The Rise and Fall of the Habsburg Dynasty- Marriage, Faith, and Empire in Europe, c. 1273–1918- Article by Dr. Rahul S. Kharat
The Rise and Fall of the Habsburg Dynasty- Marriage, Faith, and Empire in Europe, c. 1273–1918- Article by Dr. Rahul
S. Kharat
Introduction
Few European institutions have lasted as long, or shaped as
much of the continent, as the House of Habsburg. From the election of Rudolf I
as King of the Romans in 1273 to the withdrawal of Charles I from affairs of
state in November 1918, members of the family held crowns in Central Europe for
roughly six and a half centuries. At their height in the sixteenth century they
ruled Spain and its American possessions, the Netherlands, much of Italy,
Bohemia, Hungary and the Austrian lands, and they wore the imperial crown of
the Holy Roman Empire almost without interruption from 1440 to 1806 (the sole
exception being the Wittelsbach Charles VII, 1742–45).
Yet the Habsburgs were never a nation-state's dynasty. They
had no national territory, no single language, no common legal order and, for
most of their history, no capital that could claim to be the undisputed centre
of their world. What bound their possessions together was the person of the
ruler, the dynasty's genius for inheritance, and a shared (if often contested)
commitment to Catholic Christianity. This article traces how that improbable
construction was assembled, how it adapted to successive crises, and why it
finally dissolved in the aftermath of the First World War. It argues that the
dynasty's rise and its fall were products of the same underlying logic: a
composite, dynastic polity that proved extraordinarily resilient in the early
modern world and extraordinarily vulnerable in the age of mass politics and
nationalism.
I. Origins: From a Swiss Castle to the Danube
The name derives from the Habichtsburg (Hawk's Castle),
built in the early eleventh century in what is now the Swiss canton of Aargau.
For two centuries the family were regional magnates in Upper Alsace and the
Aargau, accumulating counties and advocacies (the legal protection of
monasteries) in the manner of many south-German noble houses.
Their leap into the first rank came with Rudolf of Habsburg.
Elected King of the Romans in 1273, largely because the electors wanted a
capable but comparatively modest ruler after a long interregnum, Rudolf soon
showed unexpected ambition. His rival, King Ottokar II of Bohemia, held
Austria, Styria, Carinthia and Carniola, the fruit of the extinction of the
Babenberg dynasty in 1246. Rudolf defeated and killed Ottokar at the Battle of
the Marchfeld in 1278 and, in 1282, invested his sons with Austria and Styria.
The Habsburgs had acquired the territorial base on the middle Danube that would
remain their core for the next 636 years.
The fourteenth and fifteenth centuries were a period of
consolidation interrupted by partition and rivalry. The family acquired
Carinthia and Carniola (1335), Tyrol (1363) and, over time, scattered holdings
in the Alps and Swabia, while losing most of their ancestral lands in Switzerland
to the emerging Confederation. Duke Rudolf IV (r. 1358–65) commissioned the
forged charters known as the Privilegium
Maius, which claimed special status for Austria, including quasi-royal
rights and an archducal title. Although the forgery was long rejected by the
imperial chancery, it was later confirmed in practice by Frederick III and
became part of the legal foundation of Habsburg exceptionalism.
Frederick III (r. 1440–93) is often caricatured as a
plodding ruler, driven from Vienna by the Hungarian king Matthias Corvinus and
wandering his lands with a modest retinue. But he was the last emperor crowned
in Rome (1452), and he secured the key move of the dynasty's history: the
marriage of his son Maximilian to Mary, heiress of Burgundy. The device attributed
to him, the vowels A.E.I.O.U., is
traditionally read as Austriae est
imperare orbi universo, 'it is Austria's destiny to rule the whole world.'
Whatever Frederick actually intended, the slogan expresses the dynasty's later
self-image.
II. The Marriage Strategy and the Great Inheritance
The decisive phase of Habsburg expansion was driven less by
conquest than by dynastic arithmetic. Maximilian I's marriage to Mary of
Burgundy in 1477 brought the Burgundian Netherlands and the Franche-Comté into
the family's orbit, at the cost of a long struggle with France. In 1496
Maximilian's son Philip the Handsome married Joanna, daughter of Ferdinand of
Aragon and Isabella of Castile. A series of premature deaths among Spanish
heirs then turned what had looked like a modest alliance into an astonishing
windfall. In 1516 Philip and Joanna's son Charles became king of Spain with its
Italian and American possessions; in 1519 he was elected Holy Roman Emperor as
Charles V.
A second, parallel arrangement was concluded at Vienna in
1515: a double marriage between the Habsburgs and the Jagiellon dynasty of
Bohemia and Hungary. When King Louis II of Hungary and Bohemia died at the
Battle of Mohács in 1526, fighting the Ottomans, the Habsburg claim was ready.
Charles's brother Ferdinand I was elected to the Bohemian and the (rump)
Hungarian crowns, and the Danubian monarchy was born.
The later epigram Bella
gerant alii, tu felix Austria nube ('Let others wage war; you, happy
Austria, marry') is a Latin tag whose origins are obscure and probably
post-date these events, but it captures a real pattern. Between 1477 and 1526
the family acquired more territory by marriage and inheritance than most
dynasties could win in a century of war. It also set a pattern: the Habsburgs
would come to regard the composite state as a family estate to be managed,
divided and defended by genealogical means.
III. Charles V and the Partition of the Habsburg World
Charles V (1500–58) presided over an empire on which, in a
phrase later attached to his son's realms, the sun never set. His reign was
consumed by overlapping struggles: with Francis I of France over Italy and
Burgundy; with the Ottomans in the Mediterranean and on the Danube; and with
the Protestant Reformation, which fractured the religious unity he regarded as
essential to his office. The Diet of Worms (1521), where Luther refused to
recant, became the symbolic moment of this failure. By the time of the Peace of
Augsburg (1555), which allowed the princes of the Empire to determine the religion
of their territories, Charles had effectively conceded that confessional unity
could not be restored by force.
Exhausted, he abdicated his various crowns in 1555–56. The
inheritance was divided: his son Philip II received Spain, the Netherlands, the
Italian possessions and the overseas empire; his brother Ferdinand I took the
Austrian lands, Bohemia, Hungary and the imperial title. The partition was
lasting, and the Habsburgs were thereafter two branches: the Spanish and the
Austrian. They collaborated closely, intermarried repeatedly and shared a
Catholic mission, yet they pursued distinct interests.
IV. The Spanish Habsburgs: Zenith and Exhaustion
Under Philip II (r. 1556–98) Spain commanded unmatched
resources, including American silver and the annexation of Portugal in 1580.
But the structure was brittle. The Crown went bankrupt repeatedly in the later
sixteenth century; the Dutch Revolt (from 1568) drained men and money for
eighty years; the failure of the Armada in 1588 revealed the limits of Spanish
power. Under his successors, the system of ministerial favourites and costly
foreign commitments continued. The Peace of Westphalia (1648) acknowledged
Dutch independence, and the Peace of the Pyrenees (1659) confirmed French
ascendancy.
The Spanish line ended in biological as well as political
exhaustion. A tradition of close-kin marriage, pursued to keep inheritances
within the family, produced remarkable levels of inbreeding. A 2009 genetic
study of the dynasty by Gonzalo Alvarez and colleagues estimated the inbreeding
coefficient of Charles II (r. 1665–1700) at about 0.25, comparable to that of
the offspring of siblings. Charles II was physically and intellectually frail
and died childless in November 1700. The war that followed, the War of the Spanish
Succession (1701–14), ended with the Bourbon Philip V on the Spanish throne,
while the Austrian Habsburgs received the Spanish Netherlands, Milan, Naples
and Sardinia in the settlements of Utrecht and Rastatt. The 'jaw' of the
Habsburgs is the most famous symbol of this story, but its significance should
not be exaggerated: Spain's decline had far more to do with fiscal strain,
military overextension and the structural problems of a vast, poorly integrated
empire.
V. The Austrian Habsburgs: Confession, War and the Making of a Danubian
Monarchy
The Austrian branch inherited a more modest but more durable
set of lands. From the late sixteenth century they confronted both the Ottoman
threat and a Protestantized nobility. The Counter-Reformation, championed by
rulers such as Ferdinand II (r. 1619–37), was both a religious and a political
programme: by enforcing Catholicism, the dynasty hoped to strengthen the
central authority against the Estates, the representative assemblies of nobles
that had acted as a check on royal power.
The Bohemian revolt of 1618, which began with the
Defenestration of Prague, set off the Thirty Years' War. The Habsburg victory
at White Mountain (1620) led to the execution of leading rebels, large-scale
confiscation of noble property, and the reshaping of the Bohemian aristocracy
into a loyal, largely Catholic elite, many of foreign origin. Yet the larger
imperial ambitions of Ferdinand II and Ferdinand III foundered; the Peace of
Westphalia (1648) confirmed the autonomy of the German princes and effectively
ended the dream of a centralized imperial monarchy. Habsburg energies shifted
eastwards.
The siege of Vienna in 1683 was the Ottoman Empire's last
great attempt on the city; it was relieved by a combined army under the Polish
king Jan III Sobieski. The following decades brought a stunning reversal. By
the Treaty of Karlowitz (1699) the Habsburgs gained most of Hungary and
Transylvania, and the Peace of Passarowitz (1718) added the Banat and parts of
Serbia. The monarchy was now a great power with a major Danubian centre of
gravity, a status that its Baroque palaces, churches and aristocratic estates
were designed to advertise.
VI. Maria Theresa, Joseph II and the Enlightenment State
The central crisis of the eighteenth century concerned
succession. Charles VI had no surviving sons, and through the Pragmatic
Sanction (1713) he sought to ensure that his daughters could inherit the entire
monarchy. When he died in 1740, Frederick II of Prussia promptly invaded
Silesia, and the War of the Austrian Succession (1740–48) began. Maria Theresa
(r. 1740–80) survived, in part thanks to a decisive appeal to the Hungarian
nobility in 1741, but lost most of Silesia; the Seven Years' War (1756–63)
failed to recover it. Her husband, Francis Stephen of Lorraine, became emperor
in 1745, and the dynasty is thereafter often called Habsburg-Lorraine.
The loss of Silesia triggered a programme of reform. Maria
Theresa and her advisers centralized finance and administration, strengthened
the army, established compulsory elementary schooling (1774) and began to limit
the burdens of serfdom. Her son Joseph II (sole ruler 1780–90) took these
tendencies further, with the Edict of Toleration (1781) for Protestants and
Orthodox Christians, the abolition of personal serfdom, the dissolution of many
contemplative monasteries and an assault on the privileges of the nobility and
the Hungarian constitution. His radical programme provoked revolt in the
Austrian Netherlands and in Hungary, and he reversed some of it on his deathbed.
'Josephinism,' the idea of a rationalized state serving a utilitarian
conception of the common good, nevertheless left a deep imprint on Habsburg
administration and political culture.
VII. Revolution, Napoleon and the End of the Old Empire
The French Revolution and Napoleon undermined the dynastic
world on which the Habsburgs depended. After a series of defeats, Francis II
was compelled to accept the dissolution of the Holy Roman Empire in 1806,
having already, in 1804, proclaimed himself hereditary Emperor of Austria as
Francis I, a pre-emptive move to preserve imperial rank. The thousand-year-old
Empire, which had been under Habsburg leadership for most of the previous four
centuries, ended with a short declaration.
The Habsburgs nevertheless played a decisive role in the
coalition that defeated Napoleon. Under the diplomacy of Clemens von
Metternich, the Congress of Vienna (1814–15) reconstructed Europe on principles
of legitimacy and balance of power. Austria presided over the new German
Confederation and dominated the Italian peninsula. Metternich's system,
however, relied on suppressing liberal and national movements, and it rested on
a state apparatus that was deeply conservative and financially fragile. It lasted
until the revolutions of 1848.
VIII. Francis Joseph and the Dilemma of Nationalism
The revolutions of 1848 nearly destroyed the monarchy.
Hungarian, Czech, Italian and Viennese uprisings coincided, and the dynasty
survived largely because its army remained loyal, with the crucial help of
Russian intervention in Hungary in 1849. The young Francis Joseph, who acceded
in December 1848 and would reign until his death in 1916, embodied the
neo-absolutist response: centralization, bureaucracy and a conviction that
dynastic authority was the only force capable of holding together a
multi-ethnic state.
Military defeats forced a change of course. The loss of
Lombardy in 1859 (after Magenta and Solferino) was followed by the catastrophic
defeat by Prussia at Königgrätz in 1866, which expelled Austria from German
affairs and ended its role as the leading German power. The result was the Ausgleich (Compromise) of 1867, which
created the Dual Monarchy of Austria-Hungary. The Hungarian elite obtained
near-complete internal autonomy, sharing with Vienna only the monarch, the
army, foreign affairs and the finance needed to sustain them. This settlement
gave Hungarians a strong stake in the monarchy, but it left other
nationalities, notably Czechs, Poles, Croats, Romanians, Slovaks and Serbs,
with a sense of exclusion, and it ensured that every attempt at further
constitutional reform confronted the veto of one or both dominant partners.
The dissolution of the monarchy was not inevitable, and
recent historiography has stressed how far the empire's citizens engaged with
its institutions. Schools, courts, the army and the civil service offered
avenues for advancement; most political movements before 1914 sought autonomy
within the monarchy, not independence outside it. Pieter Judson has argued that
the empire's capacity to generate loyalty has been underestimated precisely
because historians have read the nationalist triumph of 1918 backwards into the
earlier period. At the same time, nationalism increasingly structured everyday
politics, from language ordinances in Bohemia to the quarrels of the Reichsrat,
and made governance harder.
The empire's cultural achievements in this era were
extraordinary: Vienna in the decades around 1900 produced Freud, Mahler, Klimt,
Schnitzler, Wittgenstein and the school of Austrian economics. But Francis
Joseph's personal life was marked by tragedy: the execution of his brother
Maximilian in Mexico (1867), the suicide of his son Rudolf at Mayerling (1889)
and the assassination of his wife Elisabeth (1898). The occupation of
Bosnia-Herzegovina (1878) and its annexation in 1908 brought the monarchy into
direct conflict with Serbian aspirations and increasingly bound it to the
German Empire.
