The Rise and Fall of the Inca Empire_Tawantinsuyu in the Andes of South America-A scholarly survey, c. 1200–1572 CE_By Dr. Rahul Kharat

 

Rise and Fall of the Inca Empire_Tawantinsuyu in the Andes of South America-A scholarly survey, c. 1200–1572 CE_By Dr. Rahul Kharat

Abstract

The Inca Empire, known to its own people as Tawantinsuyu, "the Four Parts Together," was the largest state ever to arise in the pre-Columbian Americas and, by area and population, one of the great empires of the early modern world. In less than a century, a modest highland polity centred on Cusco extended its authority from what is now southern Colombia to central Chile, binding together perhaps ten million people across some of the most vertical and forbidding terrain on Earth. It did so without writing in the alphabetic sense, without the wheel as a transport technology, without iron, and without money. This article surveys the empire's origins, expansion, institutions, ideology and material achievements, and then examines its collapse in the 1520s and 1530s, a catastrophe in which epidemic disease, dynastic civil war, Spanish conquest and the opportunism of indigenous rivals intertwined. It argues that the empire's greatest strengths, its centralised and personalised sovereignty and its redistributive economy, also created the fault lines along which it fractured, and it concludes by tracing the empire's long afterlife in Andean memory, language and politics.

Keywords: Inca, Tawantinsuyu, Cusco, Pachacuti, Atahualpa, Pizarro, khipu, mit'a, Qhapaq Ñan, Andean history

1. Introduction

Few states have captured the imagination of later ages as completely as the Inca Empire. The stonework of Cusco and Machu Picchu, the suspended rope bridges, the terraced valleys and the story of a vast empire brought down in a single afternoon by a handful of Spanish adventurers have together produced one of the most enduring narratives in world history. Yet the popular image of a golden civilisation destroyed by guns and greed, however dramatic, obscures a more interesting and more instructive story. The Inca built their dominion with remarkable speed, probably in not much more than ninety years, and they ruled it through institutions that were without parallel in the Americas. They also ruled it with the characteristic vulnerabilities of a young empire: a succession system that invited conflict, a reliance on the person of the ruler, and the resentment of recently conquered peoples who remembered a time before Cusco.

The Inca themselves called their realm Tawantinsuyu, a Quechua term that combines tawa (four), the collective suffix -ntin, and suyu (region or part). The four suyus, Chinchaysuyu to the north and northwest, Antisuyu to the east and the Amazonian slopes, Collasuyu to the south and southeast, and Contisuyu to the southwest, met at Cusco, the "navel" of the world, from which the empire's roads radiated outward (Rowe 1946; D'Altroy 2015). The word "Inca" properly referred to the ruler, the Sapa Inca, and by extension to the royal lineage and the ethnic Inca of Cusco. It became a label for the whole state and its subjects only in European usage, a convention that this article follows for convenience while remembering that the empire was a mosaic of dozens of ethnic groups, each with its own language, gods and loyalties.

The questions that animate the scholarship are straightforward to state and hard to answer. How did a small valley polity become an empire of continental scale in so short a time? How did it govern a population that was scattered across deserts, glaciated mountains and rainforest, without a written script and without markets in the Old World sense? And why did a state that appeared so formidable in 1525 cease to exist as a sovereign power by 1572? This article approaches these questions in turn, drawing on the colonial chronicles, on archaeology, and on the substantial body of modern scholarship that has revised the older, more romantic accounts.

2. Sources and Problems of Evidence

Any account of the Inca must begin with a caution about its evidence. The Inca had no alphabetic writing. They kept records and, according to some scholars, narrative information in khipu (also spelled quipu), assemblages of knotted and dyed cords whose numerical logic has been largely decoded but whose possible phonetic or narrative dimension remains contested (Urton 2003; Salomon 2004). Historical memory was also preserved in oral tradition, in songs and dances performed at festivals, and in painted boards and other mnemonic devices that Spanish observers described but that have not survived.

What survives is, therefore, overwhelmingly mediated by the Spanish. The chronicles written in the decades after 1532 are rich but problematic. Writers such as Pedro de Cieza de León (1553), Juan de Betanzos (1557), Pedro Sarmiento de Gamboa (1572) and Bernabé Cobo (1653) drew on interviews with Inca nobles and khipu specialists, yet each wrote with his own purposes. Sarmiento, commissioned by the Viceroy Francisco de Toledo, produced an account designed to show that the Inca were tyrants who had themselves conquered illegitimately, thereby justifying Spanish rule. Betanzos, who married an Inca noblewoman, preserved the viewpoint of the Cusco royal descent groups, which in turn had a stake in promoting the glory of their own ancestors. Garcilaso de la Vega, "El Inca" (1609), the son of a Spanish captain and an Inca princess, wrote nostalgically from exile in Spain and idealised the empire. The indigenous nobleman Felipe Guaman Poma de Ayala (c. 1615) offered a very different perspective, a long illustrated letter to the Spanish king that praised some Inca institutions while denouncing the abuses of colonial rule.

Modern scholars have learned to read these texts critically, as products of competing memories rather than neutral records. Catherine Julien (2000) has shown that the sequence of Inca kings and their conquests, as narrated in the chronicles, reflects the political needs of rival royal descent groups (panacas) as much as it reflects a straightforward chronology. Archaeology offers a necessary check. Radiocarbon dating, survey archaeology, the study of settlement patterns, and excavations at sites from Cusco to the provincial centres have refined and sometimes contradicted the documentary timeline (Bauer and Covey 2002; Covey 2006). A notable recent example comes from Machu Picchu, where accelerator mass spectrometry dates of human remains indicate that the royal estate was occupied from about 1420, two decades earlier than the traditional date derived from the chronicles (Burger et al. 2021). Dates for the Inca kings in this article should therefore be read as approximate, following the conventional chronology while acknowledging its uncertainty.

3. The Andean Background

The Inca were the heirs of a very old tradition of Andean complexity. Monumental architecture appeared at Caral on the Peruvian coast by about 3000 BCE, and the Andes saw the successive rise of Chavín as a religious centre, the Moche and Nasca cultures on the coast, and the great highland powers of Tiwanaku, near Lake Titicaca, and Wari, in the central Peruvian highlands, between roughly 500 and 1000 CE. The decline of Tiwanaku and Wari left a fragmented political landscape in the following centuries, the era archaeologists call the Late Intermediate Period, in which regional lordships such as the Chimú on the north coast, the Chanka in the south-central highlands, the Colla and Lupaqa around Lake Titicaca, and many others competed for land and herds.

Geography conditioned everything. The Andes compress several ecological zones into short horizontal distances: hot coastal deserts, temperate mid-altitude valleys suited to maize, high plateaus (the puna) where potatoes and quinoa grow, and still higher pastures for llamas and alpacas, with the Amazonian forest on the eastern slope. No single community could produce all that it needed in one zone. Andean societies consequently developed what the anthropologist John Murra (1972, 1980) called the "vertical archipelago," a strategy in which a core community maintained colonies at different altitudes to obtain a range of produce, a practice that rested on kinship, reciprocity and the sharing of labour. These principles, reciprocity (ayni), collective work obligations and the ayllu, the kin-based landholding community, were the building blocks the Inca would later systematically exploit and scale up.

Climate may also have helped. Palaeoenvironmental evidence from lake sediments near Cusco suggests that a warm, relatively stable period in the centuries before and during Inca expansion improved agricultural productivity at high elevation, allowing greater surpluses and population growth (Chepstow-Lusty et al. 2009). Environmental conditions did not make an empire inevitable, but they furnished the surpluses on which an expansive and ambitious state could be built.

4. Origins: Cusco and the Early Inca

The Inca account of their own origins is a foundation legend, though one with real social meaning. In the most common version, the first Inca, Manco Capac, and his sister-wife Mama Ocllo emerged from a cave at Pacaritambo, south of Cusco, bearing a golden staff. Where it sank into the ground, they founded the city. Alternative versions describe four brothers and four sisters, the Ayar siblings, who set out together and who eventually settled Cusco after overcoming the resident peoples. Whatever their historical kernel, the stories express an ideology of descent from the sun and a claim to sacred authority over the valley.

Archaeological research suggests that the Inca polity of the Cusco region developed slowly and was one of several local chiefdoms in the Late Intermediate Period, not a power destined for greatness. Brian Bauer's survey of the Cusco region found that settlement was consolidated in the valley during this period and that the Inca gradually established dominance over their immediate neighbours, building a core heartland before the great expansion of the fifteenth century (Bauer 2004; Bauer and Covey 2002). Alan Covey (2006) has shown that the Inca also laid the groundwork for later imperial agriculture by terracing and irrigating the valleys around Cusco, a project that transformed the landscape and the productive base.

The turning point in Inca tradition came with a crisis. According to the chronicles, around the early fifteenth century, the Chanka, a rival confederation based to the west in the Apurímac region, attacked Cusco. The reigning Inca, Viracocha, withdrew in alarm, but his son Cusi Yupanqui rallied the defence and defeated the invaders. He then took the name Pachacuti, "he who overturns" or "transformer of the earth," and became the ruler who, in the traditional story, remade the world. Modern historians debate how much of the narrative is literal. Some suspect it was shaped by later propaganda, and the Chanka war may have been smaller than the sources suggest. But the broad outline, a defining victory over a rival that opened the way to imperial expansion, appears to carry a core of truth, and it illustrates how the Inca themselves understood the birth of their empire as a moment of near-annihilation followed by rebirth.

5. The Imperial Expansion

Under Pachacuti Inca Yupanqui, who ruled from about 1438 to 1471 in the conventional chronology, the Inca moved from regional dominance to imperial conquest. Pachacuti's achievements, as the sources describe them, were threefold. He subdued the Cusco region's neighbours and extended Inca authority across the central highlands and toward Lake Titicaca. He rebuilt Cusco as a planned ceremonial capital, with the Coricancha, the temple of the sun, at its heart, and he constructed royal estates in the nearby valleys, of which Machu Picchu in the Urubamba canyon is the most famous. And he began the reorganisation of Inca society and administration that would turn conquest into a durable state (Rostworowski 1999; D'Altroy 2015).

His son Topa Inca Yupanqui, who ruled from about 1471 to 1493, appears to have led the great campaigns of conquest. The armies marched north into highland Ecuador and, in an epic confrontation, broke the power of the Chimú kingdom, the largest state on the Peruvian coast, whose capital at Chan Chan had long dominated the northern desert. They advanced south into Bolivia, northern Chile and north-western Argentina, and they incorporated the Titicaca basin and its rich pastoral lordships. By the end of his reign, Topa Inca had brought the empire to something close to its maximum extent in the south and had consolidated the coast.

Huayna Capac, who ruled from about 1493 to 1527, spent much of his reign campaigning in the north, in what is now Ecuador and southern Colombia, where the Inca faced stubborn resistance and the limits of logistical reach. He built a secondary capital at Tomebamba (near modern Cuenca) and developed the northern provinces as a base of power. This northern focus would prove consequential. When Huayna Capac died, his court and many of his best generals were far from Cusco, a geographical fact that shaped the war of succession that followed.

The methods by which the Inca expanded were as important as the speed. Their approach combined diplomacy, intimidation and force. Chronicles describe how Inca envoys offered neighbouring lords gifts, prestige and a place within the Inca system of reciprocal obligation, in exchange for submission, and how those who refused were attacked. The aftermath of conquest was designed to turn rivals into stakeholders. Local elites, known as kurakas, were frequently left in place provided they accepted Inca overlordship, sent their sons to be educated in Cusco (where they were, not incidentally, hostages), and participated in the imperial ritual calendar. Where resistance was strong, the Inca were willing to be brutal: populations were deported, rebel leaders were executed, and the survivors were resettled among loyal peoples. Yet violence was one tool among several, and the speed of the expansion owed as much to the Inca's capacity to co-opt as to their capacity to conquer (Rostworowski 1999).

Modern estimates place the empire's population between about six and fourteen million people at its height, in a territory stretching some four thousand kilometres from north to south and covering roughly two million square kilometres, depending on how its fluid frontiers are drawn (D'Altroy 2015). These are rough numbers, but they establish that this was a state on a scale unmatched in the pre-Columbian Americas.

6. The Anatomy of an Empire

The administrative achievement of the Inca is the main reason historians have devoted so much attention to them. The empire's governing structure was a pyramid. At the top stood the Sapa Inca, the "sole" or "unique" Inca, considered the descendant and representative of the sun god Inti. Below him were the governors of the four suyus, who sat on the imperial council. Beneath them were provincial governors, the tocricoc, and below these, a decimal hierarchy of local officials who supervised groups of ten, fifty, a hundred, five hundred, a thousand, five thousand and ten thousand households. The decimal system gave the state a standard administrative language that could be applied from the coast to the highlands, and it was well suited to the khipu records on which administrative accounting depended (Julien 2000; D'Altroy 2015).

