The Rise and Fall of the Maya Civilization

 

The Rise and Fall of the Maya Civilization: Power, Landscape and Resilience in the Maya World of Mesoamerica – By Dr. Rahul S Kharat

Abstract: The Maya produced one of the most sophisticated civilizations of the pre-modern Americas. Across the lowlands of the Yucatán Peninsula, Guatemala and Belize, and the highlands and Pacific piedmont to the south, they built cities of monumental stone, developed the only fully deciphered indigenous script of the New World, charted the movements of the Sun, Moon and Venus, and sustained dense populations in a challenging tropical environment. This article surveys the long arc of Maya history, from the first villages of the Preclassic period to the great kingdoms of the Classic age, the political and demographic disintegration of the southern lowlands in the ninth and tenth centuries CE, the Postclassic revival in the north and highlands, and the Spanish conquest and its aftermath. It reviews the principal explanations offered for the Classic collapse, and argues that "collapse" is best understood as a regional, uneven and multi-causal transformation rather than a sudden disappearance. The Maya themselves never vanished: more than six million of their descendants live today in Mexico, Guatemala, Belize and Honduras.

Keywords: Maya; Mesoamerica; Classic Maya collapse; Tikal; Palenque; Copán; Chichén Itzá; climate change; lidar; archaeology

1. Introduction

Few ancient peoples have captured the modern imagination as persistently as the Maya. The image of white limestone pyramids rising from a green sea of rainforest, abandoned and overgrown, has long invited a story of mystery: a brilliant civilization that flourished, vanished and left only silent ruins. That story is attractive, but it is wrong in almost every particular. The Maya did not vanish. Their cities were not lost to the people who lived near them. Their civilization was not a single empire but a mosaic of rival kingdoms, and its history stretches over more than three thousand years, with its greatest transformations unfolding in different places at different times.

What is true is that the Maya built an extraordinary civilization, and that in the southern lowlands that civilization underwent a dramatic reorganization between about 800 and 950 CE. Great centres such as Tikal, Calakmul, Palenque and Copán ceased to raise monuments, their royal dynasties faded from the record, and populations that had once been counted in the hundreds of thousands per region dwindled to a fraction of their former size. This episode, known as the Classic Maya collapse, has been debated by scholars since the nineteenth century and remains one of the most discussed problems in world archaeology (Culbert 1973; Webster 2002; Demarest 2004).

This article presents a scholarly overview of the Maya story from its beginnings to the present. It follows the conventional chronology of Mesoamerican archaeology, which divides Maya history into the Preclassic or Formative (c. 2000 BCE–250 CE), the Classic (c. 250–900 CE), and the Postclassic (c. 900–1520s CE), with a further Terminal Classic phase (c. 800–950 CE) bridging the second and third. It then turns to the colonial and modern periods, because an account of the Maya that stops in the tenth century would perpetuate precisely the myth of disappearance that modern scholarship seeks to dispel. Throughout, the aim is to show how a civilization rose through a combination of agricultural ingenuity, political competition, trade, religion and intellectual achievement, and how the same forces, under changing environmental and social conditions, contributed to its transformation.

A note on terms is in order. "Maya" is used here in the broad sense of the speakers of the Mayan language family and the cultural tradition they share, which today comprises some thirty languages, including Yucatec, K'iche', Kaqchikel, Q'eqchi', Mam and Ch'ol. Dates are given in the Common Era (CE) and Before the Common Era (BCE). Unless otherwise stated, dates for rulers and events follow the epigraphic reconstructions summarized by Martin and Grube (2008).

2. The Maya World: Geography, Environment and Peoples

The Maya homeland occupies roughly 325,000 square kilometres of southern Mexico, Guatemala, Belize and the western edges of Honduras and El Salvador. It is conventionally divided into three zones, each with its own ecology and historical trajectory (Sharer and Traxler 2006).

The southern highlands and Pacific coastal plain, which include the volcanic ranges of Guatemala, enjoy fertile volcanic soils, cooler climates, and access to valuable resources such as obsidian, jade and the cacao groves of the Pacific piedmont. Early complex societies such as Kaminaljuyú, in the Valley of Guatemala, and Izapa, near the Pacific coast, developed here. After the Classic period the highlands again became a centre of power under the K'iche' and Kaqchikel kingdoms.

The central or southern lowlands, covering the Petén of Guatemala, Belize, and adjoining parts of Mexico, are the heartland of Classic Maya civilization. This is a region of low limestone hills, seasonal wetlands called bajos, and tropical forest, with a pronounced dry season from roughly December to May. It has no large permanent rivers across much of its interior, and its porous limestone drains rainwater rapidly, so that the supply of drinking water was a constant concern. The Maya answered this challenge with reservoirs, cisterns known as chultuns, and the careful management of natural depressions.