IX. 1914–1918: War and Dissolution
The assassination of Archduke Franz Ferdinand, heir to the
throne, by the Bosnian Serb Gavrilo Princip at Sarajevo on 28 June 1914 set in
motion the July Crisis. Vienna, supported by Berlin's 'blank cheque,' issued an
ultimatum to Serbia and declared war on 28 July. Christopher Clark has
described the actors in this crisis as sleepwalkers, and while the
interpretation of responsibility remains contested, there is little doubt that
Austro-Hungarian decision-makers saw the confrontation with Serbia as a
question of the monarchy's survival as a great power.
The war exposed the state's weaknesses. Military setbacks in
Galicia and Serbia in 1914 were followed by growing dependence on German
command. Food shortages, inflation and requisitioning strained civilian
loyalty; wartime emergency rule, with its trials of suspected disloyalty and
its suspension of parliament until 1917, alienated many. Francis Joseph died in
November 1916, and his successor, Charles I, tried to negotiate a separate
peace and to federalize the monarchy through the manifesto of October 1918.
These efforts came too late. By then, national councils in Prague, Zagreb and
elsewhere were proclaiming independent states, supported by the Allies, who had
by 1918 embraced the dismemberment of the monarchy as a war aim. On 11 November
1918 Charles issued a declaration renouncing any participation in affairs of
state, without formally abdicating; Hungary followed with a similar statement
two days later. In April 1919, the Austrian republic passed the Habsburg Law,
which banished the dynasty and confiscated its property.
The Treaties of Saint-Germain (1919) and Trianon (1920)
established the successor states: Austria and Hungary as reduced republics and
kingdoms, Czechoslovakia, the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (later
Yugoslavia), with substantial territories also going to Poland, Romania and
Italy. Charles made two failed attempts to regain the Hungarian throne in 1921
and died in exile on Madeira in 1922. His son Otto, long the pretender,
renounced his claims in 1961, was later a member of the European Parliament and
died in 2011.
X. Why Did the Habsburgs Rise, and Why Did They Fall?
The logic of the
composite monarchy. Historians such as H. G. Koenigsberger and J. H.
Elliott have described early modern states as 'composite monarchies' in which a
single ruler governed several territories, each retaining its own laws,
privileges and institutions. The Habsburg lands were an extreme case. This
structure was well suited to a world in which loyalty was personal and
legitimacy dynastic: territories could be added by marriage or inheritance
without having to be assimilated. It allowed the dynasty to absorb shocks, as
when Maria Theresa could draw on Hungarian loyalty while losing Silesia.
Fiscal-military
limits. The dynasty repeatedly outran its resources. Spain's repeated
bankruptcies, the Austrian state's chronic indebtedness and the defeats of 1859
and 1866 reflect a recurring disjunction between ambition and fiscal capacity.
Compared with Britain, the Netherlands or Prussia, the Habsburg lands lacked an
integrated tax system or reliably efficient credit institutions until
relatively late.
Religion as glue and
as solvent. Catholicism gave the dynasty a mission and a network of loyal
institutions, but it also made reconciliation with Protestant subjects hard and
the Thirty Years' War possible. Later, Josephine tolerance and the Catholic
Church's support for the monarchy produced a more subtle balance, though the
church's close association with the dynasty gave anticlerical and nationalist
movements a common enemy.
Dynastic strategy.
The marriage policy that created the empire also posed risks: the dependence of
the empire on a single line of descent (visible in 1700 and in 1740), the
temptation of close-kin marriage, and the vulnerability of the whole structure
to the death of a ruler.
Nationalism and mass
politics. In the nineteenth century, the key ideological bases of political
legitimacy shifted from dynastic right to popular sovereignty and national
self-determination. A monarchy without a titular nation could not easily appeal
to either. The dualist compromise gave stability, but it also entrenched Magyar
and German-Austrian primacy and blocked more inclusive arrangements.
The contingency of
1914. Finally, it is important to avoid fatalism. A. J. P. Taylor famously
saw the monarchy as a doomed anachronism, while Robert Kann and later scholars
stressed its adaptability and the weakness of separatist sentiment before the
war. The war's length, the economic pressure of the Allied blockade, the
monarchy's dependence on Germany and, finally, Allied policy in 1918 together
turned a stressed but functioning polity into a collapsing one.
XI. Court, Ceremony and the Baroque Imagination
The Habsburgs ruled as much through display as through
administration. Charles V inherited the elaborate ceremonial of the Burgundian
court, and under Philip II this fused with Castilian gravity into the rigid
etiquette later known as 'Spanish ceremonial.' When Ferdinand II and, above
all, Leopold I (r. 1658–1705) made Vienna the permanent seat of the imperial
court, they brought this ritual with them. The emperor was presented as a
sacral figure: on Maundy Thursday he washed the feet of poor men, at Corpus
Christi he walked in procession behind the Host, and the court maintained a
calendar of pilgrimages, masses and processions that fused dynastic and
religious identity.
Historians describe this cultural programme as the Pietas Austriaca, the 'Austrian piety'
of a dynasty that claimed to rule by divine favour and that attributed its
victories to the Eucharist, the Virgin Mary and the Cross (Coreth 1959). The
idea had practical uses. It offered the scattered, linguistically diverse lands
of the monarchy a shared devotional language, and it gave the
Counter-Reformation a courtly face. After the relief of Vienna in 1683 and the
long run of victories over the Ottomans, the dynasty and its aristocracy
translated confidence into stone. Prince Eugene of Savoy's Belvedere, the
Karlskirche vowed by Charles VI during the plague of 1713 and designed by
Johann Bernhard Fischer von Erlach, the vast abbey of Melk and the palace of
Schönbrunn are the best-known monuments of a Baroque style that came to define
Central Europe's visual identity.
Music was a second pillar of the court's prestige. Leopold I
was himself a competent composer, and the imperial chapel under Johann Joseph
Fux was among the finest in Europe. In the eighteenth century Vienna attracted
Gluck, Haydn and Mozart, and in the early nineteenth Beethoven, who dedicated
major works to his pupil and patron Archduke Rudolf, a brother of Emperor
Francis I, and composed the Missa
Solemnis for Rudolf's installation as Archbishop of Olmütz. The
relationship between dynasty and artist was rarely smooth, but the Habsburg
court, together with the great aristocratic households that imitated it,
created the institutional conditions for the extraordinary flowering of
Viennese music.
The Enlightenment brought a different register of patronage.
Maria Theresa's physician Gerard van Swieten reformed medical teaching in
Vienna, the Theresianum trained a new class of officials, and Joseph II opened
the imperial Prater park to the public in 1766 and founded the General Hospital
in 1784. The court's cultural role thus shifted gradually from the display of
sacred kingship to the cultivation of a rationalized, educated state, without
ever abandoning the splendour that made the dynasty visible to its subjects.
XII. Society, Economy and Administration
Beneath the imperial court lay a society organized by rank,
region and religion. In most Habsburg lands, power was shared between the ruler
and the Estates, assemblies of nobles, clergy and, in places, townsmen and
peasants. A narrow circle of magnate families, among them the Esterházy in
Hungary, the Schwarzenberg and Lobkowicz in Bohemia and the Liechtenstein in
Austria, controlled vast estates and, until the eighteenth century, much of
local government. The rural majority were bound to the land: serfdom, with its
labour dues known as robot, was the
basic condition of the peasantry in Bohemia, Hungary and Galicia.
Reform came from above and was slow. Maria Theresa regulated
peasant obligations in Hungary through the urbarium
of 1767 and in Bohemia through the Robotpatent
of 1775, and Joseph II abolished personal serfdom in 1781 (in Hungary, 1785). Full
emancipation, including the end of feudal dues, came only in 1848, after the
deputy Hans Kudlich proposed it in the Austrian parliament and the government,
hoping to separate the peasantry from the radical towns, accepted. The long
persistence of the old agrarian order helps explain why the monarchy's economic
modernization, though real, was geographically uneven.
The contrasts were striking. The Bohemian lands became the
industrial heartland of the empire, with textile and glass industries and,
later, engineering and armaments works such as the Škoda factory at Pilsen.
Lower Austria and the Vienna basin developed metalworking and consumer
industries. Hungary remained mainly agrarian, exporting grain and livestock,
while Galicia and the Balkan fringes stayed poorer. Transport knitted these
regions together: the Kaiser Ferdinands-Nordbahn opened between 1837 and 1839,
the Semmering railway (1854) crossed the Alps, and by 1857 Vienna was linked by
rail to the Adriatic port of Trieste, the empire's window onto the
Mediterranean. In the second half of the century, Vienna's population grew from
roughly 400,000 to over two million, and the demolition of its old
fortifications from 1857–58 opened space for the Ringstrasse, the great
boulevard of parliament, university, theatre and museums that expressed the
self-image of a liberal bourgeoisie.
The state's finances were less secure than its architecture.
The wars against revolutionary France forced the government to declare
bankruptcy in 1811, and military expenditure continued to dominate budgets
throughout the century. Administration was carried out by a professional
bureaucracy, the heirs of the Theresian and Josephine reforms, whose habits of
paperwork, hierarchy and caution were affectionately satirized by Robert Musil,
who called the monarchy 'Kakania' after its dual titles k.u.k. (imperial and royal) and k.k.
(imperial-royal). After 1867 the monarchy had three sets of institutions:
common ministries for foreign affairs, war and joint finance; an Austrian government;
and a Hungarian one. The financial settlement between the two halves, the
quota, had to be renegotiated every ten years, and each negotiation became a
moment of political crisis. By 1910 the monarchy's population approached 51
million, making it the third most populous state in Europe after Russia and
Germany.
XIII. The Military Frontier and the Ottoman Wars
For three centuries the Habsburgs were the principal
European barrier against the Ottoman Empire, and the long confrontation shaped
both their territory and their institutions. From the sixteenth century the
dynasty organized the southern border of Croatia and Hungary as a Militärgrenze, a military frontier
settled by Orthodox Serb, Croat and Vlach peasant-soldiers who received land in
return for service and answered to imperial officers rather than to the local
nobility. The system, studied by Gunther Rothenberg, was a standing garrison, a
quarantine zone against plague and a reservoir of manpower; it survived, with
changes, until 1881.
The campaigns of the late seventeenth and early eighteenth
centuries brought spectacular success. Prince Eugene of Savoy, born in Paris
and refused a command by Louis XIV, entered Habsburg service and became the
greatest commander of his age: he destroyed an Ottoman army at Zenta in 1697,
fought alongside the Duke of Marlborough at Blenheim in 1704 and captured
Belgrade in 1717. Yet the new territories could not be held easily. Belgrade
and northern Serbia were lost again in 1739, and the dynasty learned that
conquest in the Balkans produced more commitments than revenues.
The frontier also had an internal side. Hungarian nobles,
who resented centralization and the dynasty's confessional policy, rose in
revolt several times, most seriously in the war of independence led by Ferenc
Rákóczi II between 1703 and 1711. The Peace of Szatmár (1711) ended it by
confirming the Hungarian constitution and noble privileges. The episode
illustrates a key feature of Habsburg statecraft: where force could not decide
a conflict, the dynasty negotiated, guaranteeing local liberties in exchange
for loyalty. That pragmatism, rather than any single ideology, explains how a
ruler in Vienna could command a multinational and multi-confessional monarchy
for so long.
The army itself became the dynasty's most conspicuous
multinational institution. Maria Theresa founded the Theresian Military Academy
at Wiener Neustadt in 1751 and the Military Order of Maria Theresa in 1757,
giving officers of modest origin a path to rank and nobility. István Deák's
study of the officer corps showed that, until 1914, it remained loyal to the
monarch and largely indifferent to rival nationalisms, sharing a common
language of command and a professional ethos. The army's repeated defeats in
the nineteenth century, at Solferino, Königgrätz and, ultimately, in Galicia
and Serbia in 1914, are therefore explained less by the loyalty of the troops
than by the weakness of the state's fiscal and industrial base.
XIV. Women and the Dynastic State
A dynasty that built its power on marriage and inheritance
depended on its women, and the Habsburg story cannot be told without them.
Margaret of Austria, daughter of Maximilian I, governed the Netherlands for her
nephew Charles V and negotiated the Treaty of Cambrai (1529), nicknamed the
'Ladies' Peace' because it was concluded between her and Louise of Savoy. Her
successor, Mary of Hungary, another sister of Charles V, ruled the Low
Countries for a quarter of a century. Such regencies were not exceptions but
instruments: in a composite monarchy where the ruler could not be everywhere,
trusted family members stood in for him.
The most consequential female ruler was Maria Theresa.
Because the Pragmatic Sanction allowed a daughter to inherit only when there
was no son, her accession in 1740 was legally secure on paper and militarily
contested in practice. She governed for forty years, bore sixteen children, and
combined an instinctive conservatism in religion with a pragmatic appetite for
administrative reform. Her marriage policy extended the dynasty's reach across
Europe: her daughter Marie Antoinette married the future Louis XVI in 1770, and
her other children were placed in Naples, Parma and the Austrian Netherlands. A
later generation continued the pattern: in 1810 Francis I's daughter Marie
Louise was married to Napoleon, a union intended to secure peace and later
reversed by Napoleon's fall.
In the nineteenth century the most famous Habsburg woman was
Empress Elisabeth ('Sisi'), who wearied of court etiquette in Vienna, travelled
restlessly, and championed Hungarian interests, helping to prepare the ground
for the Compromise of 1867. Her assassination by an Italian anarchist, Luigi
Lucheni, in Geneva in 1898 became a symbol of the dynasty's private tragedies.
The last empress, Zita of Bourbon-Parma, outlived her husband Charles I by more
than six decades and died in 1989, having become the most visible guardian of
the dynasty's memory.
XV. Law, Religion and Minorities
Habsburg rule combined a strong confessional tradition with a
gradual, pragmatic extension of legal equality. Catholicism remained the
dynasty's identity, but from 1781 Joseph II's Edict of Toleration allowed
Lutherans, Calvinists and Orthodox Christians to worship publicly, and in 1782
his patents for the Jews eased restrictions on residence, trade and education
while also pressing for cultural assimilation. The Austrian General Civil Code
of 1811 created a unified private law for the German-speaking lands that still
shapes Austrian legal practice. The December Constitution of 1867 guaranteed
civil equality and freedom of belief to all citizens of the Austrian half of
the monarchy, and the state recognized Islam as a legal religious community in
1912, after the annexation of Bosnia, an unusual step for a European power of
the time.
