Rang De Basanti: Yesterday, Today and Tomorrow_A Film Review_Dr. Rahul Sadashiv Kharat

Rang De Basanti: Yesterday, Today and Tomorrow_A Film Review_Dr. Rahul Sadashiv Kharat

Some films age like newspapers, growing old with the passing of time; others, like questions, stay alive long after their moment has gone. And then there are films that seem relevant whatever the era. Rakeysh Omprakash Mehra’s 2006 Hindi film Rang De Basanti belongs among those that remain relevant in the past, the present and the future. That we still feel curious about it twenty years on, and still want to watch it again and again, owes a great deal to its subject and to the time in which it was released. The year 2006 was, by and large, a peaceful one: there was no war anywhere in the world and no global recession. The policies of globalisation, privatisation and liberalisation that began in 1991 had settled into most developing nations, and our generation, then young people and college students, was enjoying the fruits of that globalisation, privatisation and capitalism. Although education had been privatised, those who obtained a good one still found reasonable job opportunities at home and abroad. The youth of that era were, comparatively speaking, fortunate. The country also had a government and institutions whose policies favoured the middle and lower-middle classes, so that, inequality notwithstanding, most people lived in relative peace. Education, jobs and livelihoods were a persistent worry then, as they are now, but over time the nature of these problems has become far graver. Nearly two decades later, thousands of young Indians are gathering under the banner of the “Cockroach Janta Party” (CJP) to demand accountability over question-paper leaks, unemployment and, more recently, the credibility of electoral rolls. In this moment the film no longer feels like a period piece; it feels like a mirror held up to present-day society. The questions Rang De Basanti raised confront us today with the same intensity, or greater, and that is why its importance is underlined afresh. So it is worth first understanding briefly what the film is about.

In the film, Sue (Alice Patten), a young British filmmaker, comes to Delhi to make a documentary on Bhagat Singh, Chandrashekhar Azad, Ashfaqulla Khan, Ram Prasad Bismil and their comrades. Her friend Sonia (Soha Ali Khan) helps her. Sonia’s fiancé, Flight Lieutenant Ajay Rathod (R. Madhavan), is a fighter pilot. Sonia introduces Sue to her circle of friends at Delhi University: DJ (Aamir Khan), the perennial student who refuses to leave college; Karan (Siddharth), the son of a wealthy industrialist; Sukhi (Sharman Joshi), the cheerful, ever-joking prankster; Aslam (Kunal Kapoor), a poet from a modest Muslim family; and Laxman Pandey (Atul Kulkarni), a fiery Hindutva nationalist activist.

At the outset, none of these young people is engaged with any social issue, nor do such issues touch them personally, so they live their lives in carefree revelry. They know there is corruption in the country, that unemployment is rife and that the problems of the poor are grave, but they feel they can do nothing about it, that it lies beyond their reach, and that this country will never improve. Why, they reason, should they diminish the joy of their own lives by brooding over such matters? So they go from place to place, partying and having fun, and life goes along merrily. Then Sue enters their lives, and they begin to look at life seriously. Because the characters they portray in her documentary are freedom fighters from the pre-Independence era, the lives and ideas of those revolutionaries make a deep impression on them, and they are transformed from within. They come to believe that the problems and tragedies of society are man-made and can be remedied, and they begin to expect as much from politicians, senior officials and industrialists. When those expectations are not met, they are once again inspired to follow the path of Bhagat Singh and his fellow revolutionaries.

While this ideological change is taking place, Ajay dies in the crash of a MiG-21, and the story takes a decisive turn. The aircraft had long been criticised for its safety record. (At the time, MiG crashes and the resulting deaths were numerous, which is also why the film proved controversial.) The government, however, ignores technical flaws in the manufacture of the aircraft and takes the position that pilot error was responsible for the crash. Yet Ajay was a promising and brilliant pilot who, to avoid the deaths of others on board and to keep the aircraft from crashing into a populated area and endangering civilians, staked his own life and steered it away from the settlement, leaving behind, in a sense, a lesson in public service. His friends know this well. Then these young men, inspired by revolutionary ideas, realise that the aircraft’s spare parts are of inferior quality and that an industrialist is behind it, and further discover that this industrialist is the father of one of their own friends. That friend, too, stands against his father. In this way the young people uncover a major corruption scandal in the Ministry of Defence. It enrages them that, although the fault lies in government policy and corruption, the government still holds the pilots responsible for the MiG crashes. To expose the government, or to press it to find a lasting remedy, the friends stage a candlelight march at India Gate and a peaceful hunger strike. Instead of taking note, the government answers them with police lathi-charges and administrative indifference. The young people conclude that the government does not understand the language of fasting or of peace, and they turn to violence. They assassinate the Defence Minister (Mohan Agashe). The government brands them terrorists, traitors and anti-national elements, gives a clean chit to the corruption-tainted minister and even decides to honour him with the Bharat Ratna. At that point the friends, with the help of an old friend who works at All India Radio, seize the radio station to tell India and the world about the minister and the corruption. They announce that they shot the Defence Minister and explain why they did so, insisting that they have no wish to kill anyone else, that they are not terrorists, and that all they want is justice. But the government is in no position to listen. Stamping the young men as terrorists, it sends a large armed security force to the radio station. Without hearing them out, the forces open indiscriminate fire, and all the young men die tragically. Such is the harrowing story of the film.

One of the most successful films of its time, it has youth in it, the exuberance of youth, and what youth can do once it begins to think. It also has the politics of religion, the Hindu–Muslim divide, and the insecurity Muslims feel about Hindus. There are parents of every faith who want their children to befriend and keep company only with those of their own caste or religion. There is the sting Muslims feel at a country that does not seem to regard them as its own. Yet when these young people set out on the path of revolution, they forget all distinctions of caste, religion, creed and gender and come together for the good of the nation. This is the film’s greatest strength.

As filmmaking, Rang De Basanti is a bold construction. Mehra interweaves two timelines. Rather than keeping them apart, he lets the experience of one era bear upon the other. A conversation in a prison in the 1920s echoes decades later in a college friend’s speech; an act of the colonial-era martyrs reappears in a hostel room. The cinematography shifts from the warm, saffron tones of the present to the grey palette of the past, and the editing makes these transitions feel organic to the story rather than contrived.

Aamir Khan’s DJ is the film’s emotional centre. Finding nothing attractive in the world beyond college, he seems almost to have stopped growing. His journey from cynicism to sacrifice is the film’s spine. The supporting cast is equally effective. Siddharth’s Karan is a young man caught between privilege and inner conflict; his tension with his father quietly criticises a generation that inherits not only wealth but also compromises. Sharman Joshi’s Sukhi brings warmth to the story, while Atul Kulkarni’s Laxman supplies the necessary friction. The film does not conceal how religious suspicion and communal prejudice can divide friends. Kunal Kapoor’s Aslam represents the reality of Indian Muslims who are repeatedly asked to prove their Indianness. R. Madhavan, in a comparatively small role, lends the story its human cost.