The northern lowlands, comprising the Yucatán Peninsula, form a flat limestone plain with thin soils and lower rainfall. Surface water is almost absent, but the limestone is riddled with sinkholes, or cenotes, that give access to the underground water table. These cenotes were both practical water sources and sacred places, regarded as entrances to the underworld. The northern lowlands were the setting for the late flourishing of Chichén Itzá, Uxmal and Mayapán.

Across these zones the Maya cultivated maize, beans and squash, the "three sisters" of Mesoamerican agriculture, together with chili peppers, manioc, cotton, cacao and a wide range of tree crops. Maize held a special place not only as a staple but as the substance from which, according to the Popol Vuh, the gods finally fashioned human beings (Tedlock 1996). Linguistic evidence shows that the Mayan languages descend from a common ancestor, Proto-Mayan, spoken perhaps four to five thousand years ago, and that the differentiation of the family reflects the long, gradual spread of Maya populations across their historical territory.

It is important to stress that there was never a unified Maya state. The Maya shared a script, a calendar, a body of religious belief and an artistic canon, yet they lived in dozens of independent polities that competed, allied, intermarried and fought. This political fragmentation is essential to understanding both the dynamism of the civilization and the pattern of its collapse.

3. Origins and the Preclassic Period (c. 2000 BCE–250 CE)

3.1 The first villages

The earliest settled communities in the Maya area appear in the Early Preclassic, from about 2000 BCE. Excavations at sites such as Cuello in northern Belize have revealed villages of farmers living in pole-and-thatch houses, making pottery, and burying their dead beneath house floors. The adoption of maize agriculture, probably combined with continuing hunting, fishing and the gathering of forest foods, supported steady population growth. By around 1000 BCE, communities in the Maya lowlands and along the Gulf coast had begun to build public platforms and ritual spaces.

Recent discoveries have pushed back the date of monumental building. Using airborne laser scanning, Inomata and colleagues (2020) identified Aguada Fénix, in Tabasco, Mexico, a massive artificial platform roughly 1.4 kilometres long and up to 15 metres high, dated to between about 1000 and 800 BCE. Notably, the site lacks the signs of rigid social hierarchy associated with later Maya cities, such as lavish royal tombs and elite portraits, which suggests that large-scale collective construction could precede the emergence of strong kings. At Ceibal, in the Pasión region of Guatemala, ceremonial architecture of a similar age shows that the idea of building to a common cosmic plan, with an east–west axis linked to the movement of the Sun, was already established.

3.2 Olmec neighbours and the growth of complexity

To the west, along the Gulf coast of Mexico, the Olmec culture of San Lorenzo and La Venta developed monumental stone sculpture and a rich iconography from about 1200 BCE. For many decades scholars debated whether the Olmec were a "mother culture" from which all later Mesoamerican civilizations descended. Most researchers now prefer a model of interaction among several developing societies, in which ideas about rulership, ritual and the cosmos circulated widely (Estrada-Belli 2011). The Maya clearly took part in this exchange, and early Maya art shows both borrowings and distinctive local innovations.

3.3 Cities, kings and the written word

During the Middle and Late Preclassic (c. 1000 BCE–250 CE) the first true Maya cities arose in the central lowlands. Nakbé and, above all, El Mirador, in northern Guatemala, reached extraordinary scale between about 300 BCE and 150 CE. El Mirador's great triadic pyramid complexes, including La Danta, which rises some 70 metres above the forest floor and is among the largest structures in the ancient Americas by volume, show that the Preclassic Maya could organize labour on a vast scale. Causeways, or sakbeob, linked the city to dependent centres, and its builders developed the stucco-masked temple façades that would become hallmarks of Maya architecture.

At the same time, the foundations of Maya intellectual life were laid. The murals of San Bartolo in Guatemala, painted around 100 BCE, depict the maize god, the sacrifice of cosmic forces and the coronation of a ruler. Beneath them, researchers found some of the earliest known Maya writing, dating to the third century BCE (Saturno, Stuart and Beltrán 2006). The Long Count calendar, which counts days from a mythological starting point equivalent to 11 August 3114 BCE in the Gregorian reckoning, was used in neighbouring cultures and later became the backbone of Classic Maya historical record.

3.4 The Preclassic decline

Around 150 CE, El Mirador and several other major Preclassic centres were abandoned or sharply reduced. The causes remain debated, but evidence for environmental stress, including clay erosion and water management problems, suggests that the Maya had already faced, and survived, an earlier crisis of overexploitation (Demarest 2004). This "Preclassic collapse" is a useful reminder that the cycle of expansion, strain and reorganization was a recurrent feature of Maya history, not a unique event of the ninth century. Power shifted to new centres, and over the following century a new political order began to take shape.

4. The Classic Period: Kings, Cities and Rivalries (c. 250–800 CE)

4.1 The Maya age of kingship

The Classic period takes its name from the practice of erecting stone monuments inscribed with dates in the Long Count. The earliest securely dated Classic monument in the Maya lowlands, Tikal Stela 29, bears a date corresponding to 292 CE. From this time, the written record allows historians to name individual rulers, trace dynasties and reconstruct wars, marriages and alliances in remarkable detail.