For Jews in particular the monarchy was often a protector
against hostile local majorities, and Francis Joseph enjoyed genuine popularity
in many Jewish communities. Yet antisemitism was not absent. The emperor
repeatedly refused to confirm the antisemitic politician Karl Lueger as mayor
of Vienna in the 1890s before reluctantly accepting him in 1897, an episode
that shows both the limits of dynastic authority and the dynasty's reluctance
to ally with mass movements.
Language proved the most explosive issue. The monarchy had
no single official language outside the army, and bureaucratic usage varied by
region. The Badeni ordinances of 1897, which would have required officials in
Bohemia and Moravia to know both Czech and German, provoked violent protests
among German speakers and obstruction in the Reichsrat, and were withdrawn in
1899. Language, in other words, became a proxy for status and employment in a
state where public office was the main route to social mobility. By the time
universal male suffrage was introduced in the Austrian half in 1907, national
parties had become the main vehicles of mass politics, and the monarchy's
institutions were increasingly organized around negotiating between them.
XVI. Debates among Historians
The historiography of the Habsburg Monarchy has itself
passed through several phases. In the decades before and after 1918,
nationalist writers in the successor states often portrayed the empire as a
'prison of nations' (Völkerkerker), a
cage that held aspiring nations in subjection until they broke out. This view
served the legitimacy of the new states, but it was also a retrospective
construction, reading the outcome of 1918 back into earlier centuries.
Several scholars challenged it. Robert Kann's The Multinational Empire (1950) examined
the many projects for federal and national reform and argued that the monarchy
had real alternatives. A. J. P. Taylor, by contrast, argued that the dynasty's
survival depended on its ability to survive without the support of any one
nation, and he regarded the system as ultimately unsustainable. More recent
work, notably by Pieter Judson, Tara Zahra and the contributors to Laurence
Cole and Daniel Unowsky's volume on imperial loyalty, has shifted attention to
ordinary people and to the practical work of administration. Judson stresses
the empire's capacity to generate patriotism through schooling, ritual and the
figure of the emperor, while Zahra describes the phenomenon of 'national
indifference,' in which many people moved fluidly between languages and
identities and resisted nationalist pressure to choose.
For the earlier period, R. J. W. Evans and Peter Wilson have
emphasized the Habsburgs' role in the constitutional life of the Holy Roman
Empire and the importance of Bohemia, Hungary and the Estates. Studies of the
First World War, by Manfried Rauchensteiner among others, have underlined that
the monarchy fought for longer and with greater cohesion than most observers
expected, which strengthens the argument that defeat and Allied policy, rather
than inevitable decay, were the proximate causes of its end. Debates over
responsibility for the outbreak of war in 1914, shaped by Fritz Fischer's
emphasis on German aims and by Christopher Clark's focus on the multipolar
system and Serbia's role, continue to inform how the monarchy's final decisions
are judged.
XVII. The Afterlife of the Monarchy
The Habsburg world did not vanish with the empire; it passed
into memory and literature. Joseph Roth's Radetzky
March (1932) and Stefan Zweig's memoir The
World of Yesterday (1942) depicted the monarchy as a lost home of security
and cosmopolitan culture, and Robert Musil's unfinished The Man Without Qualities mocked it with affectionate irony.
Claudio Magris, in his study of what he called the 'Habsburg myth' in Austrian
literature, showed how these writers fashioned an idealized image that served
as an antidote to the violence of the twentieth century. Historians such as
Carl Schorske have, in turn, treated fin-de-siècle Vienna as a laboratory of
modernity, where Freud, Klimt, Schoenberg and others responded to the political
crisis of liberalism with new forms of art and thought.
After 1945 the successor states built their own national
narratives, often with little room for the dynasty. Only after 1989 did Central
European historians and publics begin to reassess the monarchy more calmly,
recognizing both its coercive episodes and its achievements in law, education,
transport and urban culture. The Habsburg legacy is today visible in everyday
life, in the coffeehouses of Vienna and Trieste, in the shared architecture of
the great Central European cities, in border regions where several languages
remain in use, and in a continuing public conversation, in the age of the
European Union, about the possibility of governing difference through common
institutions.
Conclusion: The Habsburg Legacy
The Habsburg dynasty cannot be reduced to a tale of
inexorable decline. Its rise was a remarkable feat of statecraft, in which
genealogy, diplomacy, religious mission and administrative reform combined to
create one of the largest and most durable political formations in European
history. Its fall, when it came, was swift and was determined as much by the
pressures of total war and the ideology of nationalism as by internal weakness.
The dynasty's traces remain: in the architecture of Vienna,
Prague, Budapest, Kraków and Trieste; in the multilingual character of Central
European culture; in legal and administrative traditions (the Austrian civil
code of 1811 still underlies Austrian law); and in a lingering nostalgia,
sometimes called the 'Habsburg myth,' for a supranational order that, with all
its flaws, accommodated many peoples under a common roof. For historians of the
European Union, the comparison, though imperfect, is irresistible: it is a
reminder that the problem of governing diversity within a shared political
framework has a long history, and that its failures are as instructive as its
successes.
References
•
Bérenger, Jean. A
History of the Habsburg Empire, 1273–1700 and 1700–1918. Longman, 1994–97.
•
Clark, Christopher. The
Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914. Allen Lane, 2012.
•
Evans, R. J. W. The
Making of the Habsburg Monarchy, 1550–1700. Oxford University Press, 1979.
•
Judson, Pieter M. The
Habsburg Empire: A New History. Harvard University Press, 2016.
•
Kann, Robert A. A
History of the Habsburg Empire, 1526–1918. University of California Press,
1974.
•
Parker, Geoffrey. Emperor:
A New Life of Charles V. Yale University Press, 2019.
•
Taylor, A. J. P. The
Habsburg Monarchy, 1809–1918. Hamish Hamilton, 1948.
•
Wheatcroft, Andrew. The
Habsburgs: Embodying Empire. Viking, 1995.
•
Wilson, Peter H. Heart
of Europe: A History of the Holy Roman Empire. Allen Lane, 2016.
•
Alvarez, Gonzalo, Francisco C. Ceballos and Celsa
Quinteiro. 'The Role of Inbreeding in the Extinction of a European Royal
Dynasty.' PLoS ONE 4(4), 2009.
Additional works
cited and consulted
•
Beales, Derek. Joseph
II. Vol. 1, In the Shadow of Maria
Theresa, 1741–1780. Cambridge University Press, 1987; Vol. 2, Against the World, 1780–1790. Cambridge
University Press, 2009.
•
Beller, Steven. Francis
Joseph. Longman, 1996.
•
Cole, Laurence, and Daniel L. Unowsky, eds. The Limits of Loyalty: Imperial Symbolism,
Popular Allegiances, and State Patriotism in the Late Habsburg Monarchy.
Berghahn Books, 2007.
•
Coreth, Anna. Pietas
Austriaca. Verlag für Geschichte und Politik, 1959.
•
Deák, István. Beyond
Nationalism: A Social and Political History of the Habsburg Officer Corps,
1848–1918. Oxford University Press, 1990.
•
Elliott, J. H. 'A Europe of Composite Monarchies.' Past & Present 137 (1992): 48–71.
•
Evans, R. J. W. Austria,
Hungary, and the Habsburgs: Essays on Central Europe, c. 1683–1867. Oxford
University Press, 2006.
•
Hamann, Brigitte. The
Reluctant Empress: A Biography of Empress Elisabeth of Austria. Knopf,
1986.
•
Hochedlinger, Michael. Austria's Wars of Emergence, 1683–1797. Longman, 2003.
•
Ingrao, Charles W. The
Habsburg Monarchy, 1618–1815. 2nd ed. Cambridge University Press, 2000.
•
Judson, Pieter M. Guardians
of the Nation: Activists on the Language Frontiers of Imperial Austria.
Harvard University Press, 2006.
•
Kamen, Henry. Philip
of Spain. Yale University Press, 1997.
•
Kann, Robert A. The
Multinational Empire: Nationalism and National Reform in the Habsburg Monarchy,
1848–1918. 2 vols. Columbia University Press, 1950.
•
Koenigsberger, H. G. 'Monarchies and Parliaments in
Early Modern Europe: Dominium Regale
or Dominium Politicum et Regale.' Theory and Society 5 (1978): 191–217.
•
Macartney, C. A. The
Habsburg Empire, 1790–1918. Weidenfeld & Nicolson, 1968.
•
Magris, Claudio. Il
mito absburgico nella letteratura austriaca moderna. Einaudi, 1963.
•
Musil, Robert. Der
Mann ohne Eigenschaften (1930–43); English translation The Man Without Qualities.
•
Okey, Robin. The
Habsburg Monarchy, c. 1765–1918: From Enlightenment to Eclipse. Macmillan,
2001.
•
Parker, Geoffrey. The
Grand Strategy of Philip II. Yale University Press, 1998.
•
Rauchensteiner, Manfried. The First World War and the End of the Habsburg Monarchy, 1914–1918.
Böhlau, 2014.
•
Roth, Joseph. Radetzkymarsch
(1932); English translation The Radetzky
March.
•
Rothenberg, Gunther E. The Military Border in Croatia, 1740–1881. University of Chicago
Press, 1966.
•
Schorske, Carl E. Fin-de-Siècle
Vienna: Politics and Culture. Knopf, 1980.
•
Sked, Alan. The
Decline and Fall of the Habsburg Empire, 1815–1918. 2nd ed. Longman, 2001.
•
Stollberg-Rilinger, Barbara. Maria Theresa: The Habsburg Empress in Her Time. Princeton
University Press, 2022.
•
Stoye, John. The
Siege of Vienna. Collins, 1964.
•
Wilson, Peter H. The
Thirty Years War: Europe's Tragedy. Allen Lane, 2009.
•
Zahra, Tara. Kidnapped
Souls: National Indifference and the Battle for Children in the Bohemian Lands,
1900–1948. Cornell University Press, 2008.
•
Zweig, Stefan. Die
Welt von Gestern (1942); English translation The World of Yesterday.
Note: Dates and
figures follow standard scholarly accounts; readers are encouraged to consult
the works above for detailed citation and debate.
हॅब्सबर्ग घराण्याचा उदय आणि अस्त (मराठी आवृत्ती)
युरोपातील विवाह, धर्म आणि साम्राज्य, इ.स. १२७३ ते १९१८
प्रस्तावना
हॅब्सबर्ग घराण्याइतकी दीर्घकाळ टिकलेली आणि खंडाच्या इतिहासावर इतका खोल ठसा उमटवणारी संस्था युरोपात क्वचितच आढळते. इ.स.
१२७३ मध्ये पहिल्या रुडॉल्फची
'रोमनांचा राजा' म्हणून निवड झाली,
तेव्हापासून नोव्हेंबर १९१८ मध्ये पहिल्या चार्ल्सने राज्यकारभारातून माघार घेईपर्यंत, सुमारे साडेसहाशे वर्षे या घराण्यातील व्यक्तींनी मध्य युरोपात मुकुट धारण केले. सोळाव्या शतकात, त्यांच्या सत्तेच्या शिखरावर, त्यांनी स्पेन आणि त्याचे अमेरिकेतील प्रदेश, नेदरलँड्स,
इटलीचा मोठा भाग, बोहेमिया,
हंगेरी आणि ऑस्ट्रियन प्रदेशांवर राज्य केले. शिवाय १४४० ते १८०६ या काळात पवित्र रोमन साम्राज्याचा मुकुटही जवळजवळ अखंडपणे त्यांच्याकडेच होता; फक्त विटेल्सबाख घराण्याचा सातवा चार्ल्स (१७४२-४५) हा त्याला अपवाद ठरला.
तरीही हॅब्सबर्ग हे कधीच एखाद्या राष्ट्र-राज्याचे घराणे नव्हते. त्यांना राष्ट्रीय भूभाग नव्हता,
एकच भाषा नव्हती, एकसमान कायदेव्यवस्था नव्हती, आणि बहुतेक काळ निर्विवादपणे केंद्र म्हणता येईल अशी राजधानीही नव्हती. त्यांचे विविध प्रदेश एकत्र बांधणारे घटक म्हणजे राज्यकर्त्याची व्यक्ती, वारसाहक्काच्या बाबतीतील घराण्याची हातोटी आणि ख्रिस्ती कॅथलिक धर्माशी
(अनेकदा वादग्रस्त ठरलेली) बांधिलकी हे होते. हा लेख ही अशक्यप्राय वाटणारी रचना कशी उभारली गेली, ती वेळोवेळी संकटांना कशी सामोरी गेली आणि पहिल्या महायुद्धानंतर ती अखेर का विघटित झाली, याचा मागोवा घेतो.
घराण्याचा उदय आणि अस्त या दोन्हींमागे एकच तर्क होता, हा लेखाचा युक्तिवाद आहे:
संमिश्र,
राजेशाही-आधारित राज्यरचना आरंभीच्या आधुनिक जगात विलक्षण टिकाऊ ठरली, तर जनसामान्यांच्या राजकारणाच्या आणि राष्ट्रवादाच्या युगात ती विलक्षण दुर्बल ठरली.
I. उगम: स्विस किल्ल्यापासून डॅन्यूबपर्यंत
'हॅब्सबर्ग' हे नाव 'हाबिश्तबुर्ग' (ससाणा-किल्ला) या किल्ल्यावरून आले. हा किल्ला अकराव्या शतकाच्या सुरुवातीला आजच्या स्वित्झर्लंडमधील आर्गाउ प्रांतात बांधला गेला. दोन शतके हे घराणे अप्पर आल्सेस आणि आर्गाउ भागातील प्रादेशिक सरदार होते; दक्षिण जर्मनीतील अनेक सरदार घराण्यांप्रमाणे त्यांनी काउंटी आणि मठांचे संरक्षणाधिकार (advocacy) जमा केले.
प्रथम श्रेणीत झेप घेण्याचे श्रेय रुडॉल्फ ऑफ हॅब्सबर्ग याला जाते.
प्रदीर्घ अराजकानंतर मतदार राजपुत्रांना एक कर्तबगार पण तुलनेने साधा राजा हवा होता, म्हणून १२७३ मध्ये त्याची निवड झाली.