The economic foundation was labour rather than money or markets. The Inca state did not collect taxes in coin or goods in the way that the Roman or Chinese empires did. It collected labour. Under the system of the mit'a (from the Quechua for "turn"), each household owed the state a period of service, which might be spent farming state lands, herding state flocks, weaving cloth, building roads, serving in the army, working mines, or carrying loads. In return the state provided food, drink and festive hospitality, and it dressed the sacred rhetoric of the exchange in the idiom of reciprocity that Andean peoples already understood. Murra (1980) described this as a system in which the state's claims were presented as the extension of kinship obligations. Land was divided conceptually into the lands of the sun (for the temples), the lands of the Inca (for the state) and the lands of the community, and the labour on the first two was the tribute that the ayllus owed.

The surplus was gathered in enormous storage complexes (qollqas), thousands of which have been identified along the empire's roads. They held maize, dried potatoes (chuño), textiles, weapons and other goods, and they served as the logistical backbone of the army and as a reserve against famine. Textiles occupied a special place: cloth was not just clothing but a currency of prestige, a medium of religious offering and a marker of status. The state employed specialised weavers, the acllas or "chosen women," who produced fine cloth for ritual and political gifts, and its control of this prestige production was a crucial instrument of statecraft.

Another administrative tool was resettlement. The system known as mitmaq (or mitimaes) moved large numbers of people from one part of the empire to another, for several purposes: to populate frontier areas with loyal subjects, to disperse restive populations, to introduce specialist skills such as maize cultivation to newly acquired territories, and to supply labour for state projects. Perhaps a considerable proportion of the empire's population was affected by one form of relocation or another. This policy created a patchwork of ethnic communities and allegiances that the Inca could manipulate, but it also fed resentments that would surface later.

Communication across this vast space depended on the road system known as the Qhapaq Ñan, the "royal road." Two main trunk routes, one along the coast and one through the highlands, were connected by numerous cross-links, forming a network of tens of thousands of kilometres, with commonly cited figures of 30,000 to 40,000 km (Hyslop 1984). The roads crossed deserts, climbed to passes over 4,500 metres, and spanned gorges with suspension bridges woven from grass fibre, the most famous of which, at Q'eswachaka, is still renewed annually by local communities. At regular intervals stood tambos, rest houses and storehouses, and runners known as chasquis carried messages in relays, a system that could send news over long distances in a few days. In 2014, UNESCO inscribed the Qhapaq Ñan on the World Heritage List as a transnational property shared by six countries.

The khipu underpinned administration. Khipus recorded numerical data in a base-ten positional system: the position of knots on a cord, the type of knot and the colour and fibre of the cord all carried meaning. Specialised record keepers, the khipukamayuq, maintained census records, tribute accounts and storehouse inventories, and, according to colonial testimony, were able to read off historical information too. The extent to which khipus encoded narrative remains an open question, but their role in the state's accounting is not in doubt (Urton 2003; Salomon 2004). For a state without a script, this was a remarkable system of data management, and it allowed the Inca to count their people and resources with a precision that astonished the Spanish.

7. Religion, Ideology and Royal Kinship

Inca power rested on sacred foundations. The state religion centred on the sun, Inti, from whom the Sapa Inca claimed descent, and on the creator figure Viracocha, the thunder god Illapa, the moon, and a range of other powers. Equally important was the vast Andean cosmos of local sacred places and objects, huacas, which could be springs, rocks, mountains, tombs or ancestors. The Inca did not generally suppress the religions of the peoples they conquered. Instead they incorporated local huacas into the imperial system, often bringing their cult images to Cusco as honoured hostages, and imposed the cult of the sun alongside rather than in place of local beliefs (Cobo 1653; D'Altroy 2015).

Cusco itself was a sacred diagram. Around the Coricancha, a system of forty-one or more imaginary lines known as ceques radiated across the landscape, linking some 328 huacas, and the care of these shrines was assigned to particular kin groups. The calendar of festivals, including Inti Raymi, the festival of the sun at the June solstice, and Capac Raymi at the December solstice, aligned the political order with the cycles of agriculture and the sky. The most solemn rituals included the capacocha, a rite in which selected children and other offerings were sent from the provinces to Cusco and then returned to be sacrificed at mountain shrines, binding the provinces to the centre in a shared sacred obligation.

The ideology of kingship was inseparable from kinship. The Inca practised a form of "split inheritance" in which each ruler's wealth, estates and servants remained with his descent group, the panaca, to maintain his cult, while his successor had to acquire his own lands and wealth through conquest. The mummies of dead rulers were kept in Cusco, dressed, fed and consulted as living beings, and they took part in ceremonies and political life. This arrangement provided an engine of expansion, because each new king needed his own resources, but it also entrenched the power of the panacas, which had a vested interest in the legacy of their founders and became players in succession politics (Julien 2000; Rostworowski 1999).

8. Architecture, Engineering and Material Culture

The Inca are best known for their architecture. Imperial Inca masonry is characterised by large stones, often of andesite or granite, cut and fitted so closely that no mortar was needed and a knife blade cannot be inserted between them. The trapezoidal doorways and niches, the inward-leaning walls and the interlocking joints give the architecture a structural resilience in an earthquake zone that has impressed engineers for centuries. The fortress of Sacsayhuamán, overlooking Cusco, with its enormous zigzag walls, and the temple of Coricancha, whose walls were once covered in sheets of gold, were among the grandest expressions of this art. Royal estates such as Machu Picchu, Ollantaytambo and Pisac combined architecture, agriculture and sacred geography in landscapes designed to be seen as much as lived in (Burger and Salazar 2004).

Agricultural engineering was equally impressive. Terraces, irrigation canals and experimental stations such as the circular depressions at Moray allowed the cultivation of crops at altitudes and in microclimates where they would otherwise fail. The Inca perfected methods of preserving food, notably freeze-drying potatoes into chuño, which could be stored for years. They bred and managed vast herds of llamas and alpacas for wool, meat and transport, and they supported a rich culture of weaving, metalworking in gold, silver and bronze, and ceramic production. The Inca also made extensive use of the Andean ability to supervise labour at scale, and the construction of terraces and roads required the mobilisation of thousands of workers.

What the Inca did not have is also worth remembering. They had no iron or steel, no wheeled transport, no pack animals strong enough to carry heavy loads, and no alphabetic script. The achievements described above were accomplished with stone tools, human labour and administrative genius. The empire's institutions were made to function under constraints that Old World empires did not face, and this contributes to the interest of the Inca case for comparative historians.

9. Fault Lines: Succession, Overreach and Civil War

The Inca state had structural weak points. The first was succession. The Inca did not follow a clear rule of primogeniture. A new Sapa Inca was chosen from among the sons of the previous ruler, generally by a combination of the old ruler's preference, the support of the panacas and the military backing of leading generals. Succession was thus a political contest, and several transitions in the chronicles involve conflict, assassination or the displacement of a designated heir. The system produced vigorous rulers, but in each generation it carried the risk of civil war.

The second weakness was geographical overreach. By the time of Huayna Capac, the empire stretched across a distance that stressed its logistical capacity. The roads and storehouses made large armies possible, but communication between Cusco and the far north still took weeks, and the lengthy campaigns in Ecuador drew the court and the army away from the capital. The third was the resentment of conquered peoples. For many ethnic groups, including the Cañari and Chachapoya of the northern highlands and the Huanca of the central Andes, Inca rule was recent and often harsh, and their loyalty was conditional on Inca success.

The crisis began with the death of Huayna Capac around 1527, probably during or after an epidemic. Spanish sources report that a deadly disease, quite possibly smallpox or another Old World pathogen that had spread ahead of the Spanish along trade and communication routes, struck the Andes in the 1520s and killed many members of the royal family, including, perhaps, the heir designated by Huayna Capac (Cook 1981; Hemming 1970). The historical debate about the precise identity and impact of this epidemic continues, as the evidence is slender and sometimes ambiguous. But there is little doubt that the ruler's death, and the possible death of his chosen successor, left a dangerous void.

The contest that followed pitted two sons of Huayna Capac against each other: Huáscar, based in Cusco with the support of much of the traditional Inca nobility, and Atahualpa, who had been with his father in the north and commanded the loyalty of the seasoned northern armies and generals, notably Quisquis and Chalcuchimac. The civil war lasted several years and was fought with great ferocity. By about 1532, Atahualpa's forces had defeated Huáscar's at battles near Ambato and Chimborazo and elsewhere, and Huáscar was captured. The civil war had exhausted the army, divided the elites, and left a pronounced legacy of bitterness and reprisal, particularly in Cusco, where Atahualpa's generals were said to have carried out massacres of Huáscar's supporters. Atahualpa was at Cajamarca, in the northern highlands, celebrating his victory, when the Spanish arrived.

10. The Spanish Invasion

Francisco Pizarro, an illiterate but experienced conquistador in his fifties, had already made two reconnaissance voyages along the Pacific coast of South America before securing a royal licence from Charles V in 1529 to conquer the territory he called Peru. He landed on the coast near Tumbes in 1532 with about 168 men, some sixty of them mounted, a few firearms and a quantity of steel weapons and armour. The party made its way inland and, on 15 November 1532, entered the town of Cajamarca, where Atahualpa was encamped with a large army, reported by Spanish sources in the tens of thousands (Hemming 1970; MacQuarrie 2007).

The events of 16 November 1532 are among the most analysed in colonial history. Atahualpa, who believed that the strangers posed little threat and wished to assert his authority, entered the plaza of Cajamarca with several thousand unarmed or lightly armed attendants. The Dominican friar Vicente de Valverde presented a formal demand, the requerimiento, that he submit to the Spanish king and the Christian faith. In the confusion that followed, Pizarro gave the signal, and the Spanish, with cavalry, steel swords, and a few guns, attacked the crowded plaza. Thousands of Inca attendants were killed, and Atahualpa was taken prisoner with remarkably little loss to the Spanish.

Atahualpa, aware of the Spanish thirst for precious metals, offered an enormous ransom: a room filled with gold as high as he could reach, and a larger quantity of silver. The ransom was collected over the following months and, when melted down, yielded a vast quantity of precious metals. But while the ransom was being gathered, the captive ruler ordered the death of his half-brother Huáscar, who was in the hands of Atahualpa's generals. The Spanish, having received the treasure, then brought charges against Atahualpa, including the murder of Huáscar and idolatry, and condemned him to death. On 26 July 1533, after accepting baptism, he was executed by strangulation using the garrote, a mercy that spared him burning at the stake (Hemming 1970).

The Spanish advanced toward Cusco with a group of Inca allies and with a puppet Inca, Túpac Huallpa, appointed to give their rule a veneer of legitimacy. Along the way they fought a series of engagements, and in November 1533 they entered Cusco, which was looted. Many local groups, including the Cañari, the Chachapoya and the Huanca, aligned with the invaders in the hope of ending Inca overlordship or of settling grievances against Atahualpa's armies. The conquest of the Inca empire, therefore, was not simply a contest between Spaniards and Inca. It was a civil conflict into which Europeans inserted themselves, and in which indigenous allies often provided most of the manpower (Stern 1982; Wachtel 1977).

11. Why Did the Empire Fall? Interpreting the Collapse

The question of why an empire of millions fell to a few hundred invaders has occupied historians for nearly five centuries, and the best explanations are multi-causal. Five factors are generally emphasised.

The first is disease. Old World pathogens struck populations with no prior exposure and no inherited immunity. The epidemic of the 1520s, probably including smallpox, appears to have killed Huayna Capac and many of his courtiers, and it set the conditions for succession crisis. In the longer term, the demographic impact was catastrophic. Noble David Cook (1981) estimated that the indigenous population of Peru fell by about 80 to 90 percent between 1520 and 1620, from perhaps nine million to well under a million, as epidemics of smallpox, measles, influenza, typhus and other diseases repeatedly swept through the region, compounded by forced labour, relocation and social disruption. Scholars continue to debate the precise scale of the losses, but not their order of magnitude (Cook and Lovell 1992; Nunn and Qian 2010).

The second is civil war. The conflict between Huáscar and Atahualpa had split the Inca elite, killed experienced commanders and exhausted the army. When Pizarro arrived, Atahualpa had just won a victory, but his control was far from secure, and his dominance was resented in Cusco. The Spanish exploited this division skilfully, presenting themselves as arbiters or avengers and enlisting the support of disaffected groups.

The third is the structure of Inca sovereignty. The empire's institutions were centred on the person of the Sapa Inca, a figure of sacred authority whose capture was a political and psychological blow of exceptional severity. Because so many decisions depended on his word and so much of the legitimacy of the imperial system was bound up with his person, the removal of the ruler created paralysis. The Spanish held the ruler captive for months and used his authority to obtain treasure and to move safely through the empire. The very centralisation that made Inca rule effective also made it fragile, a point emphasised by many historians.

The fourth is the role of indigenous allies. The Spanish force at the outset was tiny. What allowed it to survive and prevail was the support of many thousands of indigenous auxiliaries, who saw an opportunity to throw off Inca rule. These allies provided intelligence, food, porters and fighters. Their motives were local and rational, and their support reminds us that the conquest was as much an Andean story as a European one.

The fifth is military and technological asymmetry. Steel swords and armour, horses, and, to a lesser degree, firearms gave the Spanish real advantages in open combat, particularly in the first encounters, though the importance of horses in the highlands has sometimes been exaggerated. In subsequent campaigns, Inca forces, adapting rapidly, learned to neutralise cavalry by fighting in steep and rocky terrain, and they inflicted serious defeats on the Spanish in the mountains. Technology alone does not explain the outcome, but it contributed to the shock of the initial encounter.