Classic Maya rulers bore the title k'uhul ajaw, "holy lord," and claimed descent from founding ancestors and from the gods. A king's duties included conducting ceremonies that renewed the cosmos, such as ritual bloodletting, dedicating buildings and monuments, performing the ball game, and leading armies. Kings were also expected to supply captives for sacrifice and to maintain the favour of ancestors. Women could and did hold power. Lady Six Sky of Naranjo ruled in the early eighth century and led her kingdom through a period of military recovery, while Lady K'abel of Waka' (El Perú) was a ruler of the Wak kingdom and a military representative of the Calakmul overlords (Martin and Grube 2008).

4.2 Teotihuacan and a new political order

In 378 CE, according to the inscriptions of Tikal, a foreign warlord named Sihyaj K'ahk', "Fire Is Born," arrived at the city. On the same day the local king, Chak Tok Ich'aak, died, and within a few years a new ruler, Yax Nuun Ayiin I, who was linked by his titles and imagery to the great Mexican city of Teotihuacan, took the throne. This event, often called the "entrada," has been interpreted variously as a conquest, a political alliance, or an intervention by a Teotihuacan-aligned faction (Stuart 2000). Whatever its precise nature, it shows that the Maya lowlands were then integrated into a wide Mesoamerican network of trade, diplomacy and war. Teotihuacan-style pottery, architecture and weaponry appear at Tikal, Copán, Kaminaljuyú and elsewhere. This foreign influence was absorbed and reworked, and the Maya emerged from it with strengthened dynastic institutions.

4.3 Tikal, Calakmul and the great wars

By the sixth century the Maya lowlands were dominated by two rival "superpowers." Tikal controlled much of the central Petén, while Calakmul, in the forests of what is now Campeche, Mexico, headed a network of alliances, sometimes called the Snake or Kaanul dynasty alliance, that stretched across the region. The two powers recruited allies, fought through proxies and sought to isolate each other (Martin 2020).

In 562 CE, Tikal suffered a major defeat at the hands of Caracol, a city in Belize that was backed by Calakmul. For roughly a century and a half Tikal's monuments fell silent, a period archaeologists call the "hiatus." Yet Tikal recovered. In 695 CE its king Jasaw Chan K'awiil I defeated Calakmul in battle and captured its sacred images, initiating a great Late Classic revival. The enormous Temple I and Temple II that still dominate Tikal's central plaza were raised in the decades that followed, and Tikal's population in the eighth century is estimated to have reached tens of thousands within the urban core and many more in its hinterland.

4.4 Palenque, Copán and other kingdoms

The Maya lowlands were home to dozens of significant kingdoms. At Palenque, in the western foothills of Chiapas, the ruler K'inich Janaab Pakal I, known as Pakal the Great, came to the throne in 615 CE at the age of twelve and ruled for sixty-eight years. Under him the city built the Temple of the Inscriptions, whose crypt, opened by Alberto Ruz Lhuillier in 1952, contained Pakal's sarcophagus and jade funerary mask, and whose long hieroglyphic texts record dynastic history stretching back into mythic time. Pakal's sons continued his building program, and the Cross Group temples stand among the most refined works of Maya architecture.

At Copán, in western Honduras, a dynasty founded in 426 or 427 CE by K'inich Yax K'uk' Mo' ruled for four centuries. Its most notable ruler, Waxaklajuun Ub'aah K'awiil, popularly known as "18 Rabbit," commissioned a series of remarkable sculpted stelae, but in 738 CE was captured and executed by the king of the smaller neighbouring city of Quiriguá. Copán's later rulers, nevertheless, completed the Hieroglyphic Stairway, with some 2,200 glyphs the longest known Maya text (Fash 2001). Other important Classic centres included Yaxchilan and Piedras Negras on the Usumacinta River, Caracol in Belize, Dos Pilas and Aguateca in the Petexbatún region, and Tonina in Chiapas. Each had its own history, but all participated in the same shared culture.

By around 750 CE, the Maya lowlands were at the height of their population and cultural achievement. And yet, below the surface of this brilliant age, tensions were building.

5. Society, Economy and Landscape

5.1 Social structure

Classic Maya society was hierarchical. At the top stood the king and the royal household, supported by a class of nobles who served as courtiers, administrators, military commanders and priests. The sajal, lords of subordinate sites, governed provinces on behalf of kings. A class of skilled specialists, including scribes, sculptors, painters, architects and merchants, was often drawn from the noble families, and some of these artists signed their works with pride. The great majority of the population were farmers who owed labour and tribute to their rulers. Recent studies suggest that, as in many early states, the middle strata of society, composed of prosperous artisans and local officials, grew in size and importance in the Late Classic (Houston and Inomata 2009).