परंतु लवकरच त्याने अनपेक्षित महत्त्वाकांक्षा दाखवली. त्याचा प्रतिस्पर्धी, बोहेमियाचा राजा दुसरा ऑट्टोकार, याच्याकडे ऑस्ट्रिया, स्टायरिया,
कॅरिंथिया आणि कार्निओला हे प्रदेश होते; १२४६ मध्ये बाबेनबर्ग घराणे संपुष्टात आल्यावर ते त्याला मिळाले होते.
रुडॉल्फने १२७८ मध्ये मार्चफेल्डच्या लढाईत ऑट्टोकारचा पराभव करून त्याला ठार केले आणि १२८२ मध्ये आपल्या मुलांना ऑस्ट्रिया आणि स्टायरियाची सरदारी बहाल केली.
पुढील ६३६ वर्षे हॅब्सबर्गांचा गाभा ठरणारा, डॅन्यूब नदीच्या मध्यभागातील भूप्रदेश अशा प्रकारे त्यांच्या हाती आला.
चौदावे आणि पंधरावे शतक हे एकत्रीकरणाचे होते, पण त्यात फाळणी आणि घराण्यांतर्गत स्पर्धा यांचाही अडथळा येत राहिला. घराण्याने कॅरिंथिया आणि कार्निओला (१३३५) आणि टायरॉल (१३६३) मिळवले, आणि आल्प्स व स्वाबियातील इतर विखुरलेले प्रदेशही कालांतराने जोडले; मात्र स्वित्झर्लंडमधील बहुतेक मूळ भूमी उदयाला येणाऱ्या स्विस संघराज्याच्या हाती गेली. ड्यूक चौथ्या रुडॉल्फने
(कारकीर्द १३५८-६५) 'प्रिव्हिलेजियम माईउस' नावाची बनावट सनद तयार करवून घेतली. त्यात ऑस्ट्रियाला जवळजवळ राजेशाही अधिकार आणि
'आर्कड्यूक'
ही पदवी असल्याचा दावा होता. ही बनावट सनद शाही कार्यालयाने दीर्घकाळ नाकारली; परंतु नंतर तिसऱ्या फ्रेडरिकने प्रत्यक्षात तिला मान्यता दिली आणि ती हॅब्सबर्गांच्या विशेषाधिकाराच्या कायदेशीर पायाचा भाग बनली.
तिसरा फ्रेडरिक (कारकीर्द १४४०-९३) याचे चित्र अनेकदा संथ, दुर्बल राज्यकर्ता असे रंगवले जाते. हंगेरीचा राजा मथियास कोर्विनस याने त्याला व्हिएन्नातून हाकलले आणि तो थोड्या लवाजम्यानिशी आपल्या प्रदेशांत फिरत राहिला,
हे खरे. परंतु १४५२ मध्ये रोममध्ये राज्याभिषेक झालेला तो शेवटचा सम्राट होता,
आणि घराण्याच्या इतिहासातील निर्णायक चाल त्याने सुरक्षित केली: आपला मुलगा मॅक्सिमिलियन याचा बर्गंडीची वारसदार मेरी हिच्याशी विवाह. त्याच्याशी जोडली जाणारी 'A.E.I.O.U.' ही स्वरांची घोषणा परंपरेने
'Austriae est imperare orbi universo' म्हणजे 'संपूर्ण जगावर राज्य करणे हे ऑस्ट्रियाचे प्राक्तन आहे' असे वाचली जाते. फ्रेडरिकचा प्रत्यक्ष हेतू काहीही असो, ही घोषणा घराण्याच्या पुढील आत्मप्रतिमेचे द्योतक आहे.
II. विवाहधोरण आणि महान वारसा
हॅब्सबर्गांच्या विस्ताराचा निर्णायक टप्पा विजयांपेक्षा घराण्याच्या गणितावर चालला. १४७७ मध्ये पहिल्या मॅक्सिमिलियनचा मेरी ऑफ बर्गंडी हिच्याशी झालेला विवाह बर्गंडीतील नेदरलँड्स आणि फ्रांश-कोंते हे प्रदेश घराण्याच्या कक्षेत घेऊन आला; त्याची किंमत फ्रान्सबरोबरच्या दीर्घ संघर्षाच्या रूपात द्यावी लागली. १४९६ मध्ये मॅक्सिमिलियनचा मुलगा फिलिप द हँडसम याने आरागॉनचा फर्डिनंड आणि कॅस्टिलची इसाबेला यांची कन्या जोआना हिच्याशी विवाह केला. स्पॅनिश वारसांच्या अकाली मृत्यूंच्या मालिकेमुळे एका साध्या वाटणाऱ्या युतीचे रूपांतर अचानक मोठ्या लाभात झाले. १५१६ मध्ये फिलिप आणि जोआना यांचा मुलगा चार्ल्स हा इटलीतील आणि अमेरिकेतील प्रदेशांसह स्पेनचा राजा झाला, आणि १५१९ मध्ये पाचवा चार्ल्स म्हणून तो पवित्र रोमन सम्राट म्हणून निवडला गेला.
दुसरी, समांतर व्यवस्था १५१५ मध्ये व्हिएन्ना येथे झाली: हॅब्सबर्ग आणि बोहेमिया-हंगेरीचे यागेलो घराणे यांच्यातील दुहेरी विवाह. १५२६ मध्ये मोहाचच्या लढाईत ओट्टोमनांशी लढताना हंगेरी आणि बोहेमियाचा राजा दुसरा लुई मरण पावला, तेव्हा हॅब्सबर्गांचा दावा तयार होता. चार्ल्सचा भाऊ पहिला फर्डिनंड बोहेमियाच्या आणि (उरलेल्या) हंगेरीच्या मुकुटांसाठी निवडला गेला, आणि डॅन्यूबकाठची राजेशाही जन्माला आली.
'Bella gerant alii, tu felix Austria nube' म्हणजे 'इतरांनी युद्धे करावीत; सुखी ऑस्ट्रिया, तू विवाह कर' हे नंतरचे लॅटिन सुभाषित आहे. त्याचा उगम अस्पष्ट असून बहुधा या घटनांनंतरचा आहे, पण ते एका खऱ्या प्रवृत्तीचे वर्णन करते. १४७७ ते १५२६ या काळात घराण्याने विवाह आणि वारसाहक्काद्वारे इतका प्रदेश मिळवला, जितका बहुतेक घराणी शतकभर युद्ध करूनही मिळवू शकत नाहीत. त्यातून एक नमुना तयार झाला: हॅब्सबर्ग संमिश्र राज्य हे वंशावळीच्या मार्गाने सांभाळायची, वाटून द्यायची आणि राखायची कौटुंबिक मालमत्ता मानू लागले.
III. पाचवा चार्ल्स आणि हॅब्सबर्ग जगाची फाळणी
पाचवा चार्ल्स (१५००-५८)
अशा साम्राज्यावर अधिराज्य गाजवत होता, ज्यावर, त्याच्या मुलाच्या राज्यांसाठी नंतर वापरल्या गेलेल्या वाक्प्रचाराप्रमाणे,
सूर्य कधीही मावळत नसे.
त्याची कारकीर्द एकमेकांत गुंतलेल्या संघर्षांनी व्यापली होती:
इटली आणि बर्गंडीसाठी फ्रान्सचा पहिला फ्रान्सिस याच्याशी;
भूमध्य समुद्रात आणि डॅन्यूबवर ओट्टोमनांशी; आणि प्रोटेस्टंट सुधारणा चळवळीशी, ज्यामुळे त्याला आपल्या पदासाठी अत्यावश्यक वाटणारी धार्मिक एकता भंगली.
वर्म्सची सभा (१५२१), जिथे लूथरने माघार घेण्यास नकार दिला,
हे या अपयशाचे प्रतीकात्मक क्षण ठरले. ऑग्सबर्गचा तह (१५५५) झाला तेव्हा, ज्याने साम्राज्यातील राजपुत्रांना आपापल्या प्रदेशाचा धर्म ठरवण्याची मुभा दिली,
तोपर्यंत चार्ल्सने बळाने धार्मिक एकता पुनर्स्थापित करता येत नाही हे प्रत्यक्षात मान्य केले होते.
थकलेल्या चार्ल्सने १५५५-५६ मध्ये आपल्या विविध मुकुटांचा त्याग केला.
वारशाची वाटणी झाली: मुलगा दुसरा फिलिप याला स्पेन, नेदरलँड्स, इटलीतील प्रदेश आणि सागरपार साम्राज्य मिळाले;
भाऊ पहिला फर्डिनंड याने ऑस्ट्रियन प्रदेश, बोहेमिया,
हंगेरी आणि शाही पद घेतले.
ही वाटणी कायमची ठरली,
आणि त्यानंतर हॅब्सबर्गांच्या दोन शाखा झाल्या: स्पॅनिश आणि ऑस्ट्रियन. त्यांनी जवळून सहकार्य केले, वारंवार आपसात विवाह केले आणि कॅथलिक ध्येय सामायिक केले;
तरीही त्यांचे हितसंबंध भिन्न राहिले.
IV. स्पॅनिश हॅब्सबर्ग: शिखर आणि थकवा
दुसऱ्या फिलिपच्या कारकीर्दीत
(१५५६-९८)
स्पेनकडे अतुलनीय संसाधने होती,
ज्यात अमेरिकेतील चांदी आणि १५८० मध्ये पोर्तुगालचे विलीनीकरण यांचा समावेश होता. परंतु ही रचना ठिसूळ होती. सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात राजकोष वारंवार दिवाळखोर झाला;
डच बंड (१५६८ पासून) ऐंशी वर्षे माणसे आणि पैसा शोषत राहिले;
१५८८ मधील आरमाराच्या अपयशाने स्पॅनिश सत्तेच्या मर्यादा उघड केल्या. त्याच्या वारसांच्या काळातही मर्जीतल्या मंत्र्यांची पद्धत आणि महागड्या परदेशी बांधिलक्या चालू राहिल्या. वेस्टफालियाच्या तहाने (१६४८) डच स्वातंत्र्याला मान्यता दिली आणि पिरेनीजच्या तहाने (१६५९) फ्रेंच वर्चस्व पक्के केले.
स्पॅनिश शाखेचा अंत राजकीय तसेच जैविक थकव्यातून झाला. वारसा घराण्यातच राखण्यासाठी चालवलेल्या जवळच्या नात्यातील विवाहांच्या परंपरेने प्रचंड प्रमाणात अंतःप्रजनन घडवले. गोन्झालो आल्वारेझ आणि सहकाऱ्यांनी २००९ मध्ये केलेल्या घराण्याच्या अनुवांशिक अभ्यासात दुसऱ्या चार्ल्सच्या
(कारकीर्द १६६५-१७००) अंतःप्रजनन गुणांकाचा अंदाज सुमारे ०.२५ असा लावला गेला, जो भावंडांच्या अपत्यांच्या गुणांकाशी तुलनेय आहे.
दुसरा चार्ल्स शारीरिक आणि बौद्धिकदृष्ट्या दुर्बल होता आणि नोव्हेंबर १७०० मध्ये निपुत्रिक मरण पावला. त्यानंतरचे स्पॅनिश वारसायुद्ध
(१७०१-१४)
बूरबॉन घराण्याच्या पाचव्या फिलिपला स्पॅनिश गादीवर बसवून संपले, तर ऑस्ट्रियन हॅब्सबर्गांना उट्रेख्त आणि रास्टाटच्या तडजोडींमध्ये स्पॅनिश नेदरलँड्स, मिलान, नेपल्स आणि सार्डिनिया मिळाले. हॅब्सबर्गांचा
'जबडा'
हे या कथेचे सर्वात प्रसिद्ध प्रतीक आहे, पण त्याचे महत्त्व वाढवून सांगू नये: स्पेनच्या ऱ्हासाचे कारण आर्थिक ताण, लष्करी अतिविस्तार आणि एका अवाढव्य, कमकुवतपणे एकात्म साम्राज्याच्या रचनात्मक समस्या यांच्याशी अधिक निगडित होते.
V. ऑस्ट्रियन हॅब्सबर्ग: धर्म, युद्ध आणि डॅन्यूबकाठच्या राजेशाहीची उभारणी
ऑस्ट्रियन शाखेला तुलनेने साधा पण अधिक टिकाऊ प्रदेश वारशात मिळाला. सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून त्यांना ओट्टोमन धोका आणि प्रोटेस्टंट बनलेले सरदार या दोघांचा सामना करावा लागला.
दुसरा फर्डिनंड (कारकीर्द १६१९-३७) यांसारख्या राज्यकर्त्यांनी पुरस्कारलेली प्रतिसुधारणा (Counter-Reformation) हा धार्मिक आणि राजकीय असा दुहेरी कार्यक्रम होता:
कॅथलिक धर्म लादून राजघराण्याला
'एस्टेट्स'
म्हणजे राजसत्तेवर अंकुश ठेवणाऱ्या सरदारांच्या प्रतिनिधी सभांविरुद्ध आपला अधिकार दृढ करायचा होता.
१६१८ मधील बोहेमियन बंड, ज्याची सुरुवात प्रागमधील खिडकीतून फेकण्याच्या (Defenestration) घटनेने झाली, त्याने तीस वर्षांच्या युद्धाला तोंड फोडले.
१६२० मधील व्हाइट माउंटनच्या लढाईतील हॅब्सबर्ग विजयानंतर प्रमुख बंडखोरांना फाशी देण्यात आली, सरदारांच्या मालमत्ता मोठ्या प्रमाणात जप्त झाल्या आणि बोहेमियन अभिजनवर्गाची पुनर्रचना निष्ठावान, मुख्यत्वे कॅथलिक आणि अनेकदा परदेशी मूळ असलेल्या वर्गात झाली.
तरीही दुसरा फर्डिनंड आणि तिसरा फर्डिनंड यांच्या मोठ्या साम्राज्यवादी महत्त्वाकांक्षा अपयशी ठरल्या; वेस्टफालियाच्या तहाने (१६४८) जर्मन राजपुत्रांच्या स्वायत्ततेला पुष्टी दिली आणि केंद्रीकृत शाही राजेशाहीचे स्वप्न प्रत्यक्षात संपवले.