An older and still influential tradition, associated with Jared Diamond's popular synthesis (Diamond 1997), has emphasised "guns, germs and steel." Specialists in Andean history generally accept the importance of disease and technology but insist on balance: the empire was fatally weakened by internal causes before Pizarro arrived, and the Spanish success depended on exploiting Andean political divisions. The Inca did not fall because they were passive or naïve. They were overtaken by a conjunction of misfortunes that no ruler of the period could have confidently overcome.

12. The Neo-Inca State and the Colonial Andes

The fall of Cajamarca and the occupation of Cusco did not end Inca resistance. In 1534 the Spanish installed Manco Inca, another son of Huayna Capac, as a client ruler. Manco soon recognised that the Spanish intended to rule directly, and in 1536 he escaped and launched a massive rebellion. His forces besieged Cusco for months, and for a time the Spanish hold on Peru seemed in doubt. But the Spanish held out, aided by indigenous allies and by the failure of the Inca to coordinate a sustained campaign, and the siege was lifted in 1537. Manco withdrew to the remote forested region of Vilcabamba, where he established what historians call the Neo-Inca state (MacQuarrie 2007; Hemming 1970).

For thirty-five years, Vilcabamba preserved a remnant of Inca sovereignty. Manco was assassinated in 1544 by Spanish fugitives to whom he had given refuge, and his sons Sayri Túpac, Titu Cusi and Túpac Amaru successively held the title of Inca. Sayri Túpac left Vilcabamba under a negotiated settlement and died in Cusco, but Titu Cusi maintained a more defiant stance, and his dictated account of the conquest is one of the rare indigenous narratives of the period. In 1572 Viceroy Francisco de Toledo, determined to eliminate this refuge, sent an expedition that captured Túpac Amaru, the last Sapa Inca. He was taken to Cusco and publicly beheaded on 24 September 1572, in a ceremony witnessed by thousands of weeping Andeans. The execution marked the end of the Inca dynasty as an independent sovereign power.

The colonial order that Toledo constructed was designed to extract wealth from the Andes with maximum efficiency. Indigenous communities were relocated into planned towns, the reducciones, to facilitate tribute collection and Christian instruction. The Spanish adapted the mit'a to supply forced labour to the silver mines of Potosí, in the highlands of present-day Bolivia, which had been discovered in 1545 and became one of the richest sources of silver in the world. Perhaps the most telling irony of the colonial period is that the Inca institution of labour service, which had served a system based on reciprocity, was turned into an instrument of exploitation that killed many thousands of workers in the mines. The encomienda and the repartimiento, the tribute and labour systems of the Spanish empire, combined with disease to produce a long demographic and cultural trauma (Stern 1982; Cook 1981).

Andean people did not passively accept this transformation. In the 1560s, the millenarian movement known as Taki Onqoy ("dancing sickness") preached a return to the huacas and a rejection of Spanish religion and goods, predicting that the Andean gods would defeat the Christian god. The movement was suppressed by Spanish authorities, but it showed the persistence of Andean religious identity. Andean communities defended their lands in colonial courts, adapted Catholic practices to local traditions, and developed syncretic forms of religion that survive today. Wachtel (1977) described the Andean experience as the "vision of the vanquished," emphasising the ways in which the conquered interpreted and endured their changed world.

13. Legacy and Memory

The memory of the Inca did not disappear with the empire. In the colonial period, Inca nobles in Cusco continued to hold status, and the figure of the Inca became a symbol for indigenous dignity and, at times, for political resistance. Garcilaso de la Vega's Royal Commentaries (1609) shaped a romanticised European image of the Inca as an enlightened ruler and fed an enduring Andean historical consciousness. The myth of Inkarrí, in which the body of the beheaded Inca is slowly regrowing beneath the earth and will one day return to restore the world, has been recorded in Andean communities in the twentieth century and has been interpreted as a form of historical memory and hope (Wachtel 1977).

The memory could also be politically potent. In 1780 a Quechua-speaking kuraka named José Gabriel Condorcanqui, who took the name Túpac Amaru II in homage to the last Inca, led the largest indigenous rebellion of the colonial Andes, drawing on Inca symbolism to challenge colonial exploitation. The uprising was crushed and Túpac Amaru II was executed in Cusco in 1781, but it influenced later movements for independence and reform (Thomson 2002). In the twentieth century, Peruvian indigenismo and, later, state policies used Inca imagery in the construction of national identity. Quechua, the language of the Inca administration, is today spoken by perhaps eight to ten million people in the Andes, and in 1975 it was recognised as an official language of Peru.

The material legacy is no less significant. The stonework of Cusco, the terraces of the Sacred Valley and the great road network continue to shape the Andean landscape, and Machu Picchu, inscribed as a UNESCO World Heritage Site in 1983, has become one of the world's most visited archaeological sites. The Inca have also become a point of reference in modern debates about sustainable agriculture, indigenous rights and heritage management, as scholars and communities consider how Andean practices of terracing, crop diversity and collective labour might inform contemporary challenges.

14. Conclusion

The rise and fall of the Inca Empire illuminates how states are built and how they break. The Inca rose by combining military force, diplomatic skill and administrative creativity, converting the reciprocal institutions of Andean life into the architecture of an empire. Their state managed to unite a vast and diverse territory without money, markets or writing, using labour service, redistribution, resettlement, a road network and the khipu. It was, by any measure, a remarkable political achievement.

Yet the same features that produced strength also created vulnerability. A state built around a sacred ruler could be paralysed by the ruler's death or capture. A succession system that rewarded the most successful contender invited civil war. An empire assembled in less than a century had not had time to dissolve the loyalties of its conquered peoples. When a pandemic of unprecedented novelty arrived, followed by a small and ruthless foreign force that exploited every division, the empire could not hold. The Spanish conquest was neither inevitable nor simply the triumph of superior technology. It was the outcome of an intersection of biological catastrophe, political fragmentation, and the strategic decisions of Andeans and Europeans alike.

The story does not end in 1572. The Andes after the Inca were shaped by conquest and exploitation, but also by endurance, adaptation and memory. The Inca remain alive in language, ritual, landscape and political imagination. That persistence may be the most important lesson of all: empires fall, but the societies on which they were built, and the ideas they embodied, can outlast them by centuries.

References

1.      Bauer, B. S. (2004). Ancient Cuzco: Heartland of the Inca. Austin: University of Texas Press.

2.      Bauer, B. S., and Covey, R. A. (2002). Processes of state formation in the Inca heartland (Cuzco, Peru). American Anthropologist, 104(3), 846–864.

3.      Betanzos, J. de (1996). Narrative of the Incas. Translated and edited by R. Hamilton and D. Buchanan. Austin: University of Texas Press. (Original work composed 1557.)

4.      Burger, R. L., and Salazar, L. C. (eds.) (2004). Machu Picchu: Unveiling the Mystery of the Incas. New Haven: Yale University Press.

5.      Burger, R. L., Salazar, L. C., Nesbitt, J., Washburn, E., and Fehren-Schmitz, L. (2021). New AMS dates for Machu Picchu: Results and implications. Antiquity, 95(383), 1265–1279.

6.      Chepstow-Lusty, A. J., Frogley, M. R., Bauer, B. S., et al. (2009). Putting the rise of the Inca Empire within a climatic and land management context. Climate of the Past, 5, 375–388.

7.      Cieza de León, P. de (1998). The Discovery and Conquest of Peru. Edited and translated by A. P. Cook and N. D. Cook. Durham, NC: Duke University Press. (Original work published 1553.)

8.      Cobo, B. (1990). Inca Religion and Customs. Translated by R. Hamilton. Austin: University of Texas Press. (Original work completed 1653.)

9.      Cook, N. D. (1981). Demographic Collapse: Indian Peru, 1520–1620. Cambridge: Cambridge University Press.

10.  Cook, N. D., and Lovell, W. G. (eds.) (1992). "Secret Judgments of God": Old World Disease in Colonial Spanish America. Norman: University of Oklahoma Press.

11.  Covey, R. A. (2006). How the Incas Built Their Heartland: State Formation and the Innovation of Imperial Strategies in the Sacred Valley, Peru. Ann Arbor: University of Michigan Press.

12.  D'Altroy, T. N. (2015). The Incas (2nd ed.). Chichester: Wiley-Blackwell.

13.  Diamond, J. (1997). Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies. New York: W. W. Norton.

14.  Garcilaso de la Vega, El Inca (1966). Royal Commentaries of the Incas and General History of Peru. Translated by H. V. Livermore. Austin: University of Texas Press. (Original work published 1609.)

15.  Guaman Poma de Ayala, F. (c. 1615). El primer nueva corónica y buen gobierno. Copenhagen: Royal Library, GKS 2232 4°.

16.  Hemming, J. (1970). The Conquest of the Incas. New York: Harcourt Brace Jovanovich.

17.  Hyslop, J. (1984). The Inka Road System. New York: Academic Press.

18.  Julien, C. J. (2000). Reading Inca History. Iowa City: University of Iowa Press.

19.  MacQuarrie, K. (2007). The Last Days of the Incas. New York: Simon & Schuster.

20.  Murra, J. V. (1972). El "control vertical" de un máximo de pisos ecológicos en la economía de las sociedades andinas. In J. V. Murra (ed.), Visita de la Provincia de León de Huánuco en 1562, vol. 2, pp. 429–476. Huánuco: Universidad Nacional Hermilio Valdizán.

21.  Murra, J. V. (1980). The Economic Organization of the Inka State. Greenwich, CT: JAI Press.

22.  Nunn, N., and Qian, N. (2010). The Columbian Exchange: A history of disease, food, and ideas. Journal of Economic Perspectives, 24(2), 163–188.

23.  Rostworowski de Diez Canseco, M. (1999). History of the Inca Realm. Translated by H. B. Iceland. Cambridge: Cambridge University Press.

24.  Rowe, J. H. (1946). Inca culture at the time of the Spanish conquest. In J. H. Steward (ed.), Handbook of South American Indians, vol. 2, pp. 183–330. Washington, DC: Smithsonian Institution.

25.  Salomon, F. (2004). The Cord Keepers: Khipus and Cultural Life in a Peruvian Village. Durham, NC: Duke University Press.

26.  Sarmiento de Gamboa, P. (2007). The History of the Incas. Translated by B. S. Bauer and V. Smith. Austin: University of Texas Press. (Original work composed 1572.)

27.  Stern, S. J. (1982). Peru's Indian Peoples and the Challenge of Spanish Conquest: Huamanga to 1640. Madison: University of Wisconsin Press.

28.  Thomson, S. (2002). We Alone Will Rule: Native Andean Politics in the Age of Insurgency. Madison: University of Wisconsin Press.

29.  Urton, G. (2003). Signs of the Inka Khipu: Binary Coding in the Andean Knotted-String Records. Austin: University of Texas Press.

30.  Wachtel, N. (1977). The Vision of the Vanquished: The Spanish Conquest of Peru through Indian Eyes, 1530–1570. Hassocks: Harvester Press.

इंका साम्राज्याचा उदय आणि पतन_दक्षिण अमेरिकेतील अँडीज प्रदेशातील तवांतिनसुयु_एक शास्त्रीय आढावा, इ.स. सुमारे १२०० ते १५७२

सारांश

इंका साम्राज्य, ज्याला त्याचे स्वतःचे लोक तवांतिनसुयु म्हणजे "एकत्र आलेले चार भाग" असे म्हणत, हे कोलंबसपूर्व अमेरिकेत उदयास आलेले सर्वांत मोठे राज्य होते आणि क्षेत्रफळ व लोकसंख्येच्या दृष्टीने आधुनिक युगाच्या सुरुवातीच्या काळातील एक महान साम्राज्य होते. शतकापेक्षाही कमी कालावधीत, कुस्कोभोवती केंद्रित असलेल्या एका छोट्या डोंगराळ राज्याने आपली सत्ता आजच्या दक्षिण कोलंबियापासून मध्य चिलीपर्यंत पसरवली आणि पृथ्वीवरील सर्वांत उंच-सखल व दुर्गम प्रदेशात पसरलेल्या सुमारे एक कोटी लोकांना एकत्र बांधले. हे त्यांनी अक्षरलिपीच्या अर्थाने लेखनाशिवाय, वाहतुकीसाठी चाकाशिवाय, लोखंडाशिवाय आणि पैशाशिवाय साध्य केले. हा लेख साम्राज्याचा उगम, विस्तार, संस्था, विचारसरणी आणि भौतिक कामगिरी यांचा आढावा घेतो आणि नंतर १५२० व १५३० च्या दशकांतील त्याच्या पतनाचे परीक्षण करतो. या आपत्तीत साथीचे रोग, राजघराण्यातील यादवी, स्पॅनिश विजय आणि स्थानिक प्रतिस्पर्ध्यांची संधिसाधूवृत्ती एकमेकांत गुंतली होती. साम्राज्याची सर्वांत मोठी बलस्थाने, म्हणजे केंद्रीकृत व व्यक्तिकेंद्री सार्वभौमत्व आणि पुनर्वितरणावर आधारित अर्थव्यवस्था, हीच त्याच्या भंगाची कारणेही ठरली, असा युक्तिवाद या लेखात केला आहे; शेवटी इंकांच्या दीर्घकालीन वारशाचा, म्हणजे अँडीजच्या स्मृती, भाषा आणि राजकारणातील त्यांच्या अस्तित्वाचा मागोवा घेतला आहे.