5.2 Farming a tropical landscape

For many years it was believed that the Maya practised only slash-and-burn farming, or milpa, which requires long fallow periods and cannot support dense populations. Archaeological research has overturned this view. The Maya also built terraces on hillsides, constructed raised fields in wetlands, developed intensive home gardens (called "forest gardens") planted with fruit and nut trees, and engineered water storage systems on a large scale (Lucero 2006). At Tikal, a system of reservoirs and canals captured seasonal rains and may have held enough water for thousands of people through the dry season. The Maya also managed forest resources for timber, fuel, lime plaster and medicine. Lime plaster was a particular concern: producing a single cubic metre required the burning of large quantities of wood, and the heavy use of plaster for floors and monuments consumed forests at a considerable rate.

5.3 Trade and exchange

Maya cities were connected by an extensive web of exchange. Obsidian for blades, jade for ornaments, and the feathers of the quetzal and macaw were imported from the highlands; salt and marine shells were brought inland from the coasts; and cacao, a source of the beverage consumed by elites and used as currency, was traded widely. Long-distance routes by land and by coast and river carried goods from Honduras to central Mexico. Evidence of marketplaces has been found at sites such as Chunchucmil in Yucatán, where soil chemistry indicates a large commercial centre in the Early Classic (Sharer and Traxler 2006). The kings' control of access to prestige goods helped to sustain their power, and also exposed them to risk when trade routes shifted.

5.4 Population

How many people lived in the Maya lowlands during the Late Classic remains a topic of vigorous debate. Earlier estimates, based on house-mound counts, suggested several million. Airborne laser scanning (lidar) in northern Guatemala has now revealed tens of thousands of previously unrecorded structures, including houses, fortifications, causeways and agricultural terraces, leading Canuto and colleagues (2018) to propose that the central lowlands may have supported between seven and eleven million people at the peak, a density comparable to that of the most heavily populated pre-industrial regions of the Old World. Such figures are estimates and are open to challenge, but they underline the scale of the society that later declined.

6. Writing, Time, Science and Art

6.1 The decipherment of Maya writing

Maya writing is a logosyllabic system, in which signs may stand for whole words (logograms) or for syllables. A scribe might choose to write a word with a single logogram, with syllabic signs, or with a combination of the two. For much of the twentieth century scholars assumed that the script recorded only astronomy and ritual calendars. The breakthrough came in 1960, when Tatiana Proskouriakoff showed that the inscriptions at Piedras Negras recorded the births, accessions and deaths of rulers (Proskouriakoff 1960). Meanwhile the Soviet linguist Yuri Knorozov argued that the script had a phonetic component. Later work by Linda Schele, David Stuart, Stephen Houston and many others brought the decipherment to its present state, in which the great majority of texts can be read (Coe 2012). The recovery of Maya literacy is among the great intellectual achievements of twentieth-century humanistic scholarship, and it means that, unlike most ancient civilizations of the Americas, the Maya can in considerable part speak to us in their own words.

6.2 Calendars and mathematics

The Maya used a number system based on twenty (vigesimal), with a dot for one, a bar for five, and a shell-shaped glyph for zero. Their independent use of zero as a place-holder places them among the few cultures in history to have done so. They combined several interlocking calendars. The 260-day sacred round (tzolk'in) joined a cycle of twenty day names to thirteen numbers; the 365-day vague year (haab') followed the seasonal cycle; and the two together formed a "Calendar Round" that repeated every 52 years. To avoid ambiguity across longer periods, they used the Long Count, a linear count of days organized in units of 20 and 360 days (the k'in, winal, tun, k'atun and b'ak'tun). The Long Count date 13.0.0.0.0 corresponded to 21 December 2012, a date that was widely and wrongly publicised as the "end of the world." In fact Maya inscriptions anticipate dates far beyond this point (Stuart 2011).

6.3 Astronomy

Maya astronomers observed the heavens carefully and recorded their results. The Dresden Codex, a bark-paper book of the Postclassic period, contains tables for predicting the appearances of Venus, whose synodic cycle of about 584 days was crucial for timing war and ritual, as well as tables for eclipses. Buildings such as the Caracol at Chichén Itzá and the E-Group complexes of the lowlands were aligned to solstices, equinoxes and planetary positions. These observations served religious and political purposes, giving kings a role as guardians of cosmic order.

6.4 Art and architecture

Maya artists excelled in sculpture in stone, stucco and wood, in mural painting, in painted polychrome ceramics, and in fine work in jade, shell and bone. Their architecture is marked by the corbelled vault, a stepped arch which allowed narrow roofed rooms, and by monumental stepped pyramids, palaces, ball courts and observatories, built of limestone and covered with lime plaster that was often painted red or other colours. The painted vases of the Late Classic, depicting court scenes and mythological episodes in lively line, are an unmatched source for understanding elite life. The murals of Bonampak, in Chiapas, show a victory, a presentation of captives and a celebration with musicians and dancers, all in vivid colour.