हॅब्सबर्गांची शक्ती पूर्वेकडे वळली.
१६८३ मधील व्हिएन्नाचा वेढा हा ओट्टोमन साम्राज्याचा या शहरावरचा शेवटचा मोठा प्रयत्न होता; पोलंडचा राजा तिसरा जॅन सोबिएस्की याच्या नेतृत्वाखालील संयुक्त सैन्याने तो मोडून काढला. त्यानंतरच्या दशकांत नाट्यमय उलथापालथ झाली. कार्लोवित्झच्या तहाने (१६९९)
हॅब्सबर्गांना बहुतेक हंगेरी आणि ट्रान्सिल्व्हेनिया मिळाले, आणि पासारोवित्झच्या तहाने (१७१८)
बानात आणि सर्बियाचा काही भाग जोडला गेला. राजेशाही आता डॅन्यूबवर गुरुत्वमध्य असलेली प्रमुख महासत्ता बनली होती; तिच्या बरोक राजवाड्यांची,
चर्चची आणि सरदारी जागीरदार वाड्यांची रचना या स्थानाची जाहिरात करण्यासाठीच केली गेली होती.
VI. मारिया थेरेसा, दुसरा जोसेफ आणि प्रबोधनकालीन राज्य
अठराव्या शतकातील मुख्य संकट वारसाहक्काचे होते.
सहाव्या चार्ल्सला हयात मुलगा नव्हता, आणि 'प्रॅग्मॅटिक सँक्शन' (१७१३)
द्वारे त्याने आपल्या मुलींना संपूर्ण राजेशाहीचा वारसा मिळावा अशी तजवीज केली. १७४० मध्ये तो मरण पावला, तेव्हा प्रशियाचा दुसरा फ्रेडरिक याने तातडीने सायलेशियावर स्वारी केली आणि ऑस्ट्रियन वारसायुद्ध (१७४०-४८) सुरू झाले. मारिया थेरेसा (कारकीर्द १७४०-८०) टिकून राहिली, अंशतः १७४१ मध्ये हंगेरीच्या सरदारांना केलेल्या निर्णायक आवाहनामुळे, पण सायलेशियाचा बहुतेक भाग तिला गमवावा लागला;
सप्तवार्षिक युद्धही (१७५६-६३) तो परत मिळवू शकले नाही.
तिचा पती लोरेनचा फ्रान्सिस स्टीफन १७४५ मध्ये सम्राट झाला, आणि तेव्हापासून हे घराणे बहुधा 'हॅब्सबर्ग-लोरेन'
म्हणून ओळखले जाते.
सायलेशियाच्या नुकसानाने सुधारणांचा कार्यक्रम सुरू झाला. मारिया थेरेसा आणि तिच्या सल्लागारांनी वित्त आणि प्रशासनाचे केंद्रीकरण केले,
सैन्य बळकट केले, सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण (१७७४) सुरू केले आणि वेठबिगारीचे ओझे मर्यादित करण्यास सुरुवात केली. तिचा मुलगा दुसरा जोसेफ (एकमेव राज्यकर्ता म्हणून १७८०-९०) याने हे प्रवाह आणखी पुढे नेले:
प्रोटेस्टंट आणि ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चनांसाठी सहिष्णुतेचा जाहीरनामा (१७८१), वैयक्तिक वेठबिगारीची समाप्ती,
अनेक चिंतनशील मठांचे विसर्जन,
आणि सरदारांच्या विशेषाधिकारांवर तसेच हंगेरीच्या राज्यघटनेवर आघात. त्याच्या मूलगामी कार्यक्रमामुळे ऑस्ट्रियन नेदरलँड्स आणि हंगेरीत बंडे झाली,
आणि मृत्यूशय्येवर त्याने काही निर्णय मागे घेतले. तरीही 'जोसेफवाद' (Josephinism) म्हणजे सामान्य हिताच्या उपयुक्ततावादी कल्पनेची सेवा करणारे सुसूत्र राज्य, ही संकल्पना हॅब्सबर्ग प्रशासनावर आणि राजकीय संस्कृतीवर खोल ठसा ठेवून गेली.
VII. क्रांती, नेपोलियन आणि जुन्या साम्राज्याचा अंत
फ्रेंच राज्यक्रांती आणि नेपोलियन यांनी हॅब्सबर्गांवर अवलंबून असलेले राजेशाही जग खिळखिळे केले. अनेक पराभवांनंतर दुसऱ्या फ्रान्सिसला १८०६ मध्ये पवित्र रोमन साम्राज्याचे विसर्जन स्वीकारणे भाग पडले;
त्यापूर्वी १८०४ मध्येच त्याने पहिला फ्रान्सिस म्हणून स्वतःला ऑस्ट्रियाचा वंशपरंपरागत सम्राट घोषित केले होते, ही शाही दर्जा राखण्यासाठी केलेली पूर्वतयारीची चाल होती. शेवटच्या चार शतकांपैकी बहुतेक काळ हॅब्सबर्गांच्या नेतृत्वाखाली असलेले हजार वर्षे जुने साम्राज्य एका लहानशा घोषणेने संपले.
तरीही नेपोलियनचा पराभव करणाऱ्या आघाडीत हॅब्सबर्गांनी निर्णायक भूमिका बजावली.
क्लेमेन्स फॉन मेटर्निख याच्या मुत्सद्देगिरीखाली व्हिएन्नाच्या परिषदेने
(१८१४-१५)
वैधतेच्या आणि शक्तिसंतुलनाच्या तत्त्वांवर युरोपाची पुनर्रचना केली.
ऑस्ट्रियाने नव्या जर्मन संघराज्याचे अध्यक्षपद सांभाळले आणि इटालियन द्वीपकल्पावर वर्चस्व गाजवले. मेटर्निखची व्यवस्था मात्र उदारमतवादी आणि राष्ट्रवादी चळवळी दडपण्यावर अवलंबून होती, आणि ती खोलवर पुराणमतवादी, आर्थिकदृष्ट्या नाजूक राज्ययंत्रणेवर उभी होती. १८४८ च्या क्रांतींपर्यंत ती टिकली.
VIII. फ्रान्सिस जोसेफ आणि राष्ट्रवादाचा पेच
१८४८ च्या क्रांतींनी राजेशाही जवळजवळ उद्ध्वस्त केली. हंगेरियन, चेक, इटालियन आणि व्हिएन्नातील उठाव एकाच वेळी झाले, आणि १८४९ मध्ये हंगेरीतील रशियन हस्तक्षेपाच्या निर्णायक मदतीने, तसेच सैन्याच्या निष्ठेमुळे,
घराणे टिकले. डिसेंबर १८४८ मध्ये गादीवर आलेला आणि १९१६ मध्ये मृत्यूपर्यंत राज्य करणारा तरुण फ्रान्सिस जोसेफ हा निरंकुश प्रतिक्रियेचे प्रतिनिधित्व करत होता: केंद्रीकरण, नोकरशाही, आणि बहुवांशिक राज्य एकत्र ठेवू शकणारी एकमेव शक्ती म्हणजे राजघराण्याचा अधिकार हा विश्वास.
लष्करी पराभवांमुळे मार्ग बदलावा लागला. १८५९ मध्ये (मॅजेंटा आणि सॉल्फेरिनोनंतर)
लोम्बार्डी गमावली गेली, आणि त्यानंतर १८६६ मध्ये कोनिगग्रेट्झ येथे प्रशियाकडून झालेल्या विनाशकारी पराभवाने ऑस्ट्रियाला जर्मन व्यवहारांतून बाहेर काढले आणि जर्मनीतील प्रमुख सत्ता म्हणून त्याची भूमिका संपवली.
परिणामी १८६७ चा 'आउसग्लाइश'
(तडजोड)
झाला,
ज्याने ऑस्ट्रिया-हंगेरी ही दुहेरी राजेशाही निर्माण केली.
हंगेरियन अभिजनवर्गाला जवळजवळ संपूर्ण अंतर्गत स्वायत्तता मिळाली; व्हिएन्नाबरोबर फक्त सम्राट, सैन्य, परराष्ट्र व्यवहार आणि त्यांना चालवण्यासाठी लागणारा वित्तपुरवठा हे सामायिक राहिले. या तडजोडीने हंगेरीयनांना राजेशाहीत मोठा हितसंबंध दिला,
पण इतर राष्ट्रीयतांना, विशेषतः चेक, पोल, क्रोएट,
रोमानियन,
स्लोव्हाक आणि सर्ब लोकांना, वगळल्यासारखे वाटले; आणि पुढील प्रत्येक घटनात्मक सुधारणेच्या प्रयत्नाला एक किंवा दोन्ही प्रबळ भागीदारांच्या नकाराधिकाराचा सामना करावा लागला.
राजेशाहीचे विघटन अपरिहार्य नव्हते, आणि अलीकडील इतिहासलेखनाने साम्राज्याच्या नागरिकांनी त्याच्या संस्थांशी किती जवळून संबंध ठेवला होता यावर भर दिला आहे. शाळा, न्यायालये,
सैन्य आणि नागरी सेवा प्रगतीचे मार्ग देत; १९१४ पूर्वी बहुतेक राजकीय चळवळी राजेशाहीबाहेर स्वातंत्र्य नव्हे, तर तिच्या अंतर्गत स्वायत्तता मागत होत्या. पीटर जडसन यांनी असा युक्तिवाद केला आहे की १९१८ मधील राष्ट्रवादी विजय पूर्वीच्या काळावर मागे लादून वाचल्यामुळे साम्राज्याच्या निष्ठा निर्माण करण्याच्या क्षमतेला कमी लेखले गेले आहे.
त्याच वेळी राष्ट्रवाद बोहेमियातील भाषा-आदेशांपासून रायक्सराटमधील भांडणांपर्यंत दैनंदिन राजकारणाला आकार देत होता आणि कारभार कठीण करत होता.
या काळातील साम्राज्याची सांस्कृतिक कामगिरी विलक्षण होती:
१९०० च्या आसपासच्या दशकांत व्हिएन्नाने फ्रॉईड, महलर,
क्लिम्ट,
श्निट्झलर,
विटगेनस्टाईन आणि ऑस्ट्रियन अर्थशास्त्र संप्रदायाला जन्म दिला. परंतु फ्रान्सिस जोसेफचे वैयक्तिक जीवन शोकांतिकांनी भरलेले होते: मेक्सिकोतील भाऊ मॅक्सिमिलियनला झालेली फाशी (१८६७), मायरलिंग येथे मुलगा रुडॉल्फची आत्महत्या (१८८९) आणि पत्नी एलिझाबेथची हत्या
(१८९८).
बोस्निया-हर्झेगोव्हिनाचा ताबा (१८७८) आणि त्याचे विलीनीकरण (१९०८) यामुळे राजेशाही थेट सर्बियन आकांक्षांशी संघर्षात आली आणि जर्मन साम्राज्याशी अधिकाधिक बांधली गेली.
IX. १९१४-१९१८: युद्ध आणि विघटन
राजगादीचा वारस आर्कड्यूक फ्रान्झ फर्डिनंड याची २८ जून १९१४ रोजी साराजेव्हो येथे बोस्नियन सर्ब गव्हरिलो प्रिन्सिप याने केलेली हत्या ही जुलै संकटाची ठिणगी ठरली. बर्लिनच्या 'कोऱ्या धनादेशा'चा पाठिंबा घेऊन व्हिएन्नाने सर्बियाला अल्टिमेटम दिला आणि २८ जुलै रोजी युद्ध घोषित केले. ख्रिस्तोफर क्लार्क यांनी या संकटातील पात्रांचे वर्णन
'झोपेत चालणारे' (sleepwalkers) असे केले आहे; जबाबदारीचा प्रश्न अजूनही वादग्रस्त असला तरी, ऑस्ट्रो-हंगेरियन निर्णयकर्त्यांनी सर्बियाशी संघर्ष हा महासत्ता म्हणून राजेशाहीच्या अस्तित्वाचा प्रश्न मानला होता,
याबद्दल फारशी शंका नाही.
युद्धाने राज्याच्या दुर्बलता उघड केल्या. १९१४ मध्ये गॅलिशिया आणि सर्बियातील लष्करी अपयशांनंतर जर्मन नेतृत्वावरील अवलंबित्व वाढले. अन्नटंचाई, महागाई आणि मालाची जबरदस्त मागणी (requisition) यामुळे नागरिकांच्या निष्ठेवर ताण आला; आणीबाणीतील राजवट, अविश्वासू व्यक्तींवरील खटले आणि १९१७ पर्यंत संसदेचे निलंबन यामुळे अनेकांना परकेपणा वाटला. नोव्हेंबर १९१६ मध्ये फ्रान्सिस जोसेफ मरण पावला आणि त्याचा उत्तराधिकारी पहिला चार्ल्स याने वेगळा शांतता करार करण्याचा आणि ऑक्टोबर १९१८ च्या जाहीरनाम्याद्वारे राजेशाहीचे संघराज्यीकरण करण्याचा प्रयत्न केला. हे प्रयत्न फार उशिरा झाले. तोपर्यंत प्राग, झाग्रेब आणि इतरत्र राष्ट्रीय परिषदा स्वतंत्र राज्ये जाहीर करत होत्या, आणि त्यांना दोस्त राष्ट्रांचा पाठिंबा होता, ज्यांनी १९१८ पर्यंत राजेशाहीचे तुकडे करणे हे युद्धध्येय म्हणून स्वीकारले होते. ११ नोव्हेंबर १९१८ रोजी चार्ल्सने औपचारिकपणे पदत्याग न करता राज्यकारभारातील कोणत्याही सहभागाचा त्याग करत असल्याचे जाहीर केले;
दोन दिवसांनी हंगेरीनेही तसेच निवेदन केले. एप्रिल १९१९ मध्ये ऑस्ट्रियन प्रजासत्ताकाने 'हॅब्सबर्ग कायदा' मंजूर करून घराण्याला हद्दपार केले आणि त्यांची मालमत्ता जप्त केली.
साँ-जर्मँचा (१९१९) आणि त्रियानॉनचा (१९२०) तह यांनी उत्तराधिकारी राज्ये प्रस्थापित केली: ऑस्ट्रिया आणि हंगेरी ही लहान झालेली प्रजासत्ताके आणि राज्ये, चेकोस्लोव्हाकिया, सर्ब-क्रोएट-स्लोव्हेन राज्य (नंतर युगोस्लाव्हिया), तसेच पोलंड, रोमानिया आणि इटलीला मोठे प्रदेश.
चार्ल्सने १९२१ मध्ये हंगेरीची गादी परत मिळवण्याचे दोन अयशस्वी प्रयत्न केले आणि १९२२ मध्ये मडेरा येथे हद्दपारीत मरण पावला. त्याचा मुलगा ऑट्टो,
जो दीर्घकाळ दावेदार होता,
त्याने १९६१ मध्ये आपले दावे सोडले, पुढे युरोपीय संसदेचा सदस्य झाला आणि २०११ मध्ये मरण पावला.
X. हॅब्सबर्गांचा उदय का झाला आणि अस्त का झाला?
संमिश्र राजेशाहीचे तर्कशास्त्र. एच.
जी.
कोएनिग्जबर्गर आणि जे. एच. इलियट यांसारख्या इतिहासकारांनी आरंभीच्या आधुनिक राज्यांचे वर्णन 'संमिश्र राजेशाही' (composite monarchies) असे केले आहे, ज्यात एकच राज्यकर्ता अनेक प्रदेशांवर राज्य करतो आणि प्रत्येक प्रदेश आपले स्वतःचे कायदे, विशेषाधिकार आणि संस्था राखतो. हॅब्सबर्ग प्रदेश हे याचे अत्यंत टोकाचे उदाहरण होते. निष्ठा वैयक्तिक आणि वैधता घराणेशाही असलेल्या जगासाठी ही रचना योग्य होती: प्रदेश आत्मसात न करता विवाह किंवा वारशाने जोडता येत. त्यामुळे घराणे धक्के पचवू शके; उदाहरणार्थ, सायलेशिया गमावतानाही मारिया थेरेसा हंगेरियन निष्ठेवर अवलंबून राहू शकली.
आर्थिक-लष्करी मर्यादा. घराण्याने वारंवार आपल्या साधनांपेक्षा जास्त मजल मारली. स्पेनची वारंवारची दिवाळखोरी,
ऑस्ट्रियन राज्याचे सततचे कर्ज आणि १८५९ व १८६६ मधील पराभव हे महत्त्वाकांक्षा आणि आर्थिक क्षमता यांच्यातील पुनरावृत्त होणारी तफावत दर्शवतात. ब्रिटन, नेदरलँड्स किंवा प्रशियाच्या तुलनेत हॅब्सबर्ग प्रदेशांना तुलनेने उशिरापर्यंत एकात्म कर-व्यवस्था किंवा विश्वासार्ह कार्यक्षम पतसंस्था मिळाल्या नाहीत.
धर्म: बंध आणि विद्रावक. कॅथलिक धर्माने घराण्याला ध्येय आणि निष्ठावान संस्थांचे जाळे दिले, पण त्यामुळे प्रोटेस्टंट प्रजेशी सलोखा कठीण झाला आणि तीस वर्षांचे युद्ध शक्य झाले. पुढे जोसेफवादी सहिष्णुता आणि राजेशाहीला कॅथलिक चर्चचा पाठिंबा यातून अधिक सूक्ष्म संतुलन निर्माण झाले; पण चर्चच्या घराण्याशी असलेल्या जवळीकीमुळे चर्चविरोधी आणि राष्ट्रवादी चळवळींना समान शत्रू मिळाला.
घराण्याचे धोरण. ज्या विवाहधोरणाने साम्राज्य घडवले, त्यातच धोकेही होते:
साम्राज्य एकाच वंशरेषेवर अवलंबून राहणे (१७०० आणि १७४० मध्ये हे दिसले),
जवळच्या नात्यातील विवाहांचा मोह,
आणि एका राज्यकर्त्याच्या मृत्यूसमोर संपूर्ण रचनेची असुरक्षितता.
राष्ट्रवाद आणि जनसामान्यांचे राजकारण. एकोणिसाव्या शतकात राजकीय वैधतेचा वैचारिक आधार राजघराण्याच्या हक्कापासून लोकसत्ताक आणि राष्ट्रीय आत्मनिर्णयाकडे सरकला. शीर्षस्थ राष्ट्र नसलेली राजेशाही यापैकी कोणाचेही आवाहन सहज करू शकत नव्हती. द्वैतवादी तडजोडीने स्थैर्य दिले, पण त्याने मग्यार आणि जर्मन-ऑस्ट्रियन वर्चस्व पक्के केले आणि अधिक सर्वसमावेशक व्यवस्था रोखल्या.
१९१४ ची आकस्मिकता. शेवटी, नियतिवाद टाळणे महत्त्वाचे आहे.
ए.
जे.
पी.
टेलर यांनी राजेशाहीला नशिबी नाश असलेला कालबाह्य अवशेष मानले, तर रॉबर्ट कान आणि नंतरच्या अभ्यासकांनी तिची अनुकूलनक्षमता आणि युद्धापूर्वी फुटीरतावादी भावनांची कमकुवतता अधोरेखित केली. युद्धाचा कालावधी, दोस्त राष्ट्रांच्या नाकेबंदीचा आर्थिक दबाव, जर्मनीवरील राजेशाहीचे अवलंबित्व आणि अखेरीस १९१८ मधील दोस्त राष्ट्रांचे धोरण यांनी मिळून ताणाखाली असलेली पण कार्यरत राज्यव्यवस्था कोसळणाऱ्या व्यवस्थेत बदलली.
XI. दरबार, समारंभ आणि बरोक कल्पनाशक्ती
हॅब्सबर्गांनी जितके प्रशासनाद्वारे तितकेच प्रदर्शनाद्वारे राज्य केले. पाचव्या चार्ल्सला बर्गंडीच्या दरबाराचे विस्तृत समारंभ वारशात मिळाले, आणि दुसऱ्या फिलिपच्या काळात ते कॅस्टिलियन गंभीरतेशी मिसळून पुढे 'स्पॅनिश समारंभ' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कठोर शिष्टाचारात रूपांतरित झाले. दुसरा फर्डिनंड आणि विशेषतः पहिला लिओपोल्ड
(कारकीर्द १६५८-१७०५) यांनी व्हिएन्नाला शाही दरबाराचे कायमचे स्थान बनवले, तेव्हा त्यांनी हे विधी सोबत आणले.
सम्राटाला पवित्र व्यक्तिमत्त्व म्हणून सादर केले जाई:
मौंडी गुरुवारी तो गरीब पुरुषांचे पाय धुवत असे, कॉर्पस क्रिस्टीच्या दिवशी तो पवित्र भाकरीच्या (Host) मागे मिरवणुकीत चालत असे,
आणि दरबाराचे तीर्थयात्रा, प्रार्थना आणि मिरवणुकांचे वेळापत्रक घराण्याची आणि धर्माची ओळख एकत्र जोडत असे.
इतिहासकार या सांस्कृतिक कार्यक्रमाला Pietas Austriaca म्हणजे 'ऑस्ट्रियन धर्मनिष्ठा' म्हणतात: ईश्वरी कृपेने राज्य करण्याचा दावा करणाऱ्या आणि आपल्या विजयांचे श्रेय युकरिस्ट, व्हर्जिन मेरी आणि क्रॉसला देणाऱ्या घराण्याची धर्मनिष्ठा (कोरेथ १९५९). या कल्पनेचे व्यावहारिक उपयोग होते. त्यामुळे राजेशाहीच्या विखुरलेल्या,
भाषिकदृष्ट्या विविध प्रदेशांना भक्तीची समान भाषा मिळाली,
आणि प्रतिसुधारणेला दरबारी चेहरा मिळाला. १६८३ मध्ये व्हिएन्नाची मुक्तता आणि ओट्टोमनांवरील विजयांच्या दीर्घ मालिकेनंतर घराण्याने आणि त्याच्या सरदारवर्गाने आत्मविश्वास दगडात उतरवला. प्रिन्स यूजीन ऑफ सॅव्हॉयचा बेल्व्हेडेअर, १७१३ च्या प्लेगदरम्यान सहाव्या चार्ल्सने नवस केलेले आणि योहान बर्नहार्ड फिशर फॉन एर्लाख यांनी रचलेले कार्ल्सकिर्खे, मेल्कचा भव्य मठ आणि शोनब्रुनचा राजवाडा ही मध्य युरोपाची दृश्य ओळख बनलेल्या बरोक शैलीची सर्वाधिक प्रसिद्ध स्मारके आहेत.
संगीत हा दरबाराच्या प्रतिष्ठेचा दुसरा स्तंभ होता. पहिला लिओपोल्ड स्वतः सक्षम संगीतकार होता, आणि योहान योझेफ फुक्स यांच्या नेतृत्वाखालील शाही चॅपेल युरोपातील सर्वोत्तमांपैकी होते. अठराव्या शतकात व्हिएन्नाने ग्लुक, हायडन आणि मोझार्ट यांना आकर्षित केले,
आणि एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला बीथोव्हेनला; त्याने आपला विद्यार्थी आणि आश्रयदाता आर्कड्यूक रुडॉल्फ
(सम्राट पहिल्या फ्रान्सिसचा भाऊ)
याला प्रमुख कलाकृती अर्पण केल्या आणि रुडॉल्फच्या ओल्मुत्झच्या आर्चबिशपपदी नियुक्तीसाठी Missa Solemnis रचली. घराणे आणि कलावंत यांचे नाते क्वचितच सुरळीत होते, पण हॅब्सबर्ग दरबाराने आणि त्याचे अनुकरण करणाऱ्या मोठ्या सरदार घराण्यांनी व्हिएन्नाच्या संगीताच्या विलक्षण बहराला संस्थात्मक पार्श्वभूमी निर्माण केली.
प्रबोधनाने आश्रयदानाचे वेगळे रूप आणले. मारिया थेरेसाचे वैद्य गेरार्ड फान स्वीटन यांनी व्हिएन्नातील वैद्यकीय शिक्षणात सुधारणा केली,
थेरेझियानमने अधिकाऱ्यांचा नवा वर्ग घडवला, आणि दुसऱ्या जोसेफने १७६६ मध्ये शाही प्राटर उद्यान जनतेसाठी खुले केले आणि १७८४ मध्ये जनरल हॉस्पिटलची स्थापना केली. अशा प्रकारे दरबाराची सांस्कृतिक भूमिका हळूहळू पवित्र राजेशाहीच्या प्रदर्शनापासून तर्कशुद्ध, सुशिक्षित राज्याच्या जोपासनेकडे सरकली; मात्र प्रजेला घराणे दृश्य करणारा थाट कधीच सोडला गेला नाही.
XII. समाज, अर्थव्यवस्था आणि प्रशासन
शाही दरबाराच्या खाली दर्जा, प्रदेश आणि धर्मानुसार रचलेला समाज होता.
बहुतेक हॅब्सबर्ग प्रदेशांत सत्ता राज्यकर्ता आणि 'एस्टेट्स'
म्हणजे सरदार, धर्मगुरू आणि काही ठिकाणी नगरवासी व शेतकऱ्यांच्या सभा यांच्यात वाटलेली होती.
हंगेरीत एस्टरहाझी, बोहेमियात श्वार्झेनबर्ग आणि लोबकोविच, आणि ऑस्ट्रियात लिश्टेनस्टाईन यांसारख्या मोजक्या बड्या घराण्यांकडे अफाट जहागिऱ्या होत्या आणि अठराव्या शतकापर्यंत स्थानिक शासनाचा मोठा भाग त्यांच्या ताब्यात होता.
ग्रामीण बहुसंख्य जमिनीला बांधलेले होते: बोहेमिया, हंगेरी आणि गॅलिशियात robot नावाच्या श्रमकरांसह वेठबिगारी (serfdom) ही शेतकऱ्यांची मूलभूत स्थिती होती.
सुधारणा वरून आल्या आणि हळू होत्या. मारिया थेरेसाने हंगेरीत १७६७ च्या urbarium द्वारे आणि बोहेमियात १७७५ च्या Robotpatent द्वारे शेतकऱ्यांच्या जबाबदाऱ्या नियंत्रित केल्या, आणि दुसऱ्या जोसेफने १७८१ मध्ये (हंगेरीत १७८५) वैयक्तिक वेठबिगारी रद्द केली.
सामंती करांच्या समाप्तीसह संपूर्ण मुक्ती मात्र १८४८ मध्येच आली, जेव्हा हान्स कुडलिख या प्रतिनिधीने ऑस्ट्रियन संसदेत ती मांडली आणि शेतकऱ्यांना जहाल शहरांपासून वेगळे करण्याच्या आशेने सरकारने ती स्वीकारली. जुन्या कृषिव्यवस्थेच्या दीर्घ टिकावामुळे राजेशाहीचे आर्थिक आधुनिकीकरण वास्तविक असूनही भौगोलिकदृष्ट्या असमान का राहिले, हे स्पष्ट होते.
विरोधाभास लक्षवेधी होते.
बोहेमियन प्रदेश साम्राज्याचे औद्योगिक हृदय बनले; तेथे कापड आणि काचेचे उद्योग, आणि नंतर पिल्सेनमधील श्कोदा कारखान्यांसारखे अभियांत्रिकी व शस्त्रास्त्र उद्योग उभे राहिले. लोअर ऑस्ट्रिया आणि व्हिएन्ना खोऱ्यात धातुकाम आणि ग्राहकोपयोगी उद्योग विकसित झाले. हंगेरी मुख्यतः कृषिप्रधान राहिली आणि धान्य व पशुधन निर्यात करत राहिली,
तर गॅलिशिया आणि बाल्कन किनार गरीब राहिले.
वाहतुकीने हे प्रदेश जोडले: कैसर फर्डिनंड्स-नॉर्डबान १८३७ ते १८३९ दरम्यान सुरू झाली, सेमेरिंग रेल्वे (१८५४) आल्प्स ओलांडत गेली, आणि १८५७ पर्यंत व्हिएन्ना रेल्वेने अड्रियाटिक बंदर त्रिएस्टेशी जोडले गेले, जे साम्राज्याची भूमध्य समुद्राकडील खिडकी होती. शतकाच्या उत्तरार्धात व्हिएन्नाची लोकसंख्या सुमारे ४,००,००० वरून २० लाखांहून अधिक झाली, आणि १८५७-५८ पासून जुन्या तटबंदीच्या पाडकामाने रिंगस्ट्रासे या संसद, विद्यापीठ, नाट्यगृह आणि संग्रहालयांच्या भव्य मार्गासाठी जागा मोकळी केली, जी उदारमतवादी मध्यमवर्गाच्या आत्मप्रतिमेची अभिव्यक्ती होती.