मुख्य शब्द: इंका, तवांतिनसुयु, कुस्को, पाचाकुती, अटाहुआल्पा, पिझारो, खिपू, मिट्टा, कापाक न्यान, अँडीजचा इतिहास

१. प्रस्तावना

इंका साम्राज्याइतकी पुढील काळातील लोकांची कल्पनाशक्ती फार थोड्या राज्यांनी काबीज केली असेल. कुस्को आणि माचू पिच्चू येथील दगडी बांधकाम, लटकते दोरीचे पूल, पायऱ्यापायऱ्यांची शेते असलेल्या दऱ्या आणि मूठभर स्पॅनिश साहसींनी एका दुपारी उद्ध्वस्त केलेले एक विशाल साम्राज्य, या सर्वांनी मिळून जागतिक इतिहासातील सर्वांत चिरस्थायी कथानकांपैकी एक घडवले आहे. तरीही, बंदुका आणि लोभाने उद्ध्वस्त झालेल्या सुवर्णमय संस्कृतीचे हे लोकप्रिय चित्र कितीही नाट्यमय असले, तरी ते अधिक रंजक आणि अधिक बोधप्रद अशा कथेला झाकून टाकते. इंकांनी आपले राज्य विलक्षण वेगाने, कदाचित नव्वद वर्षांपेक्षा थोड्याच अधिक कालावधीत उभारले आणि अमेरिकेत ज्यांना तुलना नव्हती अशा संस्थांद्वारे ते चालवले. परंतु नव्या साम्राज्याला असणाऱ्या विशिष्ट कमकुवतपणांसह त्यांनी ते चालवले: संघर्षाला आमंत्रण देणारी उत्तराधिकार पद्धत, शासकाच्या व्यक्तीवर असलेले अवलंबित्व आणि कुस्कोपूर्वीचा काळ आठवणाऱ्या नव्याने जिंकलेल्या लोकांची नाराजी.

इंका लोक आपल्या राज्याला तवांतिनसुयु म्हणत. हा क्वेचुआ शब्द तावा (चार), सामूहिक प्रत्यय -न्तिन आणि सुयु (प्रदेश किंवा भाग) यांचा मिळून बनलेला आहे. चार सुयु, म्हणजे उत्तर व वायव्येकडील चिंचायसुयु, पूर्वेकडील व ॲमेझॉनच्या उतारावरील अँतिसुयु, दक्षिण व आग्नेयेकडील कोल्लासुयु आणि नैर्ऋत्येकडील कोंतिसुयु, जगाची "नाभी" असलेल्या कुस्को येथे एकत्र येत, जिथून साम्राज्याचे रस्ते बाहेरच्या दिशेने पसरत (Rowe 1946; D'Altroy 2015). "इंका" हा शब्द मुळात शासकासाठी, म्हणजे सापा इंकासाठी, आणि पुढे राजघराण्यासाठी व कुस्कोतील मूळ इंका वंशासाठी वापरला जाई. संपूर्ण राज्याला आणि त्याच्या प्रजेला हे नाव युरोपीय वापरात लागले. सोयीसाठी हा लेख ही रूढी पाळतो, पण साम्राज्य हे डझनावारी वांशिक समूहांचे मोझेक होते, ज्यातील प्रत्येकाची स्वतःची भाषा, देव आणि निष्ठा होत्या, हे लक्षात ठेवतो.

या अभ्यासाला चालना देणारे प्रश्न मांडायला सोपे पण उत्तरे द्यायला कठीण आहेत. एका लहान खोऱ्यातील राज्य इतक्या अल्पावधीत खंडव्यापी साम्राज्य कसे झाले? वाळवंटे, बर्फाच्छादित पर्वत आणि पर्जन्यवनात विखुरलेल्या लोकसंख्येवर, लिपीशिवाय आणि जुन्या जगाच्या अर्थाने बाजारपेठांशिवाय, त्याने राज्य कसे केले? आणि १५२५ मध्ये इतके प्रबळ दिसणारे राज्य १५७२ पर्यंत सार्वभौम सत्ता म्हणून का संपुष्टात आले? हा लेख क्रमाने या प्रश्नांकडे वळतो आणि वसाहतकालीन इतिवृत्ते, पुरातत्त्व आणि जुन्या, अधिक रोमँटिक वर्णनांची उजळणी करणारे आधुनिक संशोधन यांचा आधार घेतो.

२. स्रोत आणि पुराव्यांच्या समस्या

इंकांविषयीच्या कोणत्याही वर्णनाची सुरुवात त्यांच्या पुराव्यांबाबतच्या सावधगिरीने करावी लागते. इंकांना अक्षरलिपी नव्हती. ते नोंदी ठेवत, आणि काही अभ्यासकांच्या मते कथनात्मक माहितीही, खिपूमध्ये (ज्याला quipu असेही लिहितात), म्हणजे गाठी मारलेल्या आणि रंगवलेल्या दोऱ्यांच्या समूहांमध्ये. त्यांचे संख्यात्मक तर्कशास्त्र बहुतांशी उलगडले गेले आहे, परंतु त्यातील संभाव्य ध्वन्यात्मक किंवा कथनात्मक पैलू अद्याप वादग्रस्त आहे (Urton 2003; Salomon 2004). ऐतिहासिक स्मृती मौखिक परंपरा, उत्सवांत सादर होणारी गीते व नृत्ये आणि रंगवलेल्या फळ्या व इतर स्मरणसाधनांतून जपली जाई, ज्यांचे वर्णन स्पॅनिश निरीक्षकांनी केले, परंतु ती टिकलेली नाहीत.

म्हणून जे टिकले आहे ते प्रचंड प्रमाणात स्पॅनिशांच्या माध्यमातून आलेले आहे. १५३२ नंतरच्या दशकांत लिहिलेली इतिवृत्ते समृद्ध आहेत पण समस्याग्रस्तही. पेद्रो दे सिएसा दे लेओन (१५५३), हुआन दे बेतानसोस (१५५७), पेद्रो सार्मिएन्तो दे गाम्बोआ (१५७२) आणि बेर्नाबे कोबो (१६५३) यांनी इंका उमरावांच्या आणि खिपू तज्ज्ञांच्या मुलाखतींवर आधारित लेखन केले, तरी प्रत्येकाचा स्वतःचा हेतू होता. व्हाइसरॉय फ्रान्सिस्को दे तोलेदो यांनी नेमलेल्या सार्मिएन्तोने इंका हे अत्याचारी होते आणि त्यांनी स्वतःच बेकायदेशीरपणे विजय मिळवला होता हे दाखवणारे वर्णन तयार केले, ज्यामुळे स्पॅनिश राजवट समर्थनीय ठरावी. ज्याने इंका उमराव स्त्रीशी विवाह केला होता त्या बेतानसोसने कुस्कोतील राजघराण्यांचा दृष्टिकोन जपला, ज्यांचा स्वतःच्या पूर्वजांचे गौरव वाढवण्यात स्वार्थ होता. गार्सिलासो दे ला वेगा, "एल इंका" (१६०९), स्पॅनिश कप्तानाचा आणि इंका राजकन्येचा मुलगा, याने स्पेनमधील वनवासातून हळव्या भावनेने लिहिले आणि साम्राज्याला आदर्शरूप दिले. स्थानिक उमराव फेलिपे ग्वामन पोमा दे आयाला (सुमारे १६१५) यांनी स्पॅनिश राजाला लिहिलेल्या दीर्घ, चित्रांनी सजवलेल्या पत्रातून अगदी वेगळा दृष्टिकोन मांडला; त्यात त्यांनी काही इंका संस्थांची प्रशंसा केली आणि वसाहती राजवटीतील गैरप्रकारांचा निषेध केला.

आधुनिक अभ्यासकांनी या ग्रंथांचे समीक्षात्मक वाचन करायला शिकले आहे, ते तटस्थ नोंदी म्हणून नव्हे तर स्पर्धात्मक स्मृतींची निर्मिती म्हणून. कॅथरीन ज्युलिएन (२०००) यांनी दाखवून दिले आहे की इतिवृत्तांत सांगितलेला इंका राजांचा क्रम आणि त्यांचे विजय हे सरळ कालक्रमाइतकेच प्रतिस्पर्धी राजवंशीय गटांच्या (पानाका) राजकीय गरजा प्रतिबिंबित करतात. पुरातत्त्व हे आवश्यक तपासणीचे साधन देते. कार्बन-काल निर्धारण, सर्वेक्षण पुरातत्त्व, वसाहती-आकृतिबंधांचा अभ्यास आणि कुस्कोपासून प्रांतीय केंद्रांपर्यंतच्या उत्खननांनी दस्तऐवजी कालरेषेला परिष्कृत केले आहे आणि कधी कधी तिच्याशी विसंगतीही दाखवली आहे (Bauer and Covey 2002; Covey 2006). अलीकडील एक उल्लेखनीय उदाहरण माचू पिच्चू येथून आले आहे, जिथे मानवी अवशेषांच्या एक्सलरेटर मास स्पेक्ट्रोमेट्री कालनिर्धारणानुसार ही राजेशाही वसाहत सुमारे १४२० पासून वापरात होती, म्हणजे इतिवृत्तांवरून काढलेल्या पारंपरिक तारखेपेक्षा दोन दशके आधी (Burger et al. 2021). त्यामुळे या लेखातील इंका राजांच्या तारखा अंदाजे समजाव्यात; त्या पारंपरिक कालक्रमानुसार आहेत, पण त्यातील अनिश्चितता मान्य केली आहे.

३. अँडीजची पार्श्वभूमी

इंका हे अँडीज प्रदेशातील अतिप्राचीन गुंतागुंतीच्या परंपरेचे वारसदार होते. पेरूच्या किनारपट्टीवरील कारल येथे इ.स.पू. सुमारे ३००० पर्यंत स्मारकीय वास्तुकला दिसू लागली, आणि अँडीजमध्ये धार्मिक केंद्र म्हणून चाविन, किनाऱ्यावरील मोचे आणि नाझ्का संस्कृती, आणि सुमारे इ.स. ५०० ते १००० दरम्यान टिटिकाका सरोवराजवळील तिवानाकू आणि मध्य पेरूच्या उंचावरील वारी या महान उच्चभूमी सत्तांचा क्रमाने उदय झाला. तिवानाकू आणि वारीच्या ऱ्हासानंतरच्या शतकांत राजकीय परिस्थिती विखंडित झाली, ज्या काळाला पुरातत्त्वज्ञ उत्तर मध्यवर्ती कालखंड म्हणतात; त्यात उत्तर किनाऱ्यावरील चिमू, दक्षिण-मध्य उच्चभूमीतील चांका, टिटिकाका परिसरातील कोल्ला व लुपाका आणि इतर अनेक प्रादेशिक सरदार घराणी जमीन आणि कळपांसाठी स्पर्धा करत होती.

भूगोलाने सर्व काही निश्चित केले. अँडीज अनेक पर्यावरणीय पट्टे लहान आडव्या अंतरांत एकवटतात: उष्ण किनारी वाळवंटे, मका पिकवण्यास योग्य समशीतोष्ण मध्यम-उंचीच्या दऱ्या, बटाटे आणि क्विनोआ पिकणारी उंच पठारे (पुना), लामा व अल्पाका यांसाठी आणखी उंच कुरणे आणि पूर्व उतारावर ॲमेझॉनचे जंगल. कोणताही एक समूह आपल्या गरजेचे सर्व काही एकाच पट्ट्यात निर्माण करू शकत नव्हता. म्हणून अँडीज समाजांनी, मानववंशशास्त्रज्ञ जॉन मुर्रा (१९७२, १९८०) यांनी ज्याला "उभा द्वीपसमूह" म्हटले, ती रणनीती विकसित केली, ज्यात मुख्य समुदाय विविध उत्पादने मिळवण्यासाठी वेगवेगळ्या उंचीवर वसाहती राखत असे; ही प्रथा नातेसंबंध, परस्परता आणि श्रमाच्या वाटणीवर आधारित होती. परस्परता (आयनी), सामूहिक श्रम-बंधने आणि आयल्यू, म्हणजे नात्यावर आधारित जमीनधारक समुदाय, ही तत्त्वे अशी मूलभूत घटक होती, ज्यांचा इंकांनी पुढे पद्धतशीरपणे वापर करून त्यांना मोठे रूप दिले.

हवामानानेही कदाचित मदत केली. कुस्कोजवळील सरोवराच्या गाळातून मिळालेल्या पुराव्यांनुसार इंका विस्ताराच्या आधीच्या आणि दरम्यानच्या शतकांत उबदार आणि तुलनेने स्थिर कालखंडाने उंचावरील शेतीची उत्पादकता वाढवली, ज्यामुळे अधिक अधिशेष आणि लोकसंख्यावाढ शक्य झाली (Chepstow-Lusty et al. 2009). पर्यावरणीय परिस्थितीने साम्राज्य अपरिहार्य बनवले नाही, परंतु विस्तारवादी आणि महत्त्वाकांक्षी राज्य उभारण्यासाठी आवश्यक अधिशेष त्यांनी पुरवला.