6.5 Literature

The Maya produced books on bark-paper folded like screens, known as codices. Only four are known to survive from the pre-conquest period: the Dresden, Madrid and Paris codices, and the Grolier Codex, whose authenticity was long questioned but is now widely accepted. Much other literature survives in colonial-period copies written in the Latin alphabet, including the Popol Vuh of the K'iche', which preserves the myth of the Hero Twins' triumph over the lords of the underworld and the creation of humanity from maize, and the Books of Chilam Balam from Yucatán.

7. Religion, Kingship and Cosmos

Maya religion saw the universe as layered, with a celestial realm, the earthly world and an underworld, Xibalba, linked by a world-tree, often depicted as a ceiba. The gods were many and often had several aspects: Itzamnaaj, a creator and patron of scribes; K'inich Ajaw, the Sun god; Chaak, the rain deity depicted with a lightning axe; the Maize God, who dies and is reborn; and the Jaguar God of the Underworld. The fundamental concept was reciprocity. Humans, who had been made by the gods, owed them nourishment in the form of offerings, food, incense and blood, and the gods in turn kept the cosmos in motion.

Rulers stood at the centre of this system. A king's body was a sacred conduit between the human and divine worlds. By drawing blood from his tongue or other body parts, and by sacrificing captives, he fed the gods; through trance and ritual he could summon ancestors and deities. The ball game, played in stone-walled courts with a heavy rubber ball, re-enacted the struggle between the Hero Twins and the lords of Xibalba and could end in sacrifice. Caves and cenotes were considered entrances to the sacred underworld and became sites of pilgrimage and offering. Pyramids themselves were conceived as artificial mountains, the "witz," home of ancestors and gods (Schele and Freidel 1990).

This religious and political ideology gave the Maya state its power, but also bound its legitimacy to the king's ability to deliver prosperity. A drought, a military defeat or a failed harvest was not only a material misfortune but a sign that the king's relationship with the gods had failed. Several scholars have argued that this feature made Maya kingship especially vulnerable to the stresses that overtook it at the end of the Classic period (Lucero 2006).

8. The Classic Collapse (c. 800–950 CE)

8.1 The archaeological pattern

Beginning in the late eighth century, a pattern of decline spread across the southern lowlands. Monument dedications, which had been frequent, grew rarer. Between roughly 760 and 830, many kingdoms experienced warfare, as shown by fortifications and the destruction of palaces, as in the Petexbatún region, where Dos Pilas and Aguateca were attacked and abandoned. Inscriptions record the deaths of rulers, but often no heirs. Construction ceased, population fell, and in many centres elite residences were abandoned or reoccupied by squatters. The last securely dated Long Count inscription in the southern lowlands is generally taken to be Monument 101 at Tonina, which carries a date corresponding to 909 CE. By about 950 CE, most major cities of the central lowlands had ceased to function as political capitals, and the population of the region had greatly fallen, in some areas by 80 to 90 percent.

It is important, however, to recognise that the pattern was uneven. Some cities declined early and some late. Caracol and Calakmul held on, in reduced form, into the ninth century. Cities of the Belize River valley and the eastern coast of Yucatán continued, and the Puuc cities of the northwest, including Uxmal, Kabah and Labná, reached their peak in the ninth century. Chichén Itzá, further north, rose to dominance just as the southern kingdoms faded (Aimers 2007). The "collapse" is therefore best understood as the failure of the old model of divine kingship and the depopulation of the southern heartland, not the extinction of Maya culture.

8.2 Explanations offered

Scholars have proposed a long list of explanations, which may be grouped roughly as follows.

•          Warfare and political instability. Rising conflict between kingdoms, evident in the growing use of fortifications, and the increase in the number of small royal courts competing for the same resources, may have eroded the old system of alliances. Some argue that endemic war disrupted trade and agriculture, and that the cost of supporting more elites placed intolerable burdens on commoners.

•          Overpopulation and environmental degradation. Pollen and sediment records show widespread deforestation and soil erosion during the Late Classic, and skeletal evidence suggests increased malnutrition and disease in some areas. Cook and colleagues (2012) modelled that clearing forest for fields may have amplified drought by reducing local rainfall, though not by itself causing the drought.

•          Drought. Perhaps the most influential line of evidence comes from palaeoclimate research. Cores from Lake Chichancanab in Yucatán revealed a period of exceptional dryness between about 800 and 1000 CE (Hodell, Curtis and Brenner 1995). Sediments from the Cariaco Basin off Venezuela, which record shifts in the position of the rain belt, show multi-year droughts around 810, 860 and 910 CE (Haug et al. 2003). Stalagmites from Yok Balum cave in Belize, analysed by Kennett and colleagues (2012), give a detailed rainfall record and indicate that wet decades in the Early and Late Classic supported population growth, while a long dry spell from the mid-ninth century coincided with political disintegration. Medina-Elizalde and Rohling (2012) argued that even a modest decrease in rainfall, of 25 to 40 percent, might have severely reduced crop yields.