राज्याची आर्थिक स्थिती त्याच्या वास्तुकलेइतकी सुरक्षित नव्हती. क्रांतिकारी फ्रान्सविरुद्धच्या युद्धांमुळे सरकारला १८११ मध्ये दिवाळखोरी जाहीर करावी लागली,
आणि संपूर्ण शतकभर लष्करी खर्च अर्थसंकल्पांवर वर्चस्व गाजवत राहिला. प्रशासन व्यावसायिक नोकरशाहीमार्फत चालत असे, जी थेरेशियन आणि जोसेफवादी सुधारणांची वारसदार होती;
तिच्या कागदपत्रांच्या, उतरंडीच्या आणि सावधगिरीच्या सवयींची रॉबर्ट मुझिल यांनी स्नेहपूर्ण थट्टा केली आणि राजेशाहीला तिच्या दुहेरी पदव्यांवरून
'काकानिया'
(Kakania) म्हटले: k.u.k. (शाही आणि राजकीय) आणि k.k.
(शाही-राजकीय).
१८६७ नंतर राजेशाहीकडे तीन संस्थांचे संच होते:
परराष्ट्र,
युद्ध आणि संयुक्त वित्तासाठी सामायिक मंत्रालये; ऑस्ट्रियन सरकार; आणि हंगेरियन सरकार. दोन भागांमधील आर्थिक वाटपाचा करार, ज्याला 'कोटा' म्हणत, दर दहा वर्षांनी पुन्हा ठरवावा लागे, आणि प्रत्येक वाटाघाटी राजकीय संकटाचा क्षण बनत असे. १९१० पर्यंत राजेशाहीची लोकसंख्या सुमारे ५१ दशलक्षांपर्यंत पोहोचली होती, ज्यामुळे ती रशिया आणि जर्मनीनंतर युरोपातील तिसरे सर्वाधिक लोकसंख्येचे राज्य होते.
XIII. लष्करी सीमा आणि ओट्टोमन युद्धे
तीन शतके हॅब्सबर्ग हे ओट्टोमन साम्राज्याविरुद्ध युरोपाचा मुख्य अडसर होते,
आणि या दीर्घ संघर्षाने त्यांचा प्रदेश आणि संस्था दोन्ही घडवले. सोळाव्या शतकापासून घराण्याने क्रोएशिया आणि हंगेरीच्या दक्षिण सीमेला Militärgrenze म्हणजे लष्करी सीमा म्हणून संघटित केले; तेथे ऑर्थोडॉक्स सर्ब, क्रोएट आणि व्लाख शेतकरी-सैनिक वसवले गेले, ज्यांना सेवेच्या बदल्यात जमीन मिळे आणि जे स्थानिक सरदारांना नव्हे तर शाही अधिकाऱ्यांना उत्तरदायी होते. गुंथर रोथेनबर्ग यांनी अभ्यासलेली ही व्यवस्था म्हणजे कायमची छावणी,
प्लेगविरुद्ध विलगीकरण क्षेत्र आणि मनुष्यबळाचा साठा होती; काही बदलांसह ती १८८१ पर्यंत टिकली.
सतराव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील आणि अठराव्या शतकाच्या सुरुवातीच्या मोहिमांनी नेत्रदीपक यश मिळवले. पॅरिसमध्ये जन्मलेला आणि चौदाव्या लुईने सैन्य-सेवा नाकारलेला प्रिन्स यूजीन ऑफ सॅव्हॉय हॅब्सबर्ग सेवेत आला आणि आपल्या काळातील सर्वश्रेष्ठ सेनापती बनला: त्याने १६९७ मध्ये झेंटा येथे ओट्टोमन सैन्याचा नाश केला, १७०४ मध्ये ब्लेनहाइम येथे ड्यूक ऑफ मार्लबरो याच्याबरोबर लढला आणि १७१७ मध्ये बेलग्रेड काबीज केले. तरीही नवे प्रदेश सहज राखता आले नाहीत. बेलग्रेड आणि उत्तर सर्बिया १७३९ मध्ये पुन्हा गमावले गेले,
आणि बाल्कनमधील विजयांमुळे उत्पन्नापेक्षा बांधिलक्याच जास्त निर्माण होतात, हे घराण्याला कळले.
सीमेला अंतर्गत बाजूही होती. केंद्रीकरण आणि घराण्याच्या धार्मिक धोरणाचा राग असलेल्या हंगेरियन सरदारांनी अनेकदा बंडे केली,
त्यातील सर्वात गंभीर १७०३ ते १७११ दरम्यान दुसरा फेरेंक रॅकोत्सी याच्या नेतृत्वाखालील स्वातंत्र्ययुद्ध होते. सात्मारचा तह (१७११) हंगेरियन राज्यघटना आणि सरदारांचे विशेषाधिकार कायम ठेवून हे युद्ध संपवले. या प्रसंगातून हॅब्सबर्ग राज्यकौशल्याचे एक मुख्य वैशिष्ट्य दिसते:
बळाने जिथे निर्णय होऊ शकत नसे, तिथे घराणे वाटाघाटी करे आणि निष्ठेच्या बदल्यात स्थानिक स्वातंत्र्यांची हमी देई. कोणत्याही एका विचारसरणीपेक्षा या व्यावहारिकतेमुळेच व्हिएन्नातील राज्यकर्ता इतका दीर्घकाळ बहुराष्ट्रीय आणि बहुधर्मीय राजेशाहीवर सत्ता गाजवू शकला.
सैन्य हीच घराण्याची सर्वात लक्षवेधी बहुराष्ट्रीय संस्था बनली. मारिया थेरेसाने १७५१ मध्ये वायनर नॉयश्टाट येथे थेरेशियन मिलिटरी अकादमी आणि १७५७ मध्ये मारिया थेरेसा लष्करी पदक स्थापन केले, ज्यामुळे साधारण पार्श्वभूमीच्या अधिकाऱ्यांना पद आणि सरदारकीचा मार्ग मिळाला.
इश्तवान देआक यांच्या अधिकारी वर्गावरील अभ्यासाने दाखवले की १९१४ पर्यंत तो सम्राटाशी निष्ठावान आणि प्रतिस्पर्धी राष्ट्रवादांप्रती मोठ्या प्रमाणात उदासीन राहिला, आणि समान आदेश-भाषा व व्यावसायिक नीतिमत्ता सामायिक करत राहिला. एकोणिसाव्या शतकातील सैन्याचे वारंवारचे पराभव,
सोल्फेरिनो,
कोनिगग्रेट्झ आणि अखेरीस १९१४ मधील गॅलिशिया व सर्बियात,
त्यामुळे सैनिकांच्या निष्ठेपेक्षा राज्याच्या आर्थिक आणि औद्योगिक पायाच्या कमकुवतपणामुळे अधिक स्पष्ट होतात.
XIV. स्त्रिया आणि घराण्याचे राज्य
विवाह आणि वारशावर आपली सत्ता उभारणारे घराणे आपल्या स्त्रियांवर अवलंबून होते, आणि त्यांच्याशिवाय हॅब्सबर्गांची कथा सांगता येत नाही.
पहिल्या मॅक्सिमिलियनची कन्या मार्गारेट ऑफ ऑस्ट्रिया हिने आपला पुतण्या पाचवा चार्ल्स याच्यासाठी नेदरलँड्सचा कारभार सांभाळला आणि कांब्रेचा तह (१५२९) घडवून आणला; हा तह तिच्यात आणि लुईस ऑफ सॅव्हॉय यांच्यात झाल्यामुळे त्याला 'स्त्रियांचा तह' म्हटले गेले. तिची उत्तराधिकारी, पाचव्या चार्ल्सची आणखी एक बहीण मेरी ऑफ हंगेरी हिने पंचवीस वर्षे लो कंट्रीजवर राज्य केले. अशा प्रतिनिधी राज्यकारभारी भूमिका अपवाद नव्हत्या, तर साधने होती: ज्या संमिश्र राजेशाहीत राज्यकर्ता सर्वत्र असू शकत नव्हता, तिथे विश्वासू कुटुंबीय त्याच्या जागी उभे राहत.
सर्वात परिणामकारक स्त्री राज्यकर्ती मारिया थेरेसा होती. प्रॅग्मॅटिक सँक्शनने मुलाच्या अनुपस्थितीतच मुलीला वारसा दिला असल्याने,
१७४० मधील तिचे गादीवर येणे कागदावर कायदेशीर पण प्रत्यक्षात लष्करीदृष्ट्या आव्हानित होते. तिने चाळीस वर्षे राज्य केले, सोळा अपत्यांना जन्म दिला आणि धर्माबाबतची सहज पुराणमतवादी वृत्ती व प्रशासकीय सुधारणांची व्यावहारिक भूक यांचा मेळ घातला.
तिच्या विवाहधोरणाने घराण्याची पोहोच युरोपभर पसरवली:
तिची कन्या मारी आंत्वानेत हिने १७७० मध्ये भावी सोळाव्या लुईशी विवाह केला, आणि इतर अपत्ये नेपल्स, पार्मा आणि ऑस्ट्रियन नेदरलँड्समध्ये स्थापित झाली. पुढील पिढीत हाच नमुना चालू राहिला:
१८१० मध्ये पहिल्या फ्रान्सिसची कन्या मारी लुईस हिचा नेपोलियनशी विवाह झाला, जो शांतता मिळवण्यासाठी केलेला आणि नंतर नेपोलियनच्या पतनाने मोडलेला संबंध होता.
एकोणिसाव्या शतकातील सर्वात प्रसिद्ध हॅब्सबर्ग स्त्री सम्राज्ञी एलिझाबेथ
('सिसी')
होती,
जिला व्हिएन्नातील दरबारी शिष्टाचाराचा कंटाळा आला, ती अस्वस्थपणे प्रवास करत राहिली आणि हंगेरियन हितांची पुरस्कर्ती झाली,
ज्यामुळे १८६७ च्या तडजोडीची पार्श्वभूमी तयार झाली. १८९८ मध्ये जिनिव्हात इटालियन अराजकतावादी लुइगी लुकेनी याने केलेली तिची हत्या घराण्याच्या वैयक्तिक शोकांतिकांचे प्रतीक बनली. शेवटची सम्राज्ञी, बूरबॉन-पार्माची झिटा, आपला पती पहिला चार्ल्स याच्यापेक्षा सहा दशकांहून अधिक काळ जगली आणि १९८९ मध्ये मरण पावली;
घराण्याच्या स्मृतीची ती सर्वात दृश्य संरक्षक बनली.
XV. कायदा, धर्म आणि अल्पसंख्याक
हॅब्सबर्ग सत्तेने प्रबळ धार्मिक परंपरेला कायदेशीर समानतेच्या हळूहळू, व्यावहारिक विस्ताराची जोड दिली.
कॅथलिक धर्म घराण्याची ओळख राहिला, पण १७८१ पासून दुसऱ्या जोसेफच्या सहिष्णुतेच्या जाहीरनाम्याने लूथरन, कॅल्विनिस्ट आणि ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चनांना सार्वजनिकरित्या उपासना करण्याची मुभा दिली, आणि १७८२ मध्ये ज्यूंसाठीच्या त्याच्या फर्मानांनी निवास,
व्यापार आणि शिक्षणावरील निर्बंध सैल केले, तसेच सांस्कृतिक आत्मसातीकरणाचा आग्रहही धरला. १८११ ची ऑस्ट्रियन सामान्य नागरी संहिता जर्मनभाषिक प्रदेशांसाठी एकसमान खाजगी कायदा निर्माण करून गेली,
जी आजही ऑस्ट्रियन कायदेशीर पद्धतीला आकार देते.
१८६७ च्या डिसेंबर राज्यघटनेने राजेशाहीच्या ऑस्ट्रियन भागातील सर्व नागरिकांना नागरी समानता आणि श्रद्धास्वातंत्र्याची हमी दिली, आणि बोस्नियाच्या विलीनीकरणानंतर १९१२ मध्ये राज्याने इस्लामला कायदेशीर धार्मिक समुदाय म्हणून मान्यता दिली, जे त्या काळातील युरोपीय सत्तेसाठी असामान्य पाऊल होते.
विशेषतः ज्यूंसाठी राजेशाही अनेकदा शत्रुत्वपूर्ण स्थानिक बहुसंख्याकांविरुद्ध संरक्षक होती, आणि फ्रान्सिस जोसेफला अनेक ज्यू समुदायांत खरी लोकप्रियता लाभली होती.
तरीही सेमिटिविरोध अनुपस्थित नव्हता. सम्राटाने १८९० च्या दशकात सेमिटिविरोधी राजकारणी कार्ल ल्यूगर याला व्हिएन्नाचा महापौर म्हणून मान्यता देण्यास वारंवार नकार दिला आणि १८९७ मध्ये अनिच्छेने स्वीकारले; या प्रसंगातून घराण्याच्या अधिकाराच्या मर्यादा आणि जनआंदोलनांशी युती करण्यातील त्याची अनिच्छा दोन्ही दिसतात.
भाषा हा सर्वात स्फोटक प्रश्न ठरला.
लष्कराबाहेर राजेशाहीची कोणतीही एक अधिकृत भाषा नव्हती आणि नोकरशाहीतील वापर प्रदेशानुसार बदलत असे. १८९७ चे बादेनी आदेश, ज्यानुसार बोहेमिया आणि मोराव्हियातील अधिकाऱ्यांना चेक आणि जर्मन दोन्ही भाषा आल्या पाहिजेत, यामुळे जर्मनभाषिकांत हिंसक निदर्शने आणि रायक्सराटमध्ये अडथळे आले, आणि १८९९ मध्ये ते मागे घेतले गेले.
म्हणजेच,
सरकारी पदे हा सामाजिक गतिशीलतेचा मुख्य मार्ग असलेल्या राज्यात भाषा ही दर्जा आणि रोजगाराची प्रतिनिधी बनली.
१९०७ मध्ये ऑस्ट्रियन भागात सार्वत्रिक पुरुष मताधिकार आला, तोपर्यंत राष्ट्रीय पक्ष जनसामान्यांच्या राजकारणाची मुख्य वाहने बनले होते, आणि राजेशाहीच्या संस्था त्यांच्यातील वाटाघाटींभोवती अधिकाधिक रचल्या जात होत्या.
XVI. इतिहासकारांमधील वादविवाद
हॅब्सबर्ग राजेशाहीचे इतिहासलेखन स्वतः अनेक टप्प्यांतून गेले आहे. १९१८ च्या आधीच्या आणि नंतरच्या दशकांत उत्तराधिकारी राज्यांतील राष्ट्रवादी लेखकांनी साम्राज्याला 'राष्ट्रांचा तुरुंग' (Völkerkerker) असे रंगवले, म्हणजे असा पिंजरा ज्यात आकांक्षी राष्ट्रे ते तोडून बाहेर पडेपर्यंत दडपली गेली. हा दृष्टिकोन नव्या राज्यांच्या वैधतेला उपयोगी पडला,
पण तो पूर्वलक्षी रचनाही होता,
ज्यात १९१८ चा निकाल आधीच्या शतकांवर मागे लादून वाचला गेला.
अनेक अभ्यासकांनी याला आव्हान दिले. रॉबर्ट कान यांच्या The Multinational Empire (१९५०) या ग्रंथाने संघराज्यीय आणि राष्ट्रीय सुधारणांच्या अनेक प्रकल्पांची तपासणी केली आणि राजेशाहीसमोर खरे पर्याय होते असा युक्तिवाद केला. याउलट ए. जे. पी. टेलर यांनी असे मांडले की घराण्याचे अस्तित्व कोणत्याही एका राष्ट्राच्या पाठिंब्याविना टिकण्याच्या त्याच्या क्षमतेवर अवलंबून होते,
आणि ही व्यवस्था अखेर टिकाऊ नव्हती असे ते मानत. अलीकडील कामाने, विशेषतः पीटर जडसन, तारा झाहरा आणि लॉरेन्स कोल व डॅनियल उनोव्स्की यांच्या शाही निष्ठेवरील संपादित संग्रहातील लेखकांनी, सामान्य लोकांकडे आणि प्रशासनाच्या व्यावहारिक कामाकडे लक्ष वळवले आहे. जडसन शाळा, विधी आणि सम्राटाच्या व्यक्तिमत्त्वातून देशभक्ती निर्माण करण्याच्या साम्राज्याच्या क्षमतेवर भर देतात,
तर झाहरा 'राष्ट्रीय उदासीनता' (national indifference)
या घटनेचे वर्णन करतात,
ज्यात अनेक लोक भाषा आणि ओळखींमध्ये सहज वावरत आणि निवड करण्याच्या राष्ट्रवादी दबावाचा प्रतिकार करत.
आधीच्या काळासाठी आर.
जे.
डब्ल्यू.
इव्हान्स आणि पीटर विल्सन यांनी पवित्र रोमन साम्राज्याच्या घटनात्मक जीवनातील हॅब्सबर्गांची भूमिका आणि बोहेमिया,
हंगेरी आणि एस्टेट्सचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे. मॅनफ्रेड रॉखेनश्टाइनर यांच्यासह पहिल्या महायुद्धाच्या अभ्यासकांनी हे अधोरेखित केले की राजेशाही बहुतेक निरीक्षकांच्या अपेक्षेपेक्षा अधिक काळ आणि अधिक एकजुटीने लढली;
यामुळे अपरिहार्य क्षयापेक्षा पराभव आणि दोस्त राष्ट्रांचे धोरण हीच तात्कालिक कारणे होती,
या युक्तिवादाला बळ मिळते. १९१४ मधील युद्धाच्या उद्रेकाच्या जबाबदारीवरील वादविवाद, ज्यांना फ्रिट्झ फिशर यांच्या जर्मन उद्दिष्टांवरील भराने आणि ख्रिस्तोफर क्लार्क यांच्या बहुध्रुवीय व्यवस्थेवरील व सर्बियाच्या भूमिकेवरील लक्षाने आकार दिला,
राजेशाहीच्या अंतिम निर्णयांचे मूल्यमापन कसे केले जाते यावर प्रभाव टाकत राहतात.
XVII. राजेशाहीचे उत्तरायुष्य
हॅब्सबर्ग जग साम्राज्यासोबत नाहीसे झाले नाही;
ते स्मृतीत आणि साहित्यात उतरले. योझेफ रोथ यांची Radetzky March (१९३२)
आणि श्टेफान त्स्वाईग यांचे आत्मचरित्र The World of Yesterday (१९४२) यांनी राजेशाहीला सुरक्षिततेचे आणि वैश्विक संस्कृतीचे हरवलेले घर म्हणून रंगवले, तर रॉबर्ट मुझिल यांच्या अपूर्ण The
Man Without Qualities ने तिची स्नेहपूर्ण उपहासाने थट्टा केली. क्लाउडिओ मॅग्रिस यांनी ऑस्ट्रियन साहित्यातील 'हॅब्सबर्ग मिथक' याच्या अभ्यासात दाखवले की या लेखकांनी एक आदर्श प्रतिमा घडवली, जी विसाव्या शतकातील हिंसेवरील उतारा ठरली. कार्ल शोर्स्के यांसारख्या इतिहासकारांनी,
त्या बदल्यात, शतकाच्या वळणावरील व्हिएन्नाला आधुनिकतेची प्रयोगशाळा मानले,
जिथे फ्रॉईड, क्लिम्ट, शोएनबर्ग आणि इतरांनी उदारमतवादाच्या राजकीय संकटाला कला आणि विचारांच्या नव्या रूपांनी उत्तर दिले.
१९४५ नंतर उत्तराधिकारी राज्यांनी आपली स्वतःची राष्ट्रीय कथानके उभारली,
ज्यात घराण्यासाठी अनेकदा फारशी जागा नव्हती.
१९८९ नंतरच तेथील इतिहासकार आणि जनतेने राजेशाहीचे अधिक शांतपणे पुनर्मूल्यांकन करायला सुरुवात केली, तिच्या जबरदस्तीच्या प्रसंगांना आणि कायदा, शिक्षण, वाहतूक आणि नागर संस्कृतीतील तिच्या कामगिरीलाही मान्यता देत. हॅब्सबर्ग वारसा आज दैनंदिन जीवनात दिसतो:
व्हिएन्ना आणि त्रिएस्टेच्या कॉफीहाऊसमध्ये,
मध्य युरोपातील मोठ्या शहरांच्या सामायिक वास्तुकलेत, अनेक भाषा अजूनही वापरात असलेल्या सीमाभागांत, आणि युरोपीय संघाच्या युगात सामायिक संस्थांमार्फत भिन्नतेवर राज्य करण्याच्या शक्यतेबद्दल सुरू असलेल्या सार्वजनिक संवादात.
निष्कर्ष:
हॅब्सबर्ग वारसा
हॅब्सबर्ग घराण्याला अपरिहार्य ऱ्हासाच्या कथेत बसवता येत नाही. त्याचा उदय हे राज्यकौशल्याचे उल्लेखनीय यश होते, ज्यात वंशावळ, मुत्सद्देगिरी,
धार्मिक ध्येय आणि प्रशासकीय सुधारणा यांनी मिळून युरोपीय इतिहासातील सर्वात मोठ्या आणि टिकाऊ राजकीय रचनांपैकी एक निर्माण केली. त्याचा अस्त, जेव्हा आला, तेव्हा तो वेगवान होता आणि अंतर्गत कमकुवतपणाइतकाच संपूर्ण युद्धाच्या दबावांनी आणि राष्ट्रवादाच्या विचारसरणीने ठरवला गेला.
घराण्याच्या खुणा आजही आहेत: व्हिएन्ना,
प्राग,
बुडापेस्ट,
क्राकोव आणि त्रिएस्टेच्या वास्तुकलेत;
मध्य युरोपीय संस्कृतीच्या बहुभाषिक स्वरूपात; कायदेशीर आणि प्रशासकीय परंपरांमध्ये (१८११ ची ऑस्ट्रियन नागरी संहिता आजही ऑस्ट्रियन कायद्याचा आधार आहे); आणि कधीकधी 'हॅब्सबर्ग मिथक' म्हटल्या जाणाऱ्या एका अधिराष्ट्रीय व्यवस्थेबद्दलच्या रेंगाळणाऱ्या नॉस्टॅल्जियामध्ये, जिने सर्व दोष असूनही अनेक लोकांना एका सामायिक छताखाली सामावून घेतले. युरोपीय संघाच्या इतिहासकारांसाठी ही तुलना, अपूर्ण असली तरी,
अटळ आहे: सामायिक राजकीय चौकटीत विविधतेवर राज्य करण्याच्या समस्येचा इतिहास दीर्घ आहे, आणि तिचे अपयश तिच्या यशांइतकेच बोधप्रद आहेत याची ती आठवण करून देते.
संदर्भ
•
Alvarez, Gonzalo, Francisco C. Ceballos and Celsa
Quinteiro. 'The Role of Inbreeding in the Extinction of a European Royal
Dynasty.' PLoS ONE 4(4), 2009.
•
Beales, Derek. Joseph
II. Vol. 1, In the Shadow of Maria
Theresa, 1741–1780. Cambridge University Press, 1987; Vol. 2, Against the World, 1780–1790. Cambridge
University Press, 2009.
•
Beller, Steven. Francis
Joseph. Longman, 1996.
•
Bérenger, Jean. A
History of the Habsburg Empire, 1273–1700 and 1700–1918. Longman, 1994–97.
•
Clark, Christopher. The
Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914. Allen Lane, 2012.
•
Cole, Laurence, and Daniel L. Unowsky, eds. The Limits of Loyalty: Imperial Symbolism,
Popular Allegiances, and State Patriotism in the Late Habsburg Monarchy.
Berghahn Books, 2007.
•
Coreth, Anna. Pietas
Austriaca. Verlag für Geschichte und Politik, 1959.
•
Deák, István. Beyond
Nationalism: A Social and Political History of the Habsburg Officer Corps,
1848–1918. Oxford University Press, 1990.
•
Elliott, J. H. 'A Europe of Composite Monarchies.' Past & Present 137 (1992): 48–71.
•
Evans, R. J. W. The
Making of the Habsburg Monarchy, 1550–1700. Oxford University Press, 1979.
•
Evans, R. J. W. Austria,
Hungary, and the Habsburgs: Essays on Central Europe, c. 1683–1867. Oxford
University Press, 2006.
•
Hamann, Brigitte. The
Reluctant Empress: A Biography of Empress Elisabeth of Austria. Knopf,
1986.
•
Hochedlinger, Michael. Austria's Wars of Emergence, 1683–1797. Longman, 2003.
•
Ingrao, Charles W. The
Habsburg Monarchy, 1618–1815. 2nd ed. Cambridge University Press, 2000.
•
Judson, Pieter M. Guardians
of the Nation: Activists on the Language Frontiers of Imperial Austria.
Harvard University Press, 2006.
•
Judson, Pieter M. The
Habsburg Empire: A New History. Harvard University Press, 2016.
•
Kamen, Henry. Philip
of Spain. Yale University Press, 1997.
•
Kann, Robert A. The
Multinational Empire: Nationalism and National Reform in the Habsburg Monarchy,
1848–1918. 2 vols. Columbia University Press, 1950.
•
Kann, Robert A. A
History of the Habsburg Empire, 1526–1918. University of California Press,
1974.
•
Koenigsberger, H. G. 'Monarchies and Parliaments in
Early Modern Europe: Dominium Regale
or Dominium Politicum et Regale.' Theory and Society 5 (1978): 191–217.
•
Macartney, C. A. The
Habsburg Empire, 1790–1918. Weidenfeld & Nicolson, 1968.
•
Magris, Claudio. Il
mito absburgico nella letteratura austriaca moderna. Einaudi, 1963.
•
Musil, Robert. Der
Mann ohne Eigenschaften (1930–43); English translation The Man Without Qualities.
•
Okey, Robin. The
Habsburg Monarchy, c. 1765–1918: From Enlightenment to Eclipse. Macmillan,
2001.
•
Parker, Geoffrey. The
Grand Strategy of Philip II. Yale University Press, 1998.
•
Parker, Geoffrey. Emperor:
A New Life of Charles V. Yale University Press, 2019.
•
Rauchensteiner, Manfried. The First World War and the End of the Habsburg Monarchy, 1914–1918.
Böhlau, 2014.
•
Roth, Joseph. Radetzkymarsch
(1932); English translation The Radetzky
March.
•
Rothenberg, Gunther E. The Military Border in Croatia, 1740–1881. University of Chicago
Press, 1966.
•
Schorske, Carl E. Fin-de-Siècle
Vienna: Politics and Culture. Knopf, 1980.
•
Sked, Alan. The
Decline and Fall of the Habsburg Empire, 1815–1918. 2nd ed. Longman, 2001.
•
Stollberg-Rilinger, Barbara. Maria Theresa: The Habsburg Empress in Her Time. Princeton
University Press, 2022.
•
Stoye, John. The
Siege of Vienna. Collins, 1964.
•
Taylor, A. J. P. The
Habsburg Monarchy, 1809–1918. Hamish Hamilton, 1948.
•
Wheatcroft, Andrew. The
Habsburgs: Embodying Empire. Viking, 1995.
•
Wilson, Peter H. Heart
of Europe: A History of the Holy Roman Empire. Allen Lane, 2016.
•
Wilson, Peter H. The
Thirty Years War: Europe's Tragedy. Allen Lane, 2009.
•
Zahra, Tara. Kidnapped
Souls: National Indifference and the Battle for Children in the Bohemian Lands,
1900–1948. Cornell University Press, 2008.
•
Zweig, Stefan. Die
Welt von Gestern (1942); English translation The World of Yesterday.
टीप: तारखा आणि आकडेवारी प्रमाण विद्वत्तापूर्ण वृत्तांतांवर आधारित आहे; तपशीलवार संदर्भ आणि वादविवादांसाठी वाचकांनी वरील ग्रंथ पाहावेत.
Comments
Post a Comment