४. उगम: कुस्को आणि सुरुवातीचे इंका

इंकांनी सांगितलेली स्वतःच्या उगमाची कथा ही संस्थापन-दंतकथा आहे, तरीही तिला खरा सामाजिक अर्थ आहे. सर्वाधिक प्रचलित आवृत्तीत, पहिला इंका मांको कापाक आणि त्याची बहीण-पत्नी मामा ओक्लो हे सोन्याची काठी घेऊन कुस्कोच्या दक्षिणेकडील पाकारितांबो येथील गुहेतून बाहेर पडले. ती काठी जमिनीत रुतली तिथे त्यांनी शहर वसवले. इतर आवृत्त्यांत चार भाऊ आणि चार बहिणी, आयार भावंडे, एकत्र निघाली आणि तेथील रहिवाशांवर मात करून अखेर कुस्कोमध्ये स्थिरावली असे वर्णन आहे. ऐतिहासिक गाभा कोणताही असो, या कथा सूर्यापासून वंशाची विचारसरणी आणि खोऱ्यावरील पवित्र अधिकाराचा दावा व्यक्त करतात.

पुरातत्त्वीय संशोधन सूचित करते की कुस्को प्रदेशातील इंका राज्य हळूहळू विकसित झाले आणि उत्तर मध्यवर्ती कालखंडातील अनेक स्थानिक सरदारांपैकी ते एक होते; महानतेसाठी नियत असलेली सत्ता नव्हे. ब्रायन बाऊर यांच्या कुस्को प्रदेशाच्या सर्वेक्षणात असे आढळले की या काळात खोऱ्यात वसाहती एकत्रित झाल्या आणि इंकांनी हळूहळू आपल्या जवळच्या शेजाऱ्यांवर वर्चस्व प्रस्थापित केले, पंधराव्या शतकातील मोठ्या विस्ताराआधी मुख्य गाभ्याचा प्रदेश उभारला (Bauer 2004; Bauer and Covey 2002). अ‍ॅलन कोव्हे (२००६) यांनी दाखवले आहे की कुस्कोभोवतीच्या दऱ्यांमध्ये पायऱ्यांची शेते आणि सिंचन करून इंकांनी पुढील साम्राज्यीय शेतीचा पाया घातला; या प्रकल्पाने भूदृश्य आणि उत्पादनाचा पाया बदलून टाकला.

इंका परंपरेतील निर्णायक वळण एका संकटातून आले. इतिवृत्तांनुसार, पंधराव्या शतकाच्या सुरुवातीला, पश्चिमेकडील आपुरिमाक प्रदेशातील प्रतिस्पर्धी संघराज्य चांकाने कुस्कोवर हल्ला केला. तत्कालीन इंका विराकोचाने घाबरून माघार घेतली, पण त्याचा मुलगा कुसी युपांकी याने संरक्षणासाठी सर्वांना एकत्र आणले आणि आक्रमकांचा पराभव केला. त्यानंतर त्याने पाचाकुती हे नाव धारण केले, ज्याचा अर्थ "उलथापालथ करणारा" किंवा "पृथ्वीचा परिवर्तक" असा आहे, आणि पारंपरिक कथेनुसार तो जगाची पुनर्रचना करणारा शासक झाला. कथानक किती शब्दशः खरे आहे यावर आधुनिक इतिहासकार वाद घालतात. काहींना शंका आहे की ते नंतरच्या प्रचाराने घडवले गेले, आणि चांका युद्ध स्रोतांपेक्षा लहान असू शकते. परंतु प्रतिस्पर्ध्यावरील निर्णायक विजय ज्याने साम्राज्य विस्ताराचा मार्ग खुला केला, ही व्यापक रूपरेषा सत्याचा गाभा बाळगून असल्याचे दिसते, आणि ती हे दर्शवते की इंकांनी स्वतः आपल्या साम्राज्याचा जन्म जवळजवळ संपूर्ण विनाशाच्या क्षणानंतरचा पुनर्जन्म म्हणून समजला.

५. साम्राज्यीय विस्तार

पारंपरिक कालक्रमानुसार सुमारे १४३८ ते १४७१ पर्यंत राज्य करणाऱ्या पाचाकुती इंका युपांकी याच्या काळात इंका प्रादेशिक वर्चस्वाकडून साम्राज्यीय विजयाकडे वळले. स्रोतांनी वर्णन केल्यानुसार पाचाकुतीची कामगिरी तिहेरी होती. त्याने कुस्को प्रदेशाच्या शेजाऱ्यांना जिंकले आणि इंका सत्ता मध्य उच्चभूमीत आणि टिटिकाका सरोवराच्या दिशेने पसरवली. त्याने कुस्कोची नियोजित औपचारिक राजधानी म्हणून पुनर्बांधणी केली, ज्याच्या केंद्रस्थानी सूर्याचे मंदिर कोरिकांचा होते, आणि जवळच्या दऱ्यांत राजेशाही वसाहती बांधल्या, ज्यांपैकी उरुबांबा खोऱ्यातील माचू पिच्चू सर्वांत प्रसिद्ध आहे. आणि त्याने इंका समाज व प्रशासनाची पुनर्रचना सुरू केली, ज्यामुळे विजयाचे रूपांतर टिकाऊ राज्यात झाले (Rostworowski 1999; D'Altroy 2015).

त्याचा मुलगा तोपा इंका युपांकी, ज्याने सुमारे १४७१ ते १४९३ पर्यंत राज्य केले, त्याने विजयाच्या मोठ्या मोहिमांचे नेतृत्व केल्याचे दिसते. सैन्य उत्तरेकडे उच्चभूमीतील इक्वेडोरपर्यंत गेले आणि एका महाकाव्यासारख्या संघर्षात त्यांनी चिमू राज्याची सत्ता मोडली, जे पेरूच्या किनारपट्टीवरील सर्वांत मोठे राज्य होते आणि ज्याची चान चान येथील राजधानी उत्तरेकडील वाळवंटावर दीर्घकाळ वर्चस्व गाजवत होती. ते दक्षिणेकडे बोलिव्हिया, उत्तर चिली आणि वायव्य अर्जेंटिनापर्यंत पुढे गेले आणि त्यांनी टिटिकाका खोरे आणि तेथील श्रीमंत पशुपालक सरदारसत्ता आपल्यात सामावून घेतल्या. आपल्या कारकिर्दीच्या अखेरीपर्यंत तोपा इंकाने दक्षिणेकडे साम्राज्याला त्याच्या कमाल विस्ताराच्या जवळ नेले होते आणि किनारपट्टी बळकट केली होती.

सुमारे १४९३ ते १५२७ पर्यंत राज्य करणाऱ्या उआयना कापाकने आपल्या कारकिर्दीचा बराचसा काळ उत्तरेत, आजच्या इक्वेडोर आणि दक्षिण कोलंबियामध्ये मोहिमांत घालवला, जिथे इंकांना कडवा प्रतिकार आणि रसदेच्या मर्यादा यांचा सामना करावा लागला. त्याने तोमेबांबा (आजच्या क्वेन्काजवळ) येथे दुय्यम राजधानी उभारली आणि उत्तरेकडील प्रांतांना सत्तेचा तळ म्हणून विकसित केले. हे उत्तरेकडे लक्ष केंद्रित करणे परिणामकारक ठरले. उआयना कापाक मरण पावला तेव्हा त्याचा दरबार आणि त्याचे अनेक उत्तम सेनानी कुस्कोपासून दूर होते, आणि या भौगोलिक वस्तुस्थितीने त्यानंतरच्या उत्तराधिकाराच्या युद्धाला आकार दिला.

इंकांनी ज्या पद्धतींनी विस्तार केला त्या वेगाइतक्याच महत्त्वाच्या होत्या. त्यांच्या दृष्टिकोनात मुत्सद्देगिरी, धाकदपटशा आणि बळाचा मिलाफ होता. इतिवृत्तांत वर्णन आहे की इंका दूत शेजारच्या सरदारांना भेटवस्तू, प्रतिष्ठा आणि इंका परस्पर-बंधनाच्या व्यवस्थेत स्थान देऊ करत, त्याच्या बदल्यात अधीनता मागत, आणि नकार देणाऱ्यांवर हल्ला केला जाई. विजयानंतरची व्यवस्था प्रतिस्पर्ध्यांना हितसंबंधी भागधारक बनवण्यासाठी आखलेली होती. कुराका नावाचे स्थानिक उच्चवर्गीय सरदार, जर त्यांनी इंकांचे आधिपत्य मान्य केले, आपल्या मुलांना शिक्षणासाठी कुस्कोला पाठवले (जिथे ते योगायोगाने ओलीसही होते) आणि साम्राज्याच्या धार्मिक दिनदर्शिकेत सहभाग घेतला, तर अनेकदा त्यांच्या जागीच ठेवले जात. जिथे प्रतिकार जोरदार होता, तिथे इंका क्रूर व्हायला तयार होते: लोकसंख्येचे स्थलांतर केले जाई, बंडखोर नेत्यांना ठार केले जाई आणि वाचलेल्यांना निष्ठावान लोकांमध्ये वसवले जाई. तरीही हिंसा हे अनेक साधनांपैकी एकच होते, आणि विस्ताराच्या वेगाचे श्रेय इंकांच्या जिंकण्याच्या क्षमतेइतकेच आपल्यात सामावून घेण्याच्या क्षमतेलाही जाते (Rostworowski 1999).

आधुनिक अंदाजांनुसार साम्राज्याच्या शिखरावर त्याची लोकसंख्या सुमारे साठ लाख ते एक कोटी चाळीस लाखांच्या दरम्यान होती, आणि त्याच्या प्रवाही सीमा कशा आखल्या जातात त्यावर अवलंबून, उत्तर-दक्षिण सुमारे चार हजार किलोमीटर आणि अंदाजे वीस लाख चौरस किलोमीटर क्षेत्रात ते पसरले होते (D'Altroy 2015). हे ढोबळ आकडे आहेत, परंतु ते सिद्ध करतात की कोलंबसपूर्व अमेरिकेत अतुलनीय अशा प्रमाणाचे हे राज्य होते.

६. साम्राज्याची रचना

इंकांची प्रशासकीय कामगिरी हे इतिहासकारांनी त्यांच्याकडे इतके लक्ष दिल्याचे मुख्य कारण आहे. साम्राज्याची शासन-रचना पिरॅमिडसारखी होती. शिखरावर सापा इंका, म्हणजे "एकमेव" किंवा "अद्वितीय" इंका, होता, ज्याला सूर्यदेव इंतीचा वंशज आणि प्रतिनिधी मानले जाई. त्याच्या खाली चार सुयुंचे राज्यपाल होते, जे साम्राज्यीय परिषदेत बसत. त्यांच्या खाली प्रांतीय राज्यपाल, तोक्रिकोक, आणि त्यांच्या खाली स्थानिक अधिकाऱ्यांची दशमान श्रेणी होती, जी दहा, पन्नास, शंभर, पाचशे, एक हजार, पाच हजार आणि दहा हजार कुटुंबांच्या गटांवर देखरेख करत. दशमान पद्धतीने राज्याला एक प्रमाणित प्रशासकीय भाषा दिली जी किनाऱ्यापासून उच्चभूमीपर्यंत लागू होऊ शकत होती, आणि ती प्रशासकीय हिशोबासाठी आधारभूत असलेल्या खिपू नोंदींना चांगली अनुकूल होती (Julien 2000; D'Altroy 2015).

आर्थिक पाया पैसा किंवा बाजार नसून श्रम होता. इंका राज्य रोमन किंवा चिनी साम्राज्यांप्रमाणे नाणी किंवा वस्तूंच्या रूपात कर गोळा करत नव्हते. ते श्रम गोळा करत होते. मिट्टा (क्वेचुआमधील "पाळी" या शब्दावरून) पद्धतीनुसार प्रत्येक कुटुंबाला राज्याची ठरावीक कालावधीची सेवा द्यावी लागे; ती राज्याच्या जमिनी कसणे, राज्याचे कळप चरवणे, कापड विणणे, रस्ते बांधणे, सैन्यात सेवा करणे, खाणींत काम करणे किंवा ओझी वाहणे यांत जाऊ शकत असे. बदल्यात राज्य अन्न, पेय आणि सणासुदीचा पाहुणचार देई, आणि अँडीज लोकांना आधीपासून समजणाऱ्या परस्परतेच्या भाषेत या देवाणघेवाणीला पवित्र रूप दिले जाई. मुर्रा (१९८०) यांनी याचे वर्णन अशी व्यवस्था म्हणून केले ज्यात राज्याचे दावे नातेसंबंधाच्या बंधनांचा विस्तार म्हणून मांडले जात. जमीन संकल्पनात्मकरीत्या सूर्याच्या जमिनी (मंदिरांसाठी), इंकाच्या जमिनी (राज्यासाठी) आणि समुदायाच्या जमिनी अशी विभागली होती, आणि पहिल्या दोन जमिनींवरील श्रम हा आयल्यूंनी द्यायचा कर होता.

अधिशेष प्रचंड साठवण-संकुलांत (कोल्का) गोळा केला जाई, ज्यांपैकी हजारो साम्राज्याच्या रस्त्यांलगत ओळखली गेली आहेत. त्यात मका, वाळवलेले बटाटे (चुन्यो), कापड, शस्त्रे आणि इतर वस्तू असत, आणि ती सैन्याचा रसदेचा कणा तसेच दुष्काळाविरुद्ध साठा म्हणून काम करत. कापडाला विशेष स्थान होते: कापड हे केवळ पोशाख नव्हते, तर प्रतिष्ठेचे चलन, धार्मिक अर्पणाचे माध्यम आणि दर्जाचे चिन्ह होते. राज्याने विशेष विणकर, अक्ला म्हणजे "निवडलेल्या स्त्रिया", नेमल्या, ज्या विधी आणि राजकीय भेटींसाठी उत्तम कापड तयार करत, आणि या प्रतिष्ठित उत्पादनावरील नियंत्रण हे राज्यकारभाराचे महत्त्वाचे साधन होते.

आणखी एक प्रशासकीय साधन म्हणजे पुनर्वसन. मित्मक (किंवा मितिमाएस) या पद्धतीने मोठ्या संख्येने लोकांना साम्राज्याच्या एका भागातून दुसऱ्या भागात हलवले जाई, अनेक कारणांसाठी: सीमावर्ती भागांत निष्ठावान प्रजा वसवण्यासाठी, अस्वस्थ लोकसंख्येला विखुरण्यासाठी, नव्याने मिळवलेल्या प्रदेशात मका लागवडीसारखी विशेष कौशल्ये आणण्यासाठी आणि राज्याच्या प्रकल्पांसाठी श्रम पुरवण्यासाठी. साम्राज्याच्या लोकसंख्येचा बराच मोठा भाग कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपाच्या स्थलांतराने प्रभावित झाला असावा. या धोरणाने वांशिक समुदाय आणि निष्ठांचे असे ठिगळ तयार केले ज्याचा इंका वापर करू शकत, पण त्यातून नाराजीही वाढली जी पुढे उफाळून आली.

या विशाल अवकाशातील संवाद कापाक न्यान, म्हणजे "राजमार्ग", या रस्ते-व्यवस्थेवर अवलंबून होता. दोन मुख्य खोड-मार्ग, एक किनाऱ्यालगत आणि एक उच्चभूमीतून, अनेक जोडमार्गांनी जोडले गेले होते आणि हजारो किलोमीटरचे जाळे तयार झाले होते; ३०,००० ते ४०,००० किमी हे आकडे सामान्यतः दिले जातात (Hyslop 1984). रस्ते वाळवंटांतून जात, ४,५०० मीटरपेक्षा उंच खिंडींपर्यंत चढत, आणि गवताच्या धाग्यांपासून विणलेल्या झुलत्या पुलांनी दऱ्या ओलांडत, ज्यातील सर्वांत प्रसिद्ध, केस्वाचाका येथील, आजही स्थानिक समुदायांकडून दरवर्षी नव्याने बांधला जातो. ठरावीक अंतरावर तांबो, म्हणजे विश्रामगृहे आणि कोठारे, असत, आणि चास्की नावाचे धावपटू रिले पद्धतीने संदेश वाहून नेत, ज्या व्यवस्थेने काही दिवसांत लांब अंतरावर बातमी पोहोचू शकत होती. २०१४ मध्ये युनेस्कोने कापाक न्यानला सहा देशांमध्ये सामायिक असलेली आंतरराष्ट्रीय मालमत्ता म्हणून जागतिक वारसा यादीत समाविष्ट केले.

खिपू प्रशासनाचा आधार होता. खिपू संख्यात्मक माहिती दहावर आधारित स्थानमूल्य पद्धतीत नोंदवत: दोरीवरील गाठींचे स्थान, गाठीचा प्रकार आणि दोरीचा रंग व धागा या सर्वांना अर्थ होता. खिपुकामायुक नावाचे विशेष नोंदकार जनगणनेच्या नोंदी, कर-हिशोब आणि कोठारांच्या याद्या ठेवत, आणि वसाहतकालीन साक्षीनुसार ते ऐतिहासिक माहितीही वाचून दाखवू शकत. खिपूंमध्ये कथन कितपत कोरलेले होते हा प्रश्न खुला आहे, पण राज्याच्या हिशोबातील त्यांच्या भूमिकेबद्दल शंका नाही (Urton 2003; Salomon 2004). लिपी नसलेल्या राज्यासाठी ही माहिती-व्यवस्थापनाची उल्लेखनीय पद्धत होती, आणि तिने इंकांना आपले लोक आणि संसाधने इतक्या अचूकतेने मोजण्याची मुभा दिली की स्पॅनिशांना आश्चर्य वाटले.

७. धर्म, विचारसरणी आणि राजेशाही नातेसंबंध

इंकांची सत्ता पवित्र पायावर उभी होती. राज्यधर्म सूर्य, इंती, ज्याचा वंशज असल्याचा दावा सापा इंका करत असे, आणि निर्माता विराकोचा, मेघगर्जनेचा देव इल्यापा, चंद्र आणि इतर अनेक शक्ती यांच्याभोवती केंद्रित होता. तितकेच महत्त्वाचे होते हुआका या स्थानिक पवित्र स्थळे आणि वस्तूंचे अँडीज विश्व, जे झरे, खडक, पर्वत, कबरी किंवा पूर्वज असू शकत. इंकांनी जिंकलेल्या लोकांच्या धर्मांना सामान्यतः दडपले नाही. त्याऐवजी त्यांनी स्थानिक हुआकांना साम्राज्य-व्यवस्थेत सामावून घेतले, अनेकदा त्यांच्या पूजामूर्ती सन्माननीय ओलीस म्हणून कुस्कोला आणल्या, आणि स्थानिक श्रद्धांच्या जागी नव्हे तर त्यांच्या सोबत सूर्यपूजा लादली (Cobo 1653; D'Altroy 2015).

कुस्को स्वतः एक पवित्र आकृतिबंध होते. कोरिकांचाभोवती चाळीस किंवा त्याहून अधिक काल्पनिक रेषा, ज्यांना सेके म्हणतात, भूप्रदेशभर पसरत आणि सुमारे ३२८ हुआकांना जोडत, आणि या पवित्र स्थळांची निगा विशिष्ट वंशसमूहांकडे सोपवलेली होती. जूनच्या अयनदिनी साजरा होणारा सूर्याचा उत्सव इंती रायमी आणि डिसेंबरच्या अयनदिनी साजरा होणारा कापाक रायमी यांसह उत्सवांच्या दिनदर्शिकेने राजकीय व्यवस्थेला शेती आणि आकाशाच्या चक्रांशी जोडले. सर्वांत गंभीर विधींमध्ये कापाकोचाचा समावेश होता, ज्यात निवडलेली मुले आणि इतर अर्पणे प्रांतांतून कुस्कोला पाठवली जात आणि नंतर परत नेऊन पर्वतीय मंदिरांत बळी दिली जात, ज्यामुळे प्रांत केंद्राशी सामायिक पवित्र बंधनात जोडले जात.

राजेशाहीची विचारसरणी नातेसंबंधांपासून वेगळी करता येत नव्हती. इंकांमध्ये "विभाजित वारसाहक्क" पद्धत होती, ज्यात प्रत्येक शासकाची संपत्ती, जमिनी आणि सेवक त्याची उपासना टिकवण्यासाठी त्याच्या वंशसमूहाकडे, म्हणजे पानाकाकडे, राहत, तर त्याच्या उत्तराधिकाऱ्याला स्वतःच्या जमिनी आणि संपत्ती विजयांतून मिळवावी लागे. मृत शासकांची ममी कुस्कोमध्ये ठेवली जाई, त्यांना पोशाख घातला जाई, खाऊ घातले जाई आणि जिवंत व्यक्तींसारखा सल्ला घेतला जाई, आणि ते समारंभ व राजकीय जीवनात सहभागी होत. या व्यवस्थेने विस्ताराला इंजिन पुरवले, कारण प्रत्येक नव्या राजाला स्वतःची संसाधने हवी असत, पण यामुळे पानाकांची सत्ताही दृढ झाली, ज्यांना आपल्या संस्थापकांच्या वारशात निहित स्वार्थ होता आणि जे उत्तराधिकाराच्या राजकारणातील खेळाडू बनले (Julien 2000; Rostworowski 1999).

८. वास्तुकला, अभियांत्रिकी आणि भौतिक संस्कृती

इंका त्यांच्या वास्तुकलेसाठी सर्वाधिक ओळखले जातात. साम्राज्यीय इंका दगडी बांधकामाचे वैशिष्ट्य म्हणजे मोठे दगड, बहुतेकदा अँडेसाइट किंवा ग्रॅनाइटचे, इतके जवळ कापून जुळवलेले की चुन्याची गरज नसे आणि दोन दगडांमध्ये चाकूचे पातेही घुसवता येत नाही. समलंब चौकोनी दारे आणि कोनाडे, आतल्या बाजूला झुकलेल्या भिंती आणि एकमेकांत गुंतलेले सांधे यांमुळे या वास्तुकलेला भूकंपप्रवण प्रदेशात संरचनात्मक लवचिकता मिळते, जिने शतकानुशतके अभियंत्यांना प्रभावित केले आहे. कुस्कोकडे दिसणारा सॅक्सायउआमान किल्ला, त्याच्या प्रचंड नागमोडी भिंतींसह, आणि कोरिकांचा मंदिर, ज्याच्या भिंती एकेकाळी सोन्याच्या पत्र्यांनी मढवलेल्या होत्या, हे या कलेच्या भव्यतम अभिव्यक्तींपैकी होते. माचू पिच्चू, ओल्यान्तायतांबो आणि पिसाक यांसारख्या राजेशाही वसाहतींनी वास्तुकला, शेती आणि पवित्र भूगोल यांचा मेळ अशा भूदृश्यांत घातला, जी राहण्याइतकीच पाहण्यासाठी रचलेली होती (Burger and Salazar 2004).

शेतीविषयक अभियांत्रिकी तितकीच प्रभावी होती. पायऱ्यांची शेते, सिंचन कालवे आणि मोराय येथील वर्तुळाकार खड्ड्यांसारखी प्रायोगिक केंद्रे यांनी अशा उंचीवर आणि सूक्ष्म हवामानात पिके घेणे शक्य केले जिथे ती अन्यथा अयशस्वी ठरली असती. इंकांनी अन्न टिकवण्याच्या पद्धती परिपूर्ण केल्या, विशेषतः बटाटे गोठवून वाळवून चुन्यो बनवणे, जे वर्षानुवर्षे साठवता येई. त्यांनी लोकर, मांस आणि वाहतुकीसाठी लामा व अल्पाकांचे प्रचंड कळप पाळले आणि सांभाळले, आणि विणकाम, सोने-चांदी-कांस्याचे धातुकाम आणि मातीची भांडी यांची समृद्ध संस्कृती जोपासली. इंकांनी मोठ्या प्रमाणावर श्रम सांभाळण्याच्या अँडीज क्षमतेचाही व्यापक वापर केला, आणि पायऱ्यांची शेते व रस्ते बांधण्यासाठी हजारो कामगारांना एकत्र आणावे लागे.

इंकांकडे काय नव्हते हेही लक्षात ठेवण्यासारखे आहे. त्यांच्याकडे लोखंड किंवा पोलाद नव्हते, चाकांची वाहतूक नव्हती, जड ओझे वाहून नेण्याइतके बलवान पशू नव्हते आणि अक्षरलिपी नव्हती. वर वर्णन केलेली कामगिरी दगडी अवजारे, मानवी श्रम आणि प्रशासकीय प्रतिभेने साधली गेली. जुन्या जगाच्या साम्राज्यांना न भेडसावणाऱ्या मर्यादांमध्ये साम्राज्याच्या संस्था कार्यरत करण्यात आल्या, आणि यामुळे तुलनात्मक इतिहासकारांसाठी इंकांचे उदाहरण अधिक रंजक ठरते.

९. भेगा: उत्तराधिकार, अतिविस्तार आणि यादवी

इंका राज्यात संरचनात्मक कमकुवत जागा होत्या. पहिली उत्तराधिकाराची. इंकांमध्ये ज्येष्ठ पुत्राला वारसा देण्याचा स्पष्ट नियम नव्हता. नवा सापा इंका आधीच्या शासकाच्या पुत्रांमधून निवडला जाई, सहसा जुन्या शासकाची पसंती, पानाकांचा पाठिंबा आणि प्रमुख सेनापतींचे लष्करी पाठबळ यांच्या मिश्रणाने. उत्तराधिकार हा म्हणून राजकीय संघर्ष होता, आणि इतिवृत्तांतील अनेक सत्तांतरे संघर्ष, हत्या किंवा नेमलेल्या वारसाला हटवण्याशी निगडित आहेत. या व्यवस्थेने कर्तबगार शासक निर्माण केले, परंतु प्रत्येक पिढीत यादवीचा धोकाही बाळगला.