•          Collapse of trade networks. Changes in long-distance trade, including the decline of Teotihuacan centuries earlier and the growth of maritime commerce around the coast of Yucatán, may have shifted wealth away from the inland cities of the Petén.

•          Failure of the ideology of kingship. As the drought progressed, the claim of kings to control rain and fertility could no longer be sustained. Subjects may have withdrawn their support, leaving the kings isolated.

•          Water contamination. Recent geochemical and genetic studies of sediments in the central reservoirs at Tikal found mercury, algal toxins and other contaminants, suggesting that the city's drinking water may have become unsafe in its later years (Lentz et al. 2020). The finding is intriguing, but it applies to a single site.

8.3 Toward a multi-causal view

Few specialists now accept any single-cause explanation. Turner and Sabloff (2012) argue that the Late Classic Maya had pushed their agricultural system to its limits in a landscape of marginal soils and highly variable rainfall; this left them with little buffer when long droughts hit. At the same time, intensified warfare and a rapidly expanding elite class increased demand for labour and tribute, while the political structure of many small competing states made coordinated responses difficult. Where conditions were more favourable, as along rivers or near the coast, populations survived and often grew. In this view, the collapse was an extended sequence of crises that interacted with one another, not a single catastrophe (Tainter 1988; Diamond 2005 offers a popular treatment, though some of its conclusions have been challenged by archaeologists).

Importantly, many people did not die but moved. Some migrated to the north, to the Belize and Caribbean coasts, and to the Guatemalan highlands, taking their skills and traditions with them. The ninth- and tenth-century archaeological record reveals not an empty landscape but a restructured one. In this respect the Maya "collapse" resembles other cases of political fragmentation in world history, in which the most visible losses, such as monarchy and monumental building, concealed more complex continuities in village life, ritual and language.

9. After the Collapse: The Terminal Classic and Postclassic Maya

9.1 Chichén Itzá and the northern lowlands

As the southern cities faded, the northern lowlands flourished. Chichén Itzá, in central Yucatán, grew into the largest city in the Maya world between about 800 and 1100 CE. Its architecture blends Maya forms and Mexican-influenced elements, such as the colonnaded halls, the feathered-serpent imagery and the Temple of the Warriors, which led earlier scholars to suppose a conquest by Toltec invaders from central Mexico. More recent work favours a model of cosmopolitan exchange in which Maya rulers, probably the Itza, adopted symbols of international prestige (Coe and Houston 2015). The great pyramid, El Castillo, was designed so that on the equinoxes the light and shadow on its northern stairway create the effect of a serpent descending. Its Sacred Cenote received offerings of jade, gold, pottery and human sacrifices from distant regions.

9.2 Mayapán and the Late Postclassic

After the decline of Chichén Itzá, power in Yucatán passed to Mayapán, a walled city that dominated the peninsula from about 1220 to the mid-fifteenth century. Mayapán's rulers kept the leading families of the region in the city under a form of joint government known as multepal. When the arrangement broke down in the 1440s, the peninsula fragmented into more than a dozen small provinces, among them the walled coastal city of Tulum. Maritime trade, carried out by large canoes along the coasts as far as Honduras, now brought cacao, cotton and salt, and made coastal ports such as Cozumel wealthy and cosmopolitan.

9.3 The highland kingdoms

In the Guatemalan highlands, the K'iche' kingdom, with its capital at Q'umarkaj (Utatlán), rose in the fifteenth century and conquered neighbouring peoples. Their rivals the Kaqchikel built the fortified capital of Iximché. Meanwhile, in the Petén lake district, the Itza, perhaps descendants of migrants from Yucatán, established a kingdom centred on the island city of Nojpetén in Lake Petén Itzá. Thus, when Europeans arrived, the Maya were not dying out; they lived in numerous active states, with markets, armies and courts.

10. Contact, Conquest and Survival

The first sustained contact with Europeans came in 1511, when a Spanish ship wrecked off the Yucatán coast; two survivors, Gerónimo de Aguilar and Gonzalo Guerrero, lived among the Maya, and Guerrero adopted Maya life and fought against the Spanish. Spanish expeditions arrived in 1517 and 1518. Conquest proved slow and difficult. Pedro de Alvarado, acting for Hernán Cortés, defeated the K'iche' and Kaqchikel in the highlands of Guatemala in 1524, helped by rivalries among the indigenous kingdoms and by epidemics of Old World diseases that devastated native communities (Restall and Asselbergs 2007). In Yucatán, Francisco de Montejo and his son of the same name took until 1546 to subdue the main Maya provinces, and even then rebellions continued. The Itza kingdom of Nojpetén, remote in its forested island, remained independent until 1697, when Spanish forces under Martín de Ursúa captured it, ending the last independent Maya state (Jones 1998).