A. R. Rahman’s music and Prasoon Joshi’s lyrics are among the most celebrated contributions in Hindi cinema. The title song, “Khalbali” and the lullaby-like “Luka Chuppi” are not mere decoration; they carry the film’s thought forward. The music of youthful restlessness turns in an instant into an elegy. The film was chosen as India’s official entry for the Academy Awards and won the National Film Award for Best Popular Film. But its truest cultural honour is that it prompted a generation to speak about patriotism afresh.

The most important idea in Rang De Basanti is a simple one: it is as easy to complain about the system as it is to stay away from it. In one striking scene, DJ and his friends are asked why they spend their time in cafés complaining about corruption while doing nothing to change it. The film suggests that criticism without participation is a convenient posture, and that the privilege of complaining is not citizenship.

It is this idea that keeps the film unsettling and powerful even today. It looks upon the freedom struggle not as a museum piece but as an unfinished conversation. Bhagat Singh and his comrades appear not as marble statues but as young men with doubts, humour and friendship. They valued India’s future above their own present. The thought is disquieting but powerful: they were people like us, and so we, too, can expect of ourselves what they expected of themselves.

The film neither glorifies the political class nor indulges in unrealistic sentimentality about ordinary citizens. Here, corruption is not a villain in a black cloak; it is a chain of small compromises: the contractor who cuts corners, the official who signs the file, the minister who looks away from the truth. The tragedy of Ajay’s death is that no single person appears responsible, and that is precisely why holding the entire system to account is so difficult.

The reason for writing about this film now is that, to understand why it is being connected to our times, we need to look at the actual background of events. The “Cockroach Janta Party” (CJP), an online satirical movement, began on 16 May 2026. It took shape after a senior judge’s remark comparing unemployed young people to “cockroaches”; many young people embraced the word as a symbol of resilience and the will to survive. Founded by Abhijeet Dipke, the movement is described in news reports as youth-led and unaffiliated with any political party. It expanded rapidly on social media. Its early emphasis was on leaks in national examinations, including a medical entrance exam that affected more than two million students, and on the demand for the resignation of the then Education Minister, Dharmendra Pradhan.

A sit-in at Jantar Mantar in Delhi and protests in several cities, including Pune and Lucknow, carried the movement from the online world onto the streets. During a march towards Parliament on 20 July, there were clashes with the police. According to Delhi Police, about 180 people, including police personnel and protesters, were injured. The activist Sonam Wangchuk supported the movement with a hunger strike. Later, the controversy over the Special Intensive Revision (SIR) of electoral rolls and the demand for the resignation of Chief Election Commissioner Gyanesh Kumar also moved to the centre of the agitation. The Election Commission and the BJP have denied allegations of wrongdoing. According to reports in October, large numbers of protesters were detained in Delhi, Jantar Mantar was removed from the list of officially designated protest sites, and two CJP co-convenors who entered the site were remanded to five days of judicial custody, later extended by two more days. When the judiciary, the administration and the political system fail, young people begin to feel institutional failure, and it is from this that they step forward to take concrete public action. That is the history not only of India but of the whole world.

The similarities between the uprising of the young in Rang De Basanti and the agitations now under way in India are striking, and they deserve to be set out plainly.

The first similarity is disillusionment. At the start, DJ and his friends are not ideological activists; they are bored, ironic and detached. The CJP, too, began in a joke and a satire born of an alleged insult. In both cases humour is the point of entry, but once humour reaches its limits, the gravity of the subject comes forward. The film shows young people first coming to care about an issue half in jest, and then being moved to organise and act.

The second similarity is that the grievances concern the system, not individuals. In the film, an inferior part brings down an aircraft; in the CJP’s case, leaked question papers shatter the hopes of millions of students. These are events of dishonesty and systemic failure that destroy trust between citizens and the institutions meant to serve them. A paper leak is not merely an abstract news item. Behind it stand a student who has studied for years, parents who have sacrificed, and a dream that has quietly broken.

The third similarity is the state’s response to dissent. In Rang De Basanti, the candlelight vigil is broken up by force. The feeling of not being heard pushes the friends in a more extreme direction. In today’s reports, protesters describe barricades at protest sites, detentions and prohibitory orders as attempts to suppress their voice. Supporters of the government’s position may say that law and order, public safety and compliance with permission rules are essential, and that the functioning of the capital must not be disrupted. Both sides deserve to be heard. But the film’s warning is clear: when peaceful avenues seem closed, frustration begins to look for others.

The fourth similarity is that young people are at the centre of the national conversation. India has more than 600 million people under the age of 30. According to the official employment survey cited in reports, youth unemployment hovers around 10 per cent and is higher in cities. The film imagines what can happen when the energy of the young is neither channelled in the right direction nor respected. The CJP appears to have found what older political methods did not offer: a language of memes, satire and street protest.

Responsible analysis requires drawing clear boundaries here. Rang De Basanti ends with a killing and the seizure of a radio station, and the film itself is ambivalent about these acts. It does not present them as unqualified victories. The closing scenes are scenes of loss: mothers and friends left behind, and a society forced to ask why young people did such a thing. The film is a tragedy, not a manual for violence.

The CJP, by contrast, insists on peaceful and constitutional protest. Its founder is said to have repeated this position often. We have also read reports that, after the clashes in July, the leaders decided to avoid marches likely to result in injuries. This difference is crucial. Anyone who draws from the film the lesson that violence is the right answer has misread it. The more appropriate reading is a warning to the state and to society: do not let young people come to feel that they will be heard only if they resort to extreme action.

The film suggests that Bhagat Singh’s true legacy lies not in the pistol but in the pen, in the courtroom speech and in the firm insistence on ideas. His famous slogan against imperialism was as much an act of thought as of action. The mature reading for today’s young people is this: courage in a democracy means voting, organising, submitting petitions, approaching the courts, documenting evidence and refusing to ignore injustice, all within the framework of law and without harming others.

If the message of Rang De Basanti and of the movement now being led by the Cockroach Janta Party and the opposition parties is to be put into practice, some lessons are clear.

Participation matters more than complaint. Remaining passive is also a decision, and the character of a country is shaped by what its citizens collectively tolerate; this is the film’s crucial insight. Young people can check their names on the electoral roll, read public budgets, support transparent reforms in examinations, volunteer in local self-government bodies, or record local problems and carry them to the proper authorities.

Unity matters more than division. In the film, suspicion drives Laxman and Aslam apart, yet a shared goal brings them together again. A movement that stands for national welfare must not be captured by conflicts of religious, caste or regional identity. Whatever the ultimate outcome of the CJP’s campaign, its significant strength has been bringing together students from diverse backgrounds, from teenagers travelling alone by train to families accompanying their children, around a common question.

Accountability matters more than individuals. A movement grows stronger when it focuses on institutional issues such as fair examinations, transparent electoral rolls and answerable officials. Replacing a single person is not enough; if the culture of signing files and making compromises persists, the problem remains. The film says this too.

Facts matter more than rumours. In an age of viral messages, a movement’s credibility depends on accurate information. Young people should verify claims, read the official responses alongside the critics’ positions, and avoid spreading unverified information. The test applied to the protesters’ allegations must equally be applied to the denials of the Election Commission and the government.

Non-violence and dignity must be preserved. Whether protester or police officer, every injury weakens the moral standing of the movement. Peaceful crowds, a petition filed in court and carefully documented complaints can lend the CJP’s story more credibility than scenes of confrontation.

Neither the film nor the movement speaks only to the young; each also carries a message for those in power and for the older generation. Using contemptuous language about protesters, or answering dissent with barricades, can deepen the disillusionment of people who already feel unheard. Institutions that wish to win public trust must earn it through transparency: credible inquiries into paper leaks, an easily accessible grievance-redressal system and honest dialogue. Talks between the CJP and government representatives have reportedly taken place at some stages of these developments. This is a positive sign, but the real test is whether those talks produce lasting reform.

Parents and teachers have an important role as well. The elders in the film are by turns absent, controlling or compromising, and so the young characters take the initiative themselves. A society that wishes to raise responsible young citizens must listen to them early, treat their concerns about employment and fairness as real, and not dismiss their restlessness as mere confusion or disruption.

No film can be claimed to be flawless, and in reviewing it one must say so. The political assassination at the end felt disturbing, and the portrayal of the conflict seemed somewhat simplified, since in real institutional corruption a single minister is rarely at the root. Although the female characters are well performed, the story does not give them as much agency as the male characters. The second half also leans heavily on dramatic emotion. Even so, the film’s sincerity, its refusal to offer easy solutions and the risks it takes in pursuit of a larger aim are its strengths.

Likewise, comparing the CJP to the film requires an awareness of limits. A film is a controlled story with a beginning and an end; a real movement is complex, full of differing opinions and unfinished. To its supporters it is a belated but welcome awakening of democracy; critics, including senior figures in the ruling party, call it disruptive or politically motivated. Citizens have the right to weigh both sides and reach their own conclusions.

Rang De Basanti is one of the most important Hindi films of our generation, not because it gave answers but because it made a nation ask a question: what are we doing with the freedom that others won through sacrifice? The acting, the music and the storytelling remain powerful, and its central message feels more relevant today than at the time of its release. In the faces of today’s young protesters, whether or not one agrees with each of their demands, we see again the film’s hope: that a generation dismissed as indifferent is, in truth, not indifferent at all.

© K. Rahul   9096242452

 रंग दे बसंती: काल, आज आणि उद्या 

काही चित्रपट वर्तमानपत्रांसारखे काळाबरोबर जुने होतात; तर काही चित्रपट फक्त प्रश्नांसारखे काळाच्या पुढेही जिवंत राहतात. परंतु काही चित्रपट असे असतात की ते काळ कोणताही असो त्या काळातही सुसंगत आहेत असेच वाटत राहते. अशाच भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळातही सुसंगत राहील अश्या चित्रपटांमध्ये 2006 साली प्रदर्शित झालेल्या राकेश ओमप्रकाश मेहरा दिग्दर्शित ‘रंग दे बसंती’ या हिंदी चित्रपटाचा समावेश होतो. या चित्रपटाबद्दल 20 वर्षानंतरही कुतूहल वाटणे आणि तो आजही पुन्हा पुन्हा पहावा असे वाटणे यामध्ये या चित्रपटाचे विषयाचा आणि ज्या काळात हा चित्रपट प्रदर्शित झाला त्या काळाचा फार मोठा वाटा आहे. 2006 हे वर्ष तसेच पाहता शांततेचे वर्ष होते जगाच्या पाठीवर युद्ध नव्हते किंवा कोणतीही जागतिक मंदी नव्हती. 1991 नंतरचे जागतिकीकरण, खाजगीकरण आणि उदारीकरणाचे धोरण जगातील बहुतांश विकसनशील राष्ट्रांमध्ये स्थिरावले होते आणि त्याकाळी युवक असणारी किंवा महाविद्यालयीन विद्यार्थी असणारीआमची पिढी त्या जागतिकीकरणाची, खाजगीकरणाची किंवा भांडवलीकरणाची फळे ही चाकत होती. शिक्षणाचे खाजगीकरण झालेले असले तरी बऱ्याच जणांना चांगले शिक्षण घेतले तर देशात आणि परदेशात बऱ्यापैकी नोकरीच्या संधी उपलब्ध होत्या. त्यामुळे एकंदरच त्या काळचा युवावर्ग त्या मानाने सुदैवी होता. देशातही मध्यमवर्ग आणि कनिष्ठ मध्यमवर्गाच्या हिताची धोरणे असणारे सरकारी आणि व्यवस्था उपलब्ध होती. त्यामुळे विषमता जरी असली तरी बहुतांश वर्ग हा तसा शांततेत जगत होता. शिक्षण, नोकरी किंवा रोजगार हा सतत भेडसावणारा प्रश्न तेव्हाही होता आणि आजही आहे परंतु काल परत्वे  त्या प्रश्नांचे स्वरूपात अत्यंत गंभीर झालेले आहे.  जवळपास दोन दशकांनंतर, परीक्षांच्या प्रश्नपत्रिका फुटणे, बेरोजगारी आणि अलीकडे मतदार याद्यांच्या विश्वासार्हतेबाबत उत्तरदायित्वाची मागणी करण्यासाठी ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ (CJP) या नावाखाली हजारो तरुण भारतीय एकत्र येत असताना, हा चित्रपट केवळ ऐतिहासिक पार्श्वभूमीवरील कलाकृती वाटत नाही; तो वर्तमान समाजासमोर धरलेला आरसाच वाटतो. त्यामुळे रंग दे बसंती या चित्रपटाने उपस्थित केलेले प्रश्न आजही तितक्याच तीव्रतेने किंवा त्यापेक्षा जास्त गांभीर्याने समोर येतात त्यामुळे त्याचे महत्व आजच्या काळातही अधोरेखित होत असते त्यामुळे हा चित्रपट काय आहे हे पण थोडक्यात समजून घ्यावे लागेल. 

या चित्रपटात सू (अ‍ॅलिस पॅटन) ही तरुण ब्रिटिश चित्रपट निर्माती भगतसिंग, चंद्रशेखर, आझाद, अशफाकउल्ला खान, रामप्रसाद बिस्मिल आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांवर माहितीपट तयार करण्यासाठी दिल्लीला येते. तिची मैत्रीण सोनिया (सोहा अली खान) तिला मदत करते. सोनियाचा होणारा पती फ्लाइट लेफ्टनंट अजय राठोड (आर. माधवन) हा लढाऊ विमानाचा वैमानिक असतो. सोनिया 'सू'ची ओळख दिल्ली विद्यापीठातील आपल्या मित्रमंडळींशी करून देते: डीजे (आमिर खान) - महाविद्यालय सोडण्यास तयार नसलेला कायमचा विद्यार्थी; करण (सिद्धार्थ) - श्रीमंत व्यावसायिकाचा मुलगा; सुखी (शरमन जोशी) - नेहमी विनोद करणारा आनंदी तरुण; अस्लम (कुणाल कपूर) - साध्या मुस्लिम कुटुंबातील कवी; आणि लक्ष्मण पांडे (अतुल कुलकर्णी) - प्रखर हिंदुत्ववादी राष्ट्रवादी कार्यकर्ता.

मुळात हे सर्व तरुण कोणत्याही सामाजिक प्रश्नाशी भिडलेले नसतात किंवा ते प्रश्न त्यांना भेडसावलेले नसतात.  त्यामुळे ते आपले आयुष्य आपल्या मस्तीत जगत असतात. देशात भ्रष्टाचार आहे, बेरोजगारी आहे तसेच गोरगरिबांचे प्रश्न गंभीर आहेत परंतु आपण स्वतः त्यासाठी काहीच करू शकत नाही किंवा ते आपल्या आवाक्याच्या बाहेरचे आहे आणि हा देश कधी सुधारणार नाही अशा मानसिक ते गेलेले असतात. त्यामुळे या प्रश्नांचा विचार करून आपल्या आयुष्यातील आनंद कशाला कमी करायचा? हा विचार करून रोज वेगवेगळया ठिकाणी जाऊन पार्ट्या करणे, मजामस्ती करणे यात त्यांचे आयुष्य मस्त चाललेले असते अशातच सु त्यांच्या आयुष्यात येते आणि आयुष्याकडे ते गांभीर्याने पाहायला सुरुवात करतात. चित्रपटातील सर्व पात्रेही स्वातंत्र्यपूर्व काळातील विविध क्रांतिकारक असल्याने त्या क्रांतिकारकांच्या जीवनाचा आणि विचारसरणीचा त्यांच्या मनावर सखोल परिणाम होतो आणि ते अंतर्बाह्य बदलून जातात.  समाजात घडणारे प्रश्न किंवा घडणाऱ्या दुर्घटना या मानवनिर्मित आहेत आणि त्या सुधारता येऊ शकतात यावर त्यांचा विश्वास असतो आणि त्या दृष्टीने ते समाजातील राजकारणी, उच्चपदस्थ आणि उद्योजक यांच्याकडून तशा अपेक्षा करायला सुरुवात करतात.  परंतु त्यापेक्षा जेव्हा पूर्ण होत नाहीत तेव्हा त्यांना पुन्हा एकदा भगतसिंगांच्या आणि त्यांच्या  सहकारी क्रांतिकारकांच्या मार्गाने जाण्याची प्रेरणा मिळते.  या सर्व तरुणांमध्ये हा वैचारिक बदल होत असतानाच  मिग-२१ विमानाच्या अपघातात अजयचा मृत्यू होतो आणि कथेला निर्णायक वळण मिळते. सुरक्षिततेच्या नोंदींमुळे या विमानावर दीर्घकाळ टीका होत आलेली असते.(त्यावेळी मिग विमानांच्या अपघातांचे आणि त्यात होणाऱ्या मृत्यूंची संख्याही जास्त होती त्यामुळेही हा चित्रपट वादग्रस्त ठरला होता) सरकार मात्र विमानांच्या निर्मितीमधील तांत्रिक चुकांकडे कानाडोळा करून मिग विमानांच्या अपघातासाठी वैमानिकाची चूक जबाबदार आहे अशी भूमिका घेते. मात्र अजय हा अत्यंत होतकरू आणि हुशार पायलट असल्याने तसेच त्याने विमानातील इतरांचा मृत्यू होऊ नये तसेच विमान नागरी वस्तीत कोसळून सामान्य लोकांच्या जीवाला धोका होऊ नये यासाठी आपल्या जीवाची बाजी लावून ते विमान नागरी वस्ती पासून दूर नेऊन एक प्रकारे समाजसेवेचा वस्तू पाठच घालून दिला होता आणि ही बाब या सर्व मित्रांना चांगले ठाऊक होते. त्यातच या विमानाचे सुटे भाग हे निकृष्ट दर्जाचे आहेत आणि त्यामध्ये एका उद्योजकाचा हात आहे हे या सर्व क्रांतिकारी विचारांनी प्रेरित झालेल्या तरुणांच्या लक्षात येते आणि तो उद्योजक आपल्याच एका मित्राचा पिता आहे हे त्यांच्या लक्षात येते आणि तो मित्रही आपल्या वडिलांच्या विरुद्ध या सगळ्याच्या विरोधात उभा राहतो.  त्यातून संरक्षण खात्यातील एक मोठा भ्रष्टाचार या सर्व तरुणांना समजतो. सरकारच्या धोरणांची चूक असताना आणि भ्रष्टाचार होत असतानाही सरकार मात्र मिग विमानांच्या अपघातासाठी पायलट असणाऱ्यांना जबाबदार ठरवते ही बाब या तरुणांना चीड आणणारे ठरते.  सरकारचे भांडे फोडण्यासाठी किंवा सरकारने यावर कायमस्वरूपी उपाय करावा यासाठी हे सर्व मित्र इंडिया गेटवरील मेणबत्ती मोर्चासह शांततापूर्ण उपोषणाला बसतात परंतु या उपोषणाची दखल घेण्याऐवजी सरकारकडून त्यांना पोलिसांचा लाठीमार आणि प्रशासनाची उदासीनता यांचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे हे सर्व तरुण सरकारला उपोषणाची किंवा शांततेची भाषा समजत नाही असे मनोमन ठरवून हिंसक मार्गाकडे वळतात. ते संरक्षणमंत्र्यांची (मोहन आगाशे) हत्या करतात. संरक्षणमंत्र्यांची हत्या करणाऱ्यांना सरकार दहशतवादी, देशद्रोही आणि देशविघातक प्रवृत्ती आहेत असे सांगून भ्रष्टाचाराने बरबटलेल्या संरक्षण मंत्र्याला क्लीनचीट देऊन वरून त्याला भारतरत्नाने सन्मानीत करायचे ठरवते तेव्हा मात्र हे सर्व मित्र या संरक्षणमंत्र्यांची आणि भ्रष्टाचाराची भारताला आणि संपूर्ण जगाला माहिती देण्यासाठी आकाशवाणीमध्ये कामाला असलेल्या आपल्या एका जुन्या मित्राच्या सहकार्याने आकाशवाणी केंद्राचा ताबा घेतात. आणि आम्हीच संरक्षणमंत्र्यांना गोळ्या घातल्या असून ‘आम्ही संरक्षण मंत्र्यांना गोळ्या का घातल्या’ याबाबतची आपली भूमिका स्पष्ट करतात आणि आम्हाला इतर कोणाला मारायचे नाही किंवा आम्ही दहशतवादी नाही, परंतु आम्हाला न्याय हवा आहे, अशी भूमिका मांडतात. परंतु सरकार मात्र काहीच ऐकण्याच्या परिस्थितीत नसते. त्या तरुणांवर दहशतवाद्यांचा शिक्का मारून आकाशवाणी केंद्रावरती मोठा  सशस्त्र सुरक्षा दलाचा फौज फाटा पाठवला जातो. तरुणांची भूमिका ऐकून न घेता त्यांच्यावरती बेछूट गोळीबार केला जातो आणि या गोळीबारामध्ये या सर्व युवकांचा दुर्दैवी मृत्यू होतो. अशी ही या चित्रपटाची विषन्न करणारे कहाणी आहे. त्या काळातील सर्वात यशस्वी चित्रपटांपैकी एक ठरलेल्या या चित्रपटांमध्ये तरुणाई आहे तरुणाईचा जल्लोष आहे, तरुणाई विचार करायला लागल्यानंतर काय करू शकते हेही त्यामध्ये आहे. त्याचबरोबर धर्माचे राजकारण आहे, हिंदू-मुस्लिम वाद आहे. मुस्लिमांना हिंदूंबाबत वाटणारी असुरक्षितता आहे. आपल्या मुलांनी आपल्या जातीतल्या मुलांशीच किंवा धर्मातल्या मुलांशीच मैत्री करावी, संगत करावी अशा विचारांचे सर्व धर्मातील पालक आहेत. हा देश आपल्याला आपलं समजत नाही ही मुस्लिमांना वाटणारी बोच आहे. जेव्हा हे सर्व तरुण क्रांतीच्या मार्गाने निघतात तेव्हा मात्र ते आपले सर्व जात-धर्म-पंथ आणि लिंगभेद विसरून देशहितासाठी एकत्र येतात ही या चित्रपटाची सर्वात मोठी जमेची बाजू आहे. 

चित्रपट निर्मितीच्या दृष्टीने ‘रंग दे बसंती’ची रचना धाडसी आहे. मेहरा दोन काळरेषा एकमेकांत गुंफतात. त्या वेगळ्या ठेवण्याऐवजी एका काळातील अनुभव दुसऱ्या काळावर परिणाम करू देतात. १९२० च्या दशकातील तुरुंगातील संवादाचा प्रतिध्वनी अनेक दशकांनंतर महाविद्यालयीन मित्राच्या बोलण्यात ऐकू येतो; वसाहतवादी काळातील हुतात्म्यांची एखादी कृती वसतिगृहातील खोलीत पुन्हा दिसते. छायाचित्रण वर्तमानातील उबदार, केशरी छटांपासून भूतकाळातील करड्या रंगसंगतीकडे सरकते. संकलनामुळे हे बदल कृत्रिम न वाटता कथेला साजेसे वाटतात.

आमिर खानने साकारलेला डीजे हा चित्रपटाचा भावनिक केंद्रबिंदू आहे. महाविद्यालयाबाहेरील जगात त्याला काही आकर्षण वाटत नसल्याने जणू त्याची वाढच थांबलेली असते. उपरोधापासून त्यागापर्यंतचा त्याचा प्रवास हा चित्रपटाचा कणा आहे. सहाय्यक कलाकारही प्रभावी आहेत. सिद्धार्थने साकारलेला करण हा विशेषाधिकार आणि अंतर्गत संघर्ष यांमध्ये अडकलेला तरुण आहे. वडिलांशी असलेला त्याचा तणाव संपत्तीबरोबरच तडजोडींचाही वारसा मिळवणाऱ्या पिढीवर सूक्ष्म टीका करतो. शरमन जोशीचा सुखी कथेला उबदारपणा देतो; तर अतुल कुलकर्णीचा लक्ष्मण आवश्यक संघर्ष निर्माण करतो. धार्मिक संशय आणि सामुदायिक पूर्वग्रह मित्रांमध्ये फूट पाडू शकतात, हे चित्रपट लपवत नाही. कुणाल कपूरचा अस्लम हा भारतीय मुस्लिमांच्या त्या वास्तवाचे प्रतिनिधित्व करतो, ज्यात त्यांना वारंवार आपले भारतीयत्व सिद्ध करण्यास सांगितले जाते. आर. माधवन तुलनेने छोट्या भूमिकेतून या कथेला मानवी किंमत प्राप्त करून देतो.

ए. आर. रहमान यांचे संगीत आणि प्रसून जोशी यांचे गीतलेखन हिंदी चित्रपटसृष्टीतील अत्यंत गाजलेल्या योगदानांपैकी आहे. शीर्षकगीत, ‘खलबली’ आणि अंगाईगीतासारखे ‘लुका छुपी’ ही गाणी केवळ चित्रपटाची सजावट नाहीत; ती त्याचा विचार पुढे नेतात. तरुणाईच्या अस्वस्थतेचे संगीत क्षणात शोकगीतामध्ये रूपांतरित होते. या चित्रपटाची अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताची अधिकृत प्रवेशिका म्हणून निवड झाली आणि त्याला सर्वोत्कृष्ट लोकप्रिय चित्रपटाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारही मिळाला. पण त्याचा खरा सांस्कृतिक सन्मान असा की, त्याने एका पिढीला देशभक्तीबद्दल नव्याने बोलायला प्रवृत्त केले.

 या ‘रंग दे बसंती’ मधील सर्वात महत्त्वाचा विचार साधा आहे: व्यवस्थेवर तक्रार करणे जितके सोपे, तितकेच तिच्यापासून दूर राहणेही सोपे. एका लक्षवेधी प्रसंगात डीजे आणि त्याच्या मित्रांना विचारले जाते की भ्रष्टाचाराबद्दल कॅफेमध्ये बसून तक्रारी करण्यात वेळ घालवता, पण तो बदलण्यासाठी काहीच का करत नाही? सहभागाशिवाय केलेली टीका ही एक प्रकारची सोयीची भूमिका आहे; तक्रार करण्याचा विशेषाधिकार म्हणजे नागरिकत्व नव्हे, असे चित्रपट सुचवतो.

याच विचारामुळे चित्रपट आजही अस्वस्थ करणारा आणि प्रभावी ठरतो. तो स्वातंत्र्यलढ्याकडे संग्रहालयातील वस्तूप्रमाणे न पाहता अपूर्ण राहिलेल्या संवादाप्रमाणे पाहतो. भगतसिंग आणि त्यांचे सहकारी संगमरवरी पुतळ्यांसारखे नव्हे, तर शंका, विनोद आणि मैत्री असलेले तरुण म्हणून दाखवले आहेत. त्यांनी भारताचे भविष्य आपल्या वर्तमानापेक्षा अधिक महत्त्वाचे मानले. हा विचार अस्वस्थ करणारा असला तरी ताकदवान आहे: ती आपल्यासारखीच माणसे होती, तर त्यांनी स्वतःकडून जी अपेक्षा ठेवली, तीच अपेक्षा आपणही स्वतःकडून ठेवू शकतो.

चित्रपट राजकीय वर्गाचे उदात्तीकरण करत नाही आणि सामान्य नागरिकांविषयी अवास्तव भावुकताही दाखवत नाही. येथे भ्रष्टाचार हा काळा झगा घातलेला एखादा खलनायक नाही; तर तो छोट्या-छोट्या तडजोडींची साखळी आहे. कामात निकृष्ट दर्जा ठेवणारा कंत्राटदार, फाइलवर सही करणारा अधिकारी आणि सत्याकडे दुर्लक्ष करणारा मंत्री. अजयच्या मृत्यूची शोकांतिका अशी की, त्यासाठी एकच व्यक्ती जबाबदार दिसत नाही. आणि म्हणूनच संपूर्ण व्यवस्थेला जबाबदार धरणे कठीण ठरते.

या चित्रपटाबाबत आता लिहिण्याचे कारण म्हणजे हा चित्रपट आजच्या काळाशी का जोडला जातो, हे समजून घेण्यासाठी प्रत्यक्ष घडामोडींची पार्श्वभूमी पाहणे आवश्यक आहे. ‘कॉकरोच जनता पार्टी’ (CJP) या ऑनलाइन व्यंगात्मक चळवळीची सुरुवात १६ मे २०२६ रोजी झाली. बेरोजगार तरुणांची तुलना ‘झुरळांशी’ करणाऱ्या एका वरिष्ठ न्यायाधीशांच्या वक्तव्यानंतर ही चळवळ आकाराला आली; अनेक तरुणांनी या शब्दाला टिकून राहण्याच्या जिद्दीचे प्रतीक म्हणून स्वीकारले. अभिजीत दिपके यांनी स्थापन केलेली ही चळवळ तरुणांच्या नेतृत्वाखालील आणि कोणत्याही राजकीय पक्षाशी संलग्न नसलेली असल्याचे वृत्तांत वर्णन करतात. सोशल मीडियावर तिचा वेगाने विस्तार झाला. राष्ट्रीय परीक्षांमधील प्रश्नपत्रिका फुटण्याच्या घटनांवर दोन दशलक्षांहून अधिक विद्यार्थ्यांवर परिणाम झालेल्या वैद्यकीय प्रवेश परीक्षेसह आणि तत्कालीन शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याच्या मागणीवर तिचा सुरुवातीचा भर होता.

दिल्लीतील जंतरमंतरवरील धरणे आणि पुणे व लखनऊसारख्या अनेक शहरांतील निदर्शनांमुळे ही चळवळ ऑनलाइन जगातून रस्त्यावर आली. २० जुलै रोजी संसदेकडे काढलेल्या मोर्चादरम्यान पोलिसांशी संघर्ष झाला. दिल्ली पोलिसांच्या माहितीनुसार, पोलिस कर्मचारी आणि आंदोलकांसह सुमारे १८० जण जखमी झाले. कार्यकर्ते सोनम वांगचुक यांनी उपोषणाद्वारे आंदोलनाला पाठिंबा दिला. पुढे मतदार याद्यांच्या विशेष सखोल पुनर्परीक्षण  (SIR) मुद्दा आणि मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या राजीनाम्याची मागणीही आंदोलनाच्या केंद्रस्थानी आली. निवडणूक आयोग आणि भाजपने गैरप्रकारांचे आरोप नाकारले आहेत. ऑक्टोबरमधील वृत्तांनुसार, दिल्लीत मोठ्या प्रमाणावर आंदोलकांना ताब्यात घेण्यात आले, जंतरमंतरचे नाव अधिकृत निदर्शनस्थळांच्या यादीतून काढण्यात आले आणि त्या ठिकाणी प्रवेश केल्यानंतर CJPच्या दोन सहसंयोजकांना पाच दिवसांची न्यायालयीन कोठडी सुनावण्यात आली आणि नंतर त्यात आणखी दोन दिवसांची वाढ करण्यात आली. देशातील न्यायव्यवस्था आणि प्रशासन व्यवस्था तसेच राजकीय व्यवस्था अपयशी ठरल्या की तरुण पिढीला संस्थात्मक अपयश जाणवायला लागते आणि त्यातूनच मग तरुण सार्वजनिक रित्या ठोस कृती करण्यासाठी समोर येतात हा भारताचाच नव्हे तर संपूर्ण जगाचा इतिहास आहे

'रंग दे बसंती' या चित्रपटात तरुणांनी केलेला उठाव आणि सध्या भारतात सुरू असलेली आंदोलने या  दोन्हींतील साम्य ठळक आहे आणि ते स्पष्टपणे मांडण्यासारखे आहे.

पहिले साम्य म्हणजे भ्रमनिरास - सुरुवातीला डीजे आणि त्याचे मित्र वैचारिक कार्यकर्ते नसतात; ते कंटाळलेले, उपरोधिक आणि अलिप्त असतात. CJPची सुरुवातही एका कथित अपमानातून जन्मलेल्या विनोदातून आणि व्यंगातून झाली. दोन्ही ठिकाणी विनोद हा प्रवेशबिंदू असतो; मात्र विनोदाला मर्यादा आल्या की विषयाचे गांभीर्य पुढे येते. तरुणांना आधी हसत-खेळत एखाद्या विषयाची काळजी वाटू लागते आणि नंतर संघटित होऊन कृती करण्याची प्रेरणा मिळते, हे चित्रपट दाखवतो.

दुसरे साम्य म्हणजे तक्रारी व्यक्तींविषयी नसून व्यवस्थेविषयी आहेत. चित्रपटात निकृष्ट भागामुळे विमान कोसळते; CJP च्या संदर्भात प्रश्नपत्रिका फुटल्यामुळे लाखो विद्यार्थ्यांच्या आशा कोलमडतात. नागरिक आणि त्यांची सेवा करण्यासाठी निर्माण झालेल्या संस्थांमधील विश्वास नष्ट करणाऱ्या या घटना अप्रामाणिकतेच्या आणि व्यवस्थेच्या अपयशाच्या घटना आहेत. प्रश्नपत्रिका फुटणे ही केवळ अमूर्त बातमी नसते. त्यामागे अनेक वर्षे अभ्यास करणारा विद्यार्थी, त्याग करणारे पालक आणि शांतपणे मोडून पडलेले स्वप्न असते.

तिसरे साम्य म्हणजे असहमतीला राज्याकडून दिला जाणारा प्रतिसाद. ‘रंग दे बसंती’मध्ये मेणबत्ती जागरण बळाचा वापर करून मोडून काढले जाते. आपले म्हणणे ऐकले जात नाही, ही भावना मित्रांना अधिक टोकाच्या दिशेने ढकलते. आजच्या वृत्तांमध्ये आंदोलकांनी निदर्शनस्थळांवरील बॅरिकेड्स, ताब्यात घेण्याच्या कारवाया आणि प्रतिबंधात्मक आदेश यांचे वर्णन आपला आवाज दडपण्याचे प्रयत्न म्हणून केले आहे. सरकारच्या भूमिकेचे समर्थक कायदा-सुव्यवस्था, सार्वजनिक सुरक्षितता आणि परवानगीच्या नियमांचे पालन आवश्यक असल्याचे सांगू शकतात; राजधानीतील कामकाज विस्कळीत होऊ नये, असेही त्यांचे म्हणणे असू शकते. दोन्ही बाजू ऐकल्या गेल्या पाहिजेत. मात्र चित्रपटाचा इशारा स्पष्ट आहे: शांततापूर्ण मार्ग बंद झाल्यासारखे वाटू लागले, तर निराशा इतर मार्ग शोधू लागते.

चौथे साम्य म्हणजे राष्ट्रीय चर्चेच्या केंद्रस्थानी तरुणांचे असणे. भारतात ३० वर्षांखालील लोकांची संख्या ६० कोटींपेक्षा जास्त आहे. वृत्तांमध्ये उद्धृत केलेल्या अधिकृत रोजगार सर्वेक्षणानुसार, तरुणांमधील बेरोजगारी जवळपास १० टक्क्यांच्या आसपास असून शहरांमध्ये ती अधिक आहे. तरुणांची ऊर्जा योग्य दिशेने वळवली गेली नाही किंवा तिचा सन्मान केला गेला नाही, तर काय घडू शकते याची कल्पना चित्रपट देतो. जुन्या राजकीय पद्धतींमध्ये न सापडलेली भाषा म्हणजेच मीम्स, व्यंग आणि रस्त्यावरील आंदोलन CJPला मिळाल्याचे दिसते.

जबाबदार परीक्षण करताना येथे स्पष्ट सीमा आखणे आवश्यक आहे. ‘रंग दे बसंती’चा शेवट हत्या आणि रेडिओ केंद्राच्या ताब्याने होतो; चित्रपटही या कृतींबाबत द्विधा मनःस्थिती दाखवतो. तो त्यांना निर्विवाद विजय म्हणून मांडत नाही. शेवटची दृश्ये हानीची आहेत; मागे राहिलेल्या माता, मित्र आणि तरुणांनी अशी कृती का केली, याचा विचार करण्यास भाग पाडला गेलेला समाज. हा चित्रपट शोकांतिका आहे; हिंसेचा मार्गदर्शक नाही.

याउलट, CJP शांततापूर्ण आणि घटनात्मक आंदोलनाचा आग्रह धरते. संस्थापकाने वारंवार हीच भूमिका मांडल्याचे सांगितले जाते. जुलैमधील संघर्षानंतर जखमी होण्याची शक्यता असलेले मोर्चे टाळण्याचा निर्णय नेत्यांनी घेतल्याचेही वृत्त आपण वाचलेले आहे. हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे. हिंसा हा योग्य उत्तराचा मार्ग आहे, असा धडा या चित्रपटातून कोणी घेत असेल, तर त्याने चित्रपटाचा चुकीचा अर्थ लावला आहे. अधिक योग्य अर्थ असा की, राज्य आणि समाजासाठी हा इशारा आहे: तरुणांना केवळ टोकाच्या कृती केल्यावरच आपले म्हणणे ऐकले जाईल, अशी भावना निर्माण होऊ देऊ नका.

चित्रपट सूचित करतो की भगतसिंगांचा खरा वारसा पिस्तुलात नसून लेखणीत, न्यायालयातील भाषणात आणि विचारांवरील ठाम आग्रहात आहे. साम्राज्यवादाविरोधातील त्यांची प्रसिद्ध घोषणा ही कृतीइतकीच विचारांचीही होती. आजच्या तरुणांनी या चित्रपटाचा परिपक्व अर्थ असा घ्यावा: लोकशाहीतील धैर्य म्हणजे मतदान करणे, संघटित होणे, निवेदने देणे, न्यायालयात दाद मागणे, पुरावे नोंदवणे आणि अन्यायाकडे दुर्लक्ष न करणे, हे सर्व कायद्याच्या चौकटीत आणि इतरांना इजा न पोहोचवता घडून यायला हवे.

'रंग दे बसंती' या चित्रपटाचा आणि कॉकरोच जनता पार्टी आणि विरोधी पक्ष यांच्या सध्या होऊ घातलेल्या आंदोलनाचा संदेश प्रत्यक्ष कृतीत उतरवायचा झाल्यास काही धडे स्पष्ट दिसतात. ते म्हणजे तक्रारीपेक्षा सहभाग महत्त्वाचा. नागरिक निष्क्रिय राहणे हाही एक निर्णय असतो आणि नागरिक सामूहिकरीत्या जे सहन करतात, त्यातून देशाचे स्वरूप घडते, ही चित्रपटाची महत्त्वाची जाणीव आहे. तरुण मतदार यादीतील आपले नाव तपासू शकतात, सार्वजनिक अर्थसंकल्प वाचू शकतात, परीक्षांमध्ये पारदर्शक सुधारणा व्हाव्यात यासाठी पाठिंबा देऊ शकतात, स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये स्वयंसेवा करू शकतात किंवा स्थानिक समस्या नोंदवून योग्य अधिकाऱ्यांपर्यंत पोहोचवू शकतात.

विभाजनापेक्षा एकता महत्त्वाची. चित्रपटात संशयामुळे लक्ष्मण आणि अस्लम वेगळे होतात; मात्र समान उद्दिष्ट त्यांना पुन्हा जोडते. राष्ट्रीय कल्याणासाठी उभ्या राहिलेल्या चळवळीला धार्मिक, जातीय किंवा प्रादेशिक ओळखीच्या संघर्षाने ताब्यात घेता कामा नये. CJPच्या मोहिमेचा अंतिम परिणाम काहीही असो, विविध पार्श्वभूमीतील विद्यार्थ्यांना—एकट्याने रेल्वेने प्रवास करणाऱ्या किशोरवयीन मुलांपासून मुलांसोबत येणाऱ्या कुटुंबांपर्यंत—एका समान प्रश्नाभोवती एकत्र आणणे ही तिची महत्त्वाची ताकद ठरली आहे.