दुसरी कमकुवतता भौगोलिक अतिविस्ताराची होती. उआयना कापाकच्या काळापर्यंत साम्राज्य इतक्या अंतरावर पसरले होते की त्याच्या रसद-क्षमतेवर ताण येत होता. रस्ते आणि कोठारे मोठी सैन्ये शक्य करत, परंतु कुस्को आणि दूरच्या उत्तरेदरम्यानचा संवाद अजूनही आठवडे घेई, आणि इक्वेडोरमधील दीर्घ मोहिमांनी दरबार आणि सैन्याला राजधानीपासून दूर ओढले. तिसरी कमकुवतता जिंकलेल्या लोकांची नाराजी होती. उत्तर उच्चभूमीतील कान्यारी आणि चाचापोया आणि मध्य अँडीजमधील उआंका यांसह अनेक वांशिक गटांसाठी इंका राजवट अलीकडची आणि बऱ्याचदा कठोर होती, आणि त्यांची निष्ठा इंकांच्या यशावर अवलंबून होती.

संकटाची सुरुवात सुमारे १५२७ मध्ये उआयना कापाकच्या मृत्यूने झाली, कदाचित एखाद्या साथीदरम्यान किंवा त्यानंतर. स्पॅनिश स्रोत सांगतात की एका प्राणघातक रोगाने, शक्यतो देवी किंवा स्पॅनिशांच्या आधी व्यापार आणि संपर्क-मार्गांनी पसरलेल्या दुसऱ्या जुन्या जगातील रोगजंतूने, १५२० च्या दशकात अँडीजला तडाखा दिला आणि राजघराण्यातील अनेकांना, कदाचित उआयना कापाकने नेमलेल्या वारसालाही, ठार केले (Cook 1981; Hemming 1970). या साथीची नेमकी ओळख आणि परिणाम यावर ऐतिहासिक वाद सुरू आहे, कारण पुरावे तुटपुंजे आणि कधी कधी संदिग्ध आहेत. परंतु शासकाचा मृत्यू आणि त्याच्या निवडलेल्या उत्तराधिकाऱ्याचा संभाव्य मृत्यू यांमुळे धोकादायक पोकळी निर्माण झाली, याबद्दल फारशी शंका नाही.

त्यानंतरच्या संघर्षात उआयना कापाकचे दोन पुत्र एकमेकांसमोर उभे ठाकले: कुस्कोत असलेला आणि पारंपरिक इंका उमरावांच्या बहुतांश पाठिंब्याचा उआस्कार, आणि वडिलांसोबत उत्तरेत असलेला आणि अनुभवी उत्तरेकडील सैन्याची व सेनानींची, विशेषतः कीस्कीस आणि चाल्कुचिमाक यांची, निष्ठा असलेला अटाहुआल्पा. यादवी अनेक वर्षे चालली आणि प्रचंड क्रौर्याने लढली गेली. सुमारे १५३२ पर्यंत अटाहुआल्पाच्या सैन्याने अंबातो आणि चिंबोराझो जवळ आणि इतरत्र झालेल्या लढायांत उआस्कारच्या सैन्याचा पराभव केला आणि उआस्कार पकडला गेला. या यादवीने सैन्य थकवले, उच्चवर्गात फूट पाडली आणि विशेषतः कुस्कोमध्ये कटुता व सूडाचा ठळक वारसा मागे ठेवला, जिथे अटाहुआल्पाच्या सेनानींनी उआस्कारच्या समर्थकांच्या कत्तली केल्याचे सांगितले जाते. स्पॅनिश आले तेव्हा अटाहुआल्पा उत्तर उच्चभूमीतील काहामार्का येथे आपला विजय साजरा करत होता.

१०. स्पॅनिश आक्रमण

फ्रान्सिस्को पिझारो, पन्नाशीतला निरक्षर पण अनुभवी कॉन्किस्टादोर, याने दक्षिण अमेरिकेच्या पॅसिफिक किनाऱ्यावर आधीच दोन पाहणी-सफरी केल्या होत्या, आणि त्यानंतर १५२९ मध्ये त्याने सम्राट पाचवा चार्ल्स याच्याकडून "पेरू" नावाच्या प्रदेशावर विजय मिळवण्याचा शाही परवाना मिळवला. १५३२ मध्ये सुमारे १६८ माणसांसह, ज्यांपैकी सुमारे साठ घोडेस्वार होते, काही बंदुका आणि पोलादी शस्त्रे व चिलखतांसह तो तुंबेसजवळ किनाऱ्यावर उतरला. ही तुकडी आतल्या भागात गेली आणि १५ नोव्हेंबर १५३२ रोजी काहामार्का शहरात दाखल झाली, जिथे अटाहुआल्पा मोठ्या सैन्यासह तळ ठोकून होता, ज्याचा आकडा स्पॅनिश स्रोतांनी हजारोंमध्ये दिला आहे (Hemming 1970; MacQuarrie 2007).

१६ नोव्हेंबर १५३२ च्या घटना वसाहतकालीन इतिहासात सर्वाधिक विश्लेषण झालेल्या घटनांपैकी आहेत. अटाहुआल्पा, ज्याला वाटले की या अनोळखी लोकांपासून फारसा धोका नाही आणि ज्याला आपला अधिकार दाखवायचा होता, तो काहामार्काच्या चौकात शस्त्रहीन किंवा अल्पशस्त्र अशा हजारो सेवकांसह आला. डोमिनिकन धर्मगुरू व्हिसेंते दे वाल्वेर्दे याने त्याने स्पॅनिश राजाला आणि ख्रिस्ती धर्माला शरण जावे अशी औपचारिक मागणी, म्हणजे रेकेरिमिएन्तो, सादर केली. त्यानंतरच्या गोंधळात पिझारोने इशारा दिला, आणि स्पॅनिशांनी घोडदळ, पोलादी तलवारी आणि काही बंदुकांसह गर्दीने भरलेल्या चौकावर हल्ला केला. हजारो इंका सेवक मारले गेले आणि स्पॅनिशांचे फारसे नुकसान न होता अटाहुआल्पाला कैद करण्यात आले.

स्पॅनिशांची मौल्यवान धातूंची भूक जाणून अटाहुआल्पाने प्रचंड खंडणी देऊ केली: तो हात पोहोचेल तेवढ्या उंचीपर्यंत सोन्याने भरलेली एक खोली, आणि त्याहून अधिक चांदी. पुढील महिन्यांत खंडणी गोळा झाली आणि वितळवल्यावर तिने मौल्यवान धातूंचा प्रचंड साठा दिला. परंतु खंडणी गोळा होत असतानाच कैदी शासकाने आपला सावत्र भाऊ उआस्कार, जो अटाहुआल्पाच्या सेनानींच्या ताब्यात होता, याला ठार मारण्याचा आदेश दिला. खजिना मिळाल्यानंतर स्पॅनिशांनी अटाहुआल्पावर उआस्कारची हत्या आणि मूर्तिपूजा यांसह आरोप ठेवले आणि त्याला मृत्युदंड सुनावला. २६ जुलै १५३३ रोजी, बाप्तिस्मा स्वीकारल्यानंतर, त्याला गॅरोट वापरून गळा आवळून मारण्यात आले, ही दया त्याला जिवंत जाळण्यापासून वाचवणारी होती (Hemming 1970).

स्पॅनिश इंका मित्रांचा एक गट आणि आपल्या राजवटीला वैधतेचा मुलामा देण्यासाठी नेमलेला कळसूत्री इंका, तुपाक उआल्पा, यांच्यासह कुस्कोच्या दिशेने पुढे गेले. वाटेत त्यांनी अनेक चकमकी केल्या, आणि नोव्हेंबर १५३३ मध्ये ते कुस्कोमध्ये शिरले, जिथे लूट झाली. कान्यारी, चाचापोया आणि उआंका यांसह अनेक स्थानिक गट इंकांचे आधिपत्य संपवण्याच्या किंवा अटाहुआल्पाच्या सैन्याविरुद्धच्या तक्रारी मिटवण्याच्या आशेने आक्रमकांच्या बाजूला गेले. म्हणूनच इंका साम्राज्याचा पाडाव हा केवळ स्पॅनिश आणि इंका यांच्यातील संघर्ष नव्हता. तो एक यादवी संघर्ष होता ज्यात युरोपीय लोक घुसले, आणि ज्यात स्थानिक मित्रांनी बहुतांश मनुष्यबळ पुरवले (Stern 1982; Wachtel 1977).

११. साम्राज्य का कोसळले? पतनाचा अर्थ

लाखो लोकांचे साम्राज्य काही शेकडो आक्रमकांपुढे का पडले हा प्रश्न जवळपास पाच शतके इतिहासकारांना व्यापून आहे, आणि सर्वोत्तम स्पष्टीकरणे बहुकारणी आहेत. साधारणपणे पाच घटकांवर भर दिला जातो.

पहिला रोग. जुन्या जगातील रोगजंतूंनी अशा लोकसंख्येला तडाखा दिला ज्यांना पूर्वीचा संसर्ग किंवा वारशाने मिळालेली प्रतिकारशक्ती नव्हती. १५२० च्या दशकातील साथीने, ज्यात बहुधा देवीचा समावेश होता, उआयना कापाक आणि त्याच्या अनेक दरबारींचा बळी घेतल्याचे दिसते, आणि तिने उत्तराधिकार संकटाची परिस्थिती निर्माण केली. दीर्घकालीन परिणाम लोकसंख्येच्या दृष्टीने विनाशकारी होता. नोबल डेव्हिड कुक (१९८१) यांच्या अंदाजानुसार १५२० ते १६२० दरम्यान पेरूची स्थानिक लोकसंख्या सुमारे ८० ते ९० टक्क्यांनी घटली, म्हणजे अंदाजे नव्वद लाखांवरून दहा लाखांपेक्षा बरीच कमी, कारण देवी, गोवर, इन्फ्लूएंझा, टायफस आणि इतर रोगांच्या साथी वारंवार या प्रदेशातून फिरल्या, आणि सक्तीचे श्रम, स्थलांतर व सामाजिक विस्कळीतपणा यांनी त्यात भर घातली. विद्वान नुकसानाच्या नेमक्या प्रमाणावर वाद घालत राहतात, पण त्याच्या परिमाणाच्या क्रमावर नाही (Cook and Lovell 1992; Nunn and Qian 2010).

दुसरा यादवी. उआस्कार आणि अटाहुआल्पा यांच्यातील संघर्षाने इंका उच्चवर्गात फूट पाडली, अनुभवी सेनानी मारले आणि सैन्य थकवले. पिझारो आला तेव्हा अटाहुआल्पाने नुकताच विजय मिळवला होता, पण त्याचे नियंत्रण पक्के नव्हते आणि कुस्कोमध्ये त्याच्या वर्चस्वाबद्दल नाराजी होती. स्पॅनिशांनी या फुटीचा कौशल्याने फायदा घेतला, स्वतःला मध्यस्थ किंवा सूड घेणारे म्हणून सादर केले आणि असंतुष्ट गटांचा पाठिंबा मिळवला.

तिसरा इंका सार्वभौमत्वाची रचना. साम्राज्याच्या संस्था सापा इंकाच्या व्यक्तीभोवती केंद्रित होत्या, जो पवित्र अधिकार असलेला पुरुष होता आणि ज्याचे पकडले जाणे हा अपवादात्मक तीव्रतेचा राजकीय व मानसिक आघात होता. इतके निर्णय त्याच्या शब्दावर अवलंबून होते आणि साम्राज्यीय व्यवस्थेची इतकी वैधता त्याच्या व्यक्तीशी निगडित होती की शासक दूर होताच पक्षाघात निर्माण झाला. स्पॅनिशांनी शासकाला महिनोन्महिने कैदेत ठेवले आणि त्याच्या अधिकाराचा वापर करून खजिना मिळवला आणि साम्राज्यातून सुरक्षितपणे प्रवास केला. इंका राजवट प्रभावी ठरवणाऱ्या त्याच केंद्रीकरणाने ती नाजूकही बनवली, हा मुद्दा अनेक इतिहासकारांनी अधोरेखित केला आहे.

चौथा स्थानिक मित्रांची भूमिका. सुरुवातीला स्पॅनिश तुकडी अगदी लहान होती. तिला तग धरून जिंकण्यास सक्षम बनवले ते हजारो स्थानिक साहाय्यकांच्या पाठिंब्याने, ज्यांना इंका राजवट झुगारण्याची संधी दिसली. या मित्रांनी माहिती, अन्न, हमाल आणि लढवय्ये पुरवले. त्यांचे हेतू स्थानिक आणि तर्कसंगत होते, आणि त्यांचा पाठिंबा आपल्याला आठवण करून देतो की हा विजय युरोपीय कथेइतकाच अँडीज कथा होता.

पाचवा लष्करी आणि तांत्रिक असमतोल. पोलादी तलवारी व चिलखत, घोडे आणि काही प्रमाणात बंदुका यांनी स्पॅनिशांना खुल्या लढाईत, विशेषतः सुरुवातीच्या चकमकींत, खरे फायदे दिले, जरी उच्चभूमीत घोड्यांचे महत्त्व कधी कधी अतिरंजित केले गेले आहे. पुढील मोहिमांत इंका सैन्यांनी वेगाने जुळवून घेत उतरत्या आणि खडकाळ प्रदेशात लढून घोडदळ निष्प्रभ करायला शिकले, आणि पर्वतांमध्ये स्पॅनिशांचा गंभीर पराभव केला. केवळ तंत्रज्ञान निकाल स्पष्ट करत नाही, पण सुरुवातीच्या धक्क्यात त्याने भर घातली.

जेरेड डायमंड यांच्या लोकप्रिय मांडणीशी (Diamond 1997) निगडित एका जुन्या पण अजूनही प्रभावी परंपरेने "बंदुका, जंतू आणि पोलाद" यावर भर दिला आहे. अँडीज इतिहासातील तज्ज्ञ साधारणपणे रोग आणि तंत्रज्ञानाचे महत्त्व मान्य करतात पण समतोल राखण्याचा आग्रह धरतात: पिझारो येण्यापूर्वीच साम्राज्य अंतर्गत कारणांनी जीवघेणे दुर्बल झाले होते, आणि स्पॅनिश यश अँडीज राजकीय फुटींचा फायदा घेण्यावर अवलंबून होते. इंका निष्क्रिय किंवा भोळे होते म्हणून पडले नाहीत. त्या काळातील कोणताही शासक आत्मविश्वासाने ज्यावर मात करू शकला नसता अशा दुर्दैवांच्या संगमाने त्यांना मागे टाकले.

१२. नव-इंका राज्य आणि वसाहतकालीन अँडीज

काहामार्काचा पाडाव आणि कुस्कोचा ताबा यांनी इंका प्रतिकार संपला नाही. १५३४ मध्ये स्पॅनिशांनी उआयना कापाकचा आणखी एक पुत्र मांको इंका याला आश्रित शासक म्हणून बसवले. मांकोला लवकरच कळले की स्पॅनिश थेट राज्य करण्याचा हेतू बाळगतात, आणि १५३६ मध्ये तो निसटला आणि त्याने मोठे बंड सुरू केले. त्याच्या सैन्याने महिनोन्महिने कुस्कोला वेढा घातला, आणि काही काळ पेरूवरील स्पॅनिश पकड शंकास्पद वाटू लागली. पण स्थानिक मित्रांच्या मदतीने आणि इंकांना सातत्यपूर्ण मोहीम समन्वयित करता न आल्याने स्पॅनिशांनी तग धरला, आणि १५३७ मध्ये वेढा उठवला गेला. मांको विल्काबांबाच्या दुर्गम जंगली प्रदेशात माघारला, जिथे त्याने इतिहासकार ज्याला नव-इंका राज्य म्हणतात ते स्थापन केले (MacQuarrie 2007; Hemming 1970).

पस्तीस वर्षे विल्काबांबाने इंका सार्वभौमत्वाचा अवशेष जपला. मांकोची १५४४ मध्ये त्या स्पॅनिश फरारींनी हत्या केली ज्यांना त्याने आश्रय दिला होता, आणि त्याचे पुत्र सायरी तुपाक, तितू कुसी आणि तुपाक अमारू यांनी क्रमाने इंका ही पदवी धारण केली. सायरी तुपाक वाटाघाटीने ठरलेल्या तोडग्यानुसार विल्काबांबा सोडून गेला आणि कुस्कोत मरण पावला, पण तितू कुसीने अधिक आव्हानात्मक भूमिका ठेवली, आणि विजयाचे त्याचे सांगितलेले वर्णन त्या काळातील दुर्मिळ स्थानिक कथनांपैकी एक आहे. १५७२ मध्ये व्हाइसरॉय फ्रान्सिस्को दे तोलेदो याने, हे आश्रयस्थान नष्ट करण्याचा निर्धार करून, मोहीम पाठवली जिने शेवटचा सापा इंका तुपाक अमारूला पकडले. त्याला कुस्कोला नेण्यात आले आणि २४ सप्टेंबर १५७२ रोजी हजारो रडणाऱ्या अँडीज लोकांच्या साक्षीने सार्वजनिक शिरच्छेद करण्यात आला. या फाशीने इंका राजवंशाचा स्वतंत्र सार्वभौम सत्ता म्हणून शेवट झाला.

तोलेदोने उभारलेली वसाहती व्यवस्था अँडीजमधून जास्तीत जास्त कार्यक्षमतेने संपत्ती काढण्यासाठी आखलेली होती. कर वसुली आणि ख्रिस्ती शिक्षण सुलभ करण्यासाठी स्थानिक समुदायांना नियोजित गावांमध्ये, म्हणजे रेदुक्सिओनेसमध्ये, हलवण्यात आले. स्पॅनिशांनी मिट्टाला आजच्या बोलिव्हियाच्या उच्चभूमीतील पोटोसीच्या चांदीच्या खाणींना सक्तीचे श्रम पुरवण्यासाठी बदलले; १५४५ मध्ये शोध लागलेली ही खाण जगातील सर्वांत श्रीमंत चांदीच्या स्रोतांपैकी एक बनली. वसाहतकाळातील कदाचित सर्वांत बोलकी विडंबना ही आहे की परस्परतेवर आधारित व्यवस्थेची सेवा करणारी श्रमसेवेची इंका संस्था शोषणाचे साधन बनली आणि तिने खाणींत हजारो कामगारांचा बळी घेतला. स्पॅनिश साम्राज्याच्या कर व श्रम व्यवस्था, एन्कोमिएन्दा आणि रेपार्तिमिएन्तो, रोगांसह मिळून दीर्घ लोकसंख्यात्मक आणि सांस्कृतिक आघात निर्माण करणाऱ्या ठरल्या (Stern 1982; Cook 1981).

अँडीज लोकांनी या परिवर्तनाचा निष्क्रिय स्वीकार केला नाही. १५६० च्या दशकात तकी ओंकोय ("नाचण्याचा आजार") या सहस्रकवादी चळवळीने हुआकांकडे परतण्याचा आणि स्पॅनिश धर्म व वस्तू नाकारण्याचा उपदेश केला, आणि अँडीज देव ख्रिस्ती देवाचा पराभव करतील असे भाकीत केले. स्पॅनिश अधिकाऱ्यांनी ही चळवळ दडपली, पण तिने अँडीज धार्मिक अस्मितेचे टिकाऊपण दाखवले. अँडीज समुदायांनी वसाहती न्यायालयांत आपल्या जमिनींचे रक्षण केले, कॅथोलिक प्रथा स्थानिक परंपरांशी जुळवून घेतल्या आणि मिश्र धार्मिक रूपे विकसित केली जी आजही टिकून आहेत. वाख्तेल (१९७७) यांनी अँडीज अनुभवाला "पराभूतांची दृष्टी" असे म्हटले, ज्यात जिंकल्या गेलेल्यांनी बदललेल्या जगाचा अर्थ कसा लावला आणि ते कसे सहन केले यावर भर आहे.

१३. वारसा आणि स्मृती

इंकांची स्मृती साम्राज्यासोबत नष्ट झाली नाही. वसाहतकाळात कुस्कोतील इंका उमरावांनी आपला दर्जा राखला, आणि इंका ही व्यक्तिरेखा स्थानिक प्रतिष्ठेचे आणि कधी कधी राजकीय प्रतिकाराचे प्रतीक बनली. गार्सिलासो दे ला वेगा यांच्या रॉयल कॉमेंटरीज (१६०९) ने इंकांची ज्ञानी शासक म्हणून रोमँटिक युरोपीय प्रतिमा घडवली आणि अँडीज ऐतिहासिक जाणिवेला खतपाणी घातले. इंकारी या मिथकात, ज्यात शिरच्छेद झालेल्या इंकाचे शरीर जमिनीखाली हळूहळू पुन्हा वाढत आहे आणि एक दिवस जग पुनर्स्थापित करण्यासाठी परत येईल, असे मानले जाते, विसाव्या शतकात अँडीज समुदायांमध्ये नोंदवले गेले आहे आणि ते ऐतिहासिक स्मृती व आशेचे रूप म्हणून समजले जाते (Wachtel 1977).

स्मृती राजकीयदृष्ट्याही प्रभावी ठरू शकली. १७८० मध्ये होसे गॅब्रिएल कोंडोरकान्की नावाच्या क्वेचुआभाषी कुराकाने, शेवटच्या इंकाला वंदन म्हणून तुपाक अमारू दुसरा हे नाव घेऊन, वसाहतकालीन अँडीजमधील सर्वांत मोठ्या स्थानिक बंडाचे नेतृत्व केले आणि वसाहती शोषणाला आव्हान देण्यासाठी इंका प्रतीकांचा वापर केला. हे बंड चिरडले गेले आणि तुपाक अमारू दुसरा याला १७८१ मध्ये कुस्कोमध्ये मृत्युदंड देण्यात आला, पण त्याने पुढील स्वातंत्र्य व सुधारणा चळवळींवर प्रभाव टाकला (Thomson 2002). विसाव्या शतकात पेरूच्या इंडिजेनिस्मोने आणि नंतर शासकीय धोरणांनी राष्ट्रीय अस्मितेच्या उभारणीत इंका प्रतिमांचा वापर केला. इंका प्रशासनाची भाषा क्वेचुआ आज अँडीजमध्ये कदाचित ऐंशी लाख ते एक कोटी लोक बोलतात, आणि १९७५ मध्ये तिला पेरूची अधिकृत भाषा म्हणून मान्यता मिळाली.

भौतिक वारसा तितकाच महत्त्वाचा आहे. कुस्कोचे दगडी बांधकाम, पवित्र खोऱ्यातील पायऱ्यांची शेते आणि मोठे रस्त्यांचे जाळे अँडीज भूदृश्याला आकार देत राहतात, आणि १९८३ मध्ये युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ म्हणून नोंदलेले माचू पिच्चू हे जगातील सर्वाधिक भेट दिल्या जाणाऱ्या पुरातत्त्वीय स्थळांपैकी एक बनले आहे. शाश्वत शेती, स्थानिक हक्क आणि वारसा व्यवस्थापन या आधुनिक चर्चांमध्येही इंका एक संदर्भबिंदू बनले आहेत, कारण अभ्यासक आणि समुदाय पायऱ्यांची शेती, पीक-वैविध्य आणि सामूहिक श्रम यांच्या अँडीज प्रथा समकालीन आव्हानांना कशा मार्गदर्शक ठरू शकतात याचा विचार करतात.

१४. निष्कर्ष

इंका साम्राज्याचा उदय आणि पतन हे राज्ये कशी उभी राहतात आणि कशी मोडतात यावर प्रकाश टाकते. इंका लष्करी बळ, मुत्सद्दी कौशल्य आणि प्रशासकीय सर्जनशीलता यांच्या मिलाफाने उभे राहिले आणि त्यांनी अँडीज जीवनातील परस्पर-बंधनाच्या संस्थांचे रूपांतर साम्राज्याच्या वास्तुरचनेत केले. श्रमसेवा, पुनर्वितरण, पुनर्वसन, रस्त्यांचे जाळे आणि खिपू यांचा वापर करून त्यांच्या राज्याने पैसा, बाजार किंवा लेखनाशिवाय विशाल आणि विविधतेने भरलेला प्रदेश एकत्र केला. कोणत्याही मापाने ही उल्लेखनीय राजकीय कामगिरी होती.

तरीही सामर्थ्य निर्माण करणाऱ्या त्याच वैशिष्ट्यांनी दुर्बलताही निर्माण केली. पवित्र शासकाभोवती उभारलेले राज्य शासकाच्या मृत्यूने किंवा पकडले जाण्याने पक्षाघातग्रस्त होऊ शकत होते. सर्वांत यशस्वी स्पर्धकाला बक्षीस देणारी उत्तराधिकार पद्धत यादवीला आमंत्रण देत होती. शतकापेक्षा कमी काळात एकत्र केलेल्या साम्राज्याला जिंकलेल्या लोकांच्या निष्ठा विरघळवण्यास वेळ मिळाला नव्हता. अभूतपूर्व नवेपणाची साथ आली, आणि त्यानंतर प्रत्येक फूट वापरणारी लहान आणि निर्दयी परकीय शक्ती आली, तेव्हा साम्राज्य टिकू शकले नाही. स्पॅनिश विजय अपरिहार्य नव्हता आणि केवळ श्रेष्ठ तंत्रज्ञानाचा विजयही नव्हता. तो जैविक आपत्ती, राजकीय विखंडन आणि अँडीज तसेच युरोपीय लोकांचे धोरणात्मक निर्णय यांच्या संगमाचा परिणाम होता.

कथा १५७२ मध्ये संपत नाही. इंकानंतरचा अँडीज विजय आणि शोषणाने घडला, पण टिकाव, अनुकूलन आणि स्मृतीनेही घडला. इंका भाषा, विधी, भूदृश्य आणि राजकीय कल्पनाशक्तीत जिवंत राहतात. हे टिकणे कदाचित सर्वांत महत्त्वाचा धडा असेल: साम्राज्ये पडतात, पण ज्या समाजांवर ती उभी होती ते, आणि त्यांनी मूर्त केलेल्या कल्पना, त्यांच्यापेक्षा शतकानुशतके अधिक काळ टिकू शकतात.