The conquest brought destruction and loss. Population fell dramatically from disease, forced labour and violence. In 1562, in the town of Maní, the Franciscan friar Diego de Landa ordered the burning of Maya books and idols, an act that destroyed a vast body of indigenous literature. The irony is that Landa, in the same years, wrote a detailed account of Maya life, the Relación de las cosas de Yucatán, that later proved invaluable in deciphering the writing (Tozzer 1941). The Maya adapted to the colonial order in complex ways, blending Christian and indigenous religious practices, preserving their languages, and recording their history in alphabetic texts.

Resistance continued long afterwards. The Caste War of Yucatán, which began in 1847, led to an independent Maya state in the east of the peninsula that survived into the early twentieth century. In Guatemala, Maya communities suffered grievous violence during the civil war of 1960 to 1996, when the army carried out massacres that the United Nations-sponsored Commission for Historical Clarification (1999) concluded included acts of genocide against Maya peoples, with some 200,000 people killed or disappeared. Yet the Maya have also reasserted their cultural identity. Rigoberta Menchú Tum, a K'iche' woman, received the Nobel Peace Prize in 1992; Mayan languages are taught in schools and used in the media; and Maya scholars and activists now play a growing role in archaeology and heritage management, as well as in the interpretation of their own past.

11. Rethinking the Maya Past

The past two decades have transformed the study of the Maya, through new technologies and new questions. Lidar, which uses laser pulses from aircraft to map the ground beneath forest cover, has allowed archaeologists to survey thousands of square kilometres in a matter of days, revealing a landscape far more densely built and heavily modified than had been imagined. The PACUNAM survey of 2016 and 2018 documented more than 60,000 structures in a region of northern Guatemala, including fortifications, causeways and agricultural works (Canuto et al. 2018). Analyses of ancient DNA and isotopes are beginning to disclose patterns of migration, diet and kinship. The ongoing decipherment of the script continues to add detail to the political history.

These findings help to correct two older misconceptions. The first is that the Maya were peaceful stargazers living in harmony with nature; the evidence shows a society of intense political rivalry, ritual violence and substantial environmental impact. The second, equally mistaken, is that the Maya were uniquely self-destructive, destroying their environment through ignorance. The record shows instead a people who engineered ingenious solutions for living in a difficult environment, sustained them for a millennium, and eventually met a combination of stresses that exceeded the capacity of their institutions to cope.

Modern scholars are also increasingly attentive to the concept of resilience. The Maya collapse is one of several in Maya history, and in each case parts of the system persisted and reorganized. The shift from Preclassic to Classic, from Classic to Postclassic, and from independence to colonial rule each involved major loss, yet the continuity of language, agricultural practice, calendar-keeping and community organization from ancient to modern times is striking. Modern Maya villagers still keep the 260-day calendar in some communities of highland Guatemala, still plant the milpa, and still honour sacred mountains and caves.

12. Conclusion

The story of the Maya is a story of rise, transformation and endurance. From small farming villages of the second millennium BCE came ceremonial centres, powerful kingdoms, and a Classic civilization of remarkable intellectual and artistic accomplishment. Its kings and scribes recorded history, mapped the sky and expressed a religious vision of a reciprocal cosmos in stone, stucco and paint. Its farmers, working with limestone soils and an uncertain climate, supported cities of a size and density that archaeologists are only now beginning to appreciate.

The fall of the Classic southern lowland kingdoms was neither mysterious nor sudden. It resulted from the interaction of political fragmentation, warfare, population pressure, environmental stress and prolonged drought, all magnified by an ideology that tied the legitimacy of kings to the success of the harvest. When the old system failed, the Maya did not disappear. They migrated, reorganized and built new societies in Yucatán, in the highlands, and along the coasts, and they survived the Spanish conquest and centuries of colonial and modern oppression.

For the present day, the Maya story offers a note of caution and a note of hope. It cautions that even sophisticated societies can be vulnerable when political institutions are inflexible and environmental margins are thin. It offers hope in the demonstration that human communities can adapt, reinvent themselves and preserve their cultural identity through repeated upheavals. To speak of the Maya in the past tense alone is to miss the central lesson: the Maya are a living people, and their history is still being written.

References

1.      Aimers, J. J. (2007). What Maya collapse? Terminal Classic variation in the Maya lowlands. Journal of Archaeological Research, 15(4), 329–377.

2.      Canuto, M. A., Estrada-Belli, F., Garrison, T. G., et al. (2018). Ancient lowland Maya complexity as revealed by airborne laser scanning of northern Guatemala. Science, 361(6409), eaau0137.

3.      Coe, M. D. (2012). Breaking the Maya Code (3rd ed.). London: Thames & Hudson.

4.      Coe, M. D., and Houston, S. (2015). The Maya (9th ed.). London: Thames & Hudson.

5.      Commission for Historical Clarification (1999). Guatemala: Memory of Silence (Report of the Commission for Historical Clarification). Guatemala City.