व्यक्तीपेक्षा उत्तरदायित्व महत्त्वाचे. न्याय्य परीक्षा, पारदर्शक मतदार याद्या आणि जबाबदार अधिकारी यांसारख्या संस्थात्मक मुद्द्यांवर भर असेल, तर चळवळ अधिक मजबूत होते. केवळ एका व्यक्तीला बदलून उपयोग नाही; फाइलवर सही करण्याची आणि तडजोड करण्याची संस्कृती कायम राहिली, तर समस्या तशीच राहते, हे चित्रपटही सांगतो.

अफवांपेक्षा तथ्ये महत्त्वाची. व्हायरल संदेशांच्या काळात चळवळीची विश्वासार्हता अचूक माहितीवर अवलंबून असते. तरुणांनी दावे तपासावेत, टीकाकारांच्या भूमिकेसोबत अधिकृत उत्तरेही वाचावीत आणि अपुष्ट माहिती पसरवणे टाळावे. आंदोलकांचे आरोप ज्या कसोटीवर तपासले जातात, त्याच कसोटीवर निवडणूक आयोगाचे आणि सरकारचे नकारही तपासले गेले पाहिजेत.

अहिंसा आणि प्रतिष्ठा जपणे आवश्यक. आंदोलक असो किंवा पोलीस कर्मचारी—प्रत्येक जखम आंदोलनाच्या नैतिक भूमिकेला कमकुवत करते. संघर्षाच्या दृश्यांपेक्षा शांततापूर्ण गर्दी, न्यायालयात दाखल केलेली याचिका आणि काळजीपूर्वक नोंदवलेल्या तक्रारी ही CJPच्या कथेला अधिक विश्वासार्हता देऊ शकतात.

हा चित्रपट किंवा आंदोलन केवळ तरुणांना उद्देशून नाही; तो सत्ताधाऱ्यांना आणि ज्येष्ठ पिढीलाही संदेश देतो. आंदोलकांविषयी अवमानकारक भाषा वापरणे किंवा बॅरिकेड्स उभारून असहमतीला उत्तर देणे, यामुळे आधीच आपले म्हणणे ऐकले जात नाही अशी भावना असलेल्या लोकांचा भ्रमनिरास अधिक वाढू शकतो. सार्वजनिक विश्वास मिळवू इच्छिणाऱ्या संस्थांनी पारदर्शकतेद्वारे तो कमवला पाहिजे—प्रश्नपत्रिका फुटण्याच्या घटनांची विश्वासार्ह चौकशी, सहज उपलब्ध तक्रार निवारण व्यवस्था आणि प्रामाणिक संवाद यांद्वारे. या घडामोडींच्या काही टप्प्यांवर CJP आणि सरकारी प्रतिनिधींमध्ये चर्चा झाल्याचे वृत्त आहे. हा सकारात्मक संकेत आहे; मात्र त्या चर्चांतून टिकाऊ सुधारणा घडतात का, ही खरी कसोटी आहे.

पालक आणि शिक्षकांचीही भूमिका महत्त्वाची आहे. चित्रपटातील ज्येष्ठ व्यक्ती कधी अनुपस्थित, कधी नियंत्रक, तर कधी तडजोडी करणाऱ्या दिसतात; त्यामुळे तरुण पात्रे स्वतःच पुढाकार घेतात. जबाबदार तरुण नागरिक घडवू इच्छिणाऱ्या समाजाने त्यांचे म्हणणे लवकर ऐकले पाहिजे, रोजगार आणि न्याय्यतेबद्दलच्या त्यांच्या चिंता खऱ्या मानल्या पाहिजेत आणि त्यांच्या अस्वस्थतेला केवळ गोंधळ किंवा अडथळा म्हणून नाकारू नये.

समीक्षण करत असताना कोणताही चित्रपट निर्दोष असल्याचा दावा करता येत नाही. चित्रपटाच्या शेवटी दाखवलेली राजकीय हत्या अस्वस्थ करणारी वाटली; तसेच संघर्षाचे चित्रण काहीसे सोपे करून दाखवलेले वाटले, कारण वास्तवातील संस्थात्मक भ्रष्टाचाराच्या मुळाशी क्वचितच एकच मंत्री असतो. स्त्री पात्रांचा अभिनय चांगला असूनही कथेत त्यांना पुरुष पात्रांइतकी निर्णयक्षमता दिलेली नाही. उत्तरार्धात नाट्यमय भावनांवरही मोठ्या प्रमाणात भर आहे. तरीही चित्रपटाची प्रामाणिकता, सोपे समाधान देण्यास त्याने दिलेला नकार आणि मोठे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी घेतलेली जोखीम ही त्याची बलस्थाने आहेत.

त्याचप्रमाणे CJPची तुलना चित्रपटाशी करताना मर्यादा लक्षात ठेवायला हव्यात. चित्रपट ही सुरुवात आणि शेवट असलेली नियंत्रित कथा असते; प्रत्यक्ष चळवळ मात्र गुंतागुंतीची, विविध मतांनी भरलेली आणि अपूर्ण असते. समर्थकांना ती लोकशाहीतील उशिरा का होईना जागृती वाटते; तर सत्ताधारी पक्षातील वरिष्ठ व्यक्तींसह टीकाकार तिला व्यत्यय आणणारी किंवा राजकीय हेतूने प्रेरित म्हणतात. दोन्ही बाजूंचा विचार करून स्वतःचा निष्कर्ष काढण्याचा अधिकार नागरिकांना आहे.

‘रंग दे बसंती’ हा आपल्या पिढीतील सर्वात महत्त्वाच्या हिंदी चित्रपटांपैकी एक आहे. त्याने उत्तरे दिली म्हणून नव्हे, तर एका राष्ट्राला प्रश्न विचारायला लावला म्हणून: इतरांनी बलिदान देऊन मिळवलेल्या स्वातंत्र्याचे आपण काय करत आहोत? अभिनय, संगीत आणि कथनरचना आजही प्रभावी आहेत; आणि त्याचा मुख्य संदेश प्रदर्शित झाला त्या काळापेक्षा आज अधिक समर्पक वाटतो. आजच्या तरुण आंदोलकांच्या चेहऱ्यांत—त्यांच्या प्रत्येक मागणीशी सहमत असो वा नसो—उदासीन समजली गेलेली पिढी प्रत्यक्षात उदासीन नाही, ही चित्रपटातील आशा पुन्हा दिसते.

©के. राहुल 9096242452