निर्णय घेतला, तसेच जमिनीचा प्रश्न सोडवण्यात व "भाकरी, शांतता आणि जमीन" या लोकप्रिय मागण्या पूर्ण करण्यात अपयशी ठरले, यामुळे त्याचा अधिकार निर्णायकपणे कमकुवत झाला आणि व्लादिमीर लेनिनच्या बोल्शेविक पक्षाने २५ ऑक्टोबर १९१७ रोजी (जुनी दिनदर्शिका) झालेल्या ऑक्टोबर क्रांतीत ज्या परिस्थितीचा फायदा घेतला त्या परिस्थितीची निर्मिती झाली, पेत्रोग्राद्रमध्ये सत्ता काबीज करून सोव्हिएत राजवटीच्या स्थापनेला, त्यानंतरच्या इ.स. १९१७ ते १९२२ च्या रशियन यादवी युद्धाला, आणि अखेरीस इ.स. १९२२ मध्ये, ज्या साम्राज्याची जागा घेतली त्याच्या राजकीय तत्त्वांवर नव्हे तर भूप्रादेशिक पायावर, सोव्हिएत समाजवादी गणराज्यांच्या संघाच्या (यूएसएसआर) स्थापनेला सुरुवात झाली.

अस्ताच्या कारणांबाबत इतिहासलेखनविषयक चिंतन

रशियन साम्राज्याचा अस्त हा संरचनात्मकदृष्ट्या अपरिहार्य होता की वेगळ्या निवडींनी टाळता आला असता अशा प्रासंगिक अपयशांचा परिणाम होता, याबाबत इतिहासकारांत दीर्घकाळ वाद चालू आहे. रिचर्ड पाईप्ससारख्या इतिहासकारांशी संबंधित एक विचारप्रणाली दीर्घकालीन संरचनात्मक कमकुवतपणांवर भर देते: रशियन एकतंत्री सत्तेचे "पितृसत्ताक" स्वरूप, ज्यात झार राज्याला कायद्याने बांधलेली संस्था न मानता वैयक्तिक मालमत्ता मानत असे; इ.स. १८६१ नंतरही टिकून राहिलेली सामूहिक जमीनधारणा पद्धत, जिने कृषी उत्पादकतेला खीळ घातली; आणि एकतंत्री राजकीय स्वरूप व औद्योगिकीकरण-नागरीकरणातून निर्माण झालेली सामाजिक बहुविधता यांच्यातील मूलभूत विसंगती. लिओपोल्ड हैम्सनसारख्या इतिहासकारांनी दर्शवलेली दुसरी विचारप्रणाली, इ.स. १९१४ पूर्वीच्या काही वर्षांतील रशियन समाजातील ध्रुवीकरणावर भर देते, आणि असा युक्तिवाद करते की रशिया युद्धापासून स्वतंत्रपणेच क्रांतिकारी संकटाकडे घसरत होती, इ.स. १९१२ नंतरच्या कामगार कट्टरपंथाच्या नव्या लाटेमुळे आणि जून १९०७ च्या "बंडाळी"नंतर, ज्याने ड्युमाला कमकुवत करण्यासाठी निवडणूक कायदा असंवैधानिकपणे बदलला, सुशिक्षित समाजाच्या राजवटीपासून झालेल्या दुराव्यामुळे. युद्धाच्या विशिष्ट परिणामांचे परीक्षण करणाऱ्या इतिहासकारांशी संबंधित तिसरा दृष्टिकोन, अधिक प्रासंगिकतेवर भर देत, असे मानतो की एकतंत्री सत्ता कदाचित टिकून राहिली असती, किंवा किमान हळूहळू घटनात्मक राजेशाहीकडे विकसित झाली असती, जर संपूर्ण युद्धाच्या असामान्य ताणतणावांचा सामना करावा लागला नसता, आणि यासाठी तो स्टोलिपिनच्या काळातील तुलनात्मक स्थैर्याकडे आणि युद्धपूर्व दशकातील आर्थिक वाढीकडे पुरावा म्हणून निर्देश करतो, जे दर्शवते की सुधारणा, कितीही संथ असली तरी, इ.स. १९१४ पूर्वी खरी प्रगती करत होती. निश्चितपणे इतकेच म्हणता येईल की, रशियन साम्राज्याचा अस्त दीर्घकाळ साचलेल्या संरचनात्मक कमकुवतपणा, औद्योगिकीकरणातून स्वतःच मुक्त केलेल्या सामाजिक शक्तींना सामावून घेण्यास असमर्थ किंवा अनिच्छुक असलेली हट्टी अ-सुधारित राजकीय व्यवस्था, आणि जुन्या प्रकारच्या कोणत्याही युरोपीय राजेशाहीला अखेरीस अभंग टिकवता न येणाऱ्या अशा आकाराच्या व कालावधीच्या युद्धाच्या अभूतपूर्व, स्वयं-संचयी ताणतणावांच्या संयोगातून घडला, जर्मन, ऑस्ट्रो-हंगेरियन व ऑट्टोमन साम्राज्येही पुढील दोन वर्षांत साधारण याच प्रकारच्या नियतीला सामोरी गेली.

निष्कर्ष: रशियन साम्राज्याचा वारसा

मस्कोव्हीच्या एका क्षुल्लक संस्थानापासून इतिहासातील सर्वात मोठ्या भूभागीय साम्राज्यापर्यंतचा रशियन साम्राज्याचा उदय, हा जागतिक इतिहासातील सर्वात उल्लेखनीय राज्यनिर्मितीच्या यशांपैकी एक आहे, जो लष्करी विजय, संधिसाधू मुत्सद्देगिरी, सक्तीचे आधुनिकीकरण, आणि गुलामगिरी व नंतर एकतंत्री नोकरशाहीच्या परिस्थितीत मोठ्या प्रमाणावर शेतकरी लोकसंख्येच्या निर्दय एकत्रीकरणाच्या संयोगातून साध्य झाला. इ.स. १९०४ ते १९१७ या काही विनाशकारी वर्षांत संकुचित झालेला त्याचा अस्त, हे दाखवून देतो की लष्करी पराभव, आर्थिक ताण, आणि दीर्घकाळ दडपलेल्या सामाजिक व राष्ट्रीय तक्रारी एकत्र आल्यास, अत्यंत टिकाऊ भासणाऱ्या राजकीय संरचनाही किती वेगाने विघटित होऊ शकतात. जगाच्या इतिहासात फार थोड्या साम्राज्यांचा विस्तार इतक्या दूरवर, इतक्या वेगाने, आणि अंतिमतः एकाच आनुवंशिक एकतंत्री व्यक्तीवर अवलंबून असलेल्या इतक्या संकुचित वैधतेच्या संस्थात्मक पायावर झाला आहे, आणि नेमकी हीच सत्तेची एकाग्रता ही व्यवस्था एकाच वेळी संघटित राज्यकृतीच्या क्षमतेत प्रभावी आणि ती वैधता युद्ध व क्रांतीने बदनाम झाल्यावर धोकादायकरीत्या ठिसूळ बनवणारी ठरली.

साम्राज्याचा वारसा अनेक प्रकारे टिकून आहे: इ.स. १९९१ मधील त्याच्या विघटनातून उदयास आलेल्या सोव्हिएत संघापासून ते पंधरा स्वतंत्र प्रजासत्ताकांपर्यंत, त्याच्यानंतर आलेल्या राज्यांच्या सीमा व बहुराष्ट्रीय रचनेत; जगाच्या संस्कृतीला आकार देत राहिलेल्या त्याच्या साहित्य, संगीत व स्थापत्यकलेच्या सांस्कृतिक वारशात; या लेखात आढावा घेतलेल्या एकतंत्री सत्ता, सुधारणा व क्रांतीबाबतच्या चिरस्थायी इतिहासलेखनविषयक वादांत; आणि, महत्त्वाचे म्हणजे, मार्च १९१७ मध्ये प्स्कोव्ह येथे रेल्वेच्या डब्यात शेवटच्या झारने राजीनामा दिल्यानंतर बराच काळ रशियन राजकीय जीवनात वेळोवेळी पुन्हा उफाळून येणाऱ्या केंद्रीकृत, व्यक्तिकेंद्रित राजवटीच्या आवर्ती प्रारूपांत. या चारशे वर्षांच्या प्रवासाचा आढावा घेणाऱ्या इतिहासकाराला, मध्ययुगीन मस्कोव्हीतील खंडणी देणाऱ्या राजपुत्रांपासून ते निकोलस दुसऱ्याच्या अस्तापर्यंत, सर्वात प्रकर्षाने जाणवते ती म्हणजे केंद्र व परिघ, एकतंत्री सत्ता व सामाजिक बहुविधता, आणि पश्चिम युरोपच्या महान सत्तांशी बरोबरी करण्याची किंवा त्यांना मागे टाकण्याची महत्त्वाकांक्षा व त्या महत्त्वाकांक्षेने साम्राज्याच्याच प्रजाजनांकडून वारंवार मागितलेली प्रचंड मानवी व भौतिक किंमत, यांच्यातील ठराविक तणावांची चिकाटी. त्यामुळे रशियन साम्राज्याचा उदय व अस्त समजून घेणे, ही केवळ ऐतिहासिक कुतूहलाची बाब नसून, आजपर्यंतच्या रशियन व युरेशियन इतिहासातील खोलवरच्या सातत्यांना व आवर्ती तणावांना समजून घेण्यासाठीचे एक महत्त्वाचे साधन आहे.

प्रमुख घटनांचा कालानुक्रम

८६२: नोव्हगोरोदमध्ये रुरिक घराण्याची पारंपरिक स्थापना.

९८८: व्लादिमीर द ग्रेटने कीव्हन रुससाठी ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चन धर्म स्वीकारला.

१२३७ ते १२४०: रुस संस्थानांवर मंगोल विजय.

१४८०: उग्रा नदीवरील "ग्रेट स्टँड"ने मस्कोव्हीवरील मंगोल मांडलिकत्व संपुष्टात आणले.

१५४७: इव्हान चौथ्याचा समस्त रशियांचा झार म्हणून राज्याभिषेक.

१६१३: मिखाईल रोमानोव्हच्या निवडीने रोमानोव्ह घराण्याची स्थापना.

१६५४: पेरेयास्लाव्ह कराराने डाव्या तीरावरील युक्रेन मस्कोव्हाईट संरक्षणाखाली आणले.

१७२१: ग्रेट नॉर्दर्न वॉरनंतर पीटर द ग्रेटने रशियन साम्राज्य घोषित केले.

१७७२ ते १७९५: पोलंड-लिथुआनियाच्या फाळण्या.

१८१२: नेपोलियनचे रशियावरील आक्रमण व त्याचे विनाशकारी अपयश.

१८६१: अलेक्झांडर दुसऱ्याखाली गुलामगिरीचे उन्मूलन.

१८९१ ते १९०४: ट्रान्स-सायबेरियन रेल्वेमार्गाचे बांधकाम.

१९०४ ते १९०५: रुसो-जपानी युद्ध व इ.स. १९०५ ची क्रांती.

१९१४: रशियाचा पहिल्या महायुद्धात प्रवेश.

१९१७: फेब्रुवारी व ऑक्टोबर क्रांत्यांनी साम्राज्याचा अंत केला आणि बोल्शेविकांना सत्तेत आणले.