6.      Cook, B. I., Anchukaitis, K. J., Kaplan, J. O., Puma, M. J., Kelley, M., and Gueyffier, D. (2012). Pre-Columbian deforestation as an amplifier of drought in Mesoamerica. Geophysical Research Letters, 39, L16706.

7.      Culbert, T. P. (Ed.) (1973). The Classic Maya Collapse. Albuquerque: University of New Mexico Press.

8.      Demarest, A. (2004). Ancient Maya: The Rise and Fall of a Rainforest Civilization. Cambridge: Cambridge University Press.

9.      Diamond, J. (2005). Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed. New York: Viking.

10.  Estrada-Belli, F. (2011). The First Maya Civilization: Ritual and Power before the Classic Period. London: Routledge.

11.  Fash, W. L. (2001). Scribes, Warriors and Kings: The City of Copán and the Ancient Maya (rev. ed.). London: Thames & Hudson.

12.  Haug, G. H., Günther, D., Peterson, L. C., Sigman, D. M., Hughen, K. A., and Aeschlimann, B. (2003). Climate and the collapse of Maya civilization. Science, 299(5613), 1731–1735.

13.  Hodell, D. A., Curtis, J. H., and Brenner, M. (1995). Possible role of climate in the collapse of Classic Maya civilization. Nature, 375, 391–394.

14.  Houston, S., and Inomata, T. (2009). The Classic Maya. Cambridge: Cambridge University Press.

15.  Inomata, T., Triadan, D., Vázquez López, V. A., et al. (2020). Monumental architecture at Aguada Fénix and the rise of Maya civilization. Nature, 582, 530–533.

16.  Jones, G. D. (1998). The Conquest of the Last Maya Kingdom. Stanford: Stanford University Press.

17.  Kennett, D. J., Breitenbach, S. F. M., Aquino, V. V., et al. (2012). Development and disintegration of Maya political systems in response to climate change. Science, 338(6108), 788–791.

18.  Lentz, D. L., Dunning, N. P., Scarborough, V. L., et al. (2020). Molecular genetic and geochemical assays reveal severe contamination of drinking water reservoirs at the ancient Maya city of Tikal. Scientific Reports, 10, 10316.

19.  Lucero, L. J. (2006). Water and Ritual: The Rise and Fall of Classic Maya Rulers. Austin: University of Texas Press.

20.  Martin, S. (2020). Ancient Maya Politics: A Political Anthropology of the Classic Period 150–900 CE. Cambridge: Cambridge University Press.

21.  Martin, S., and Grube, N. (2008). Chronicle of the Maya Kings and Queens (2nd ed.). London: Thames & Hudson.

22.  Medina-Elizalde, M., and Rohling, E. J. (2012). Collapse of Classic Maya civilization related to modest reduction in precipitation. Science, 335(6071), 956–959.

23.  Proskouriakoff, T. (1960). Historical implications of a pattern of dates at Piedras Negras, Guatemala. American Antiquity, 25(4), 454–475.

24.  Restall, M., and Asselbergs, F. (2007). Invading Guatemala: Spanish, Nahua, and Maya Accounts of the Conquest Wars. University Park: Pennsylvania State University Press.

25.  Saturno, W. A., Stuart, D., and Beltrán, B. (2006). Early Maya writing at San Bartolo, Guatemala. Science, 311(5765), 1281–1283.

26.  Schele, L., and Freidel, D. (1990). A Forest of Kings: The Untold Story of the Ancient Maya. New York: William Morrow.

27.  Sharer, R. J., and Traxler, L. P. (2006). The Ancient Maya (6th ed.). Stanford: Stanford University Press.

28.  Stuart, D. (2000). "The arrival of strangers": Teotihuacan and Tollan in Classic Maya history. In D. Carrasco, L. Jones, and S. Sessions (Eds.), Mesoamerica's Classic Heritage (pp. 465–513). Boulder: University Press of Colorado.

29.  Stuart, D. (2011). The Order of Days: The Maya World and the Truth about 2012. New York: Harmony Books.

30.  Tainter, J. A. (1988). The Collapse of Complex Societies. Cambridge: Cambridge University Press.

31.  Tedlock, D. (Trans.) (1996). Popol Vuh: The Definitive Edition of the Mayan Book of the Dawn of Life and the Glories of Gods and Kings (rev. ed.). New York: Simon & Schuster.

32.  Tozzer, A. M. (Ed.) (1941). Landa's Relación de las cosas de Yucatán. Papers of the Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology, Vol. 18. Cambridge, MA: Harvard University.

33.  Turner, B. L., II, and Sabloff, J. A. (2012). Classic Period collapse of the Central Maya Lowlands: Insights about human–environment relationships for sustainability. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(35), 13908–13914.

34.  Webster, D. (2002). The Fall of the Ancient Maya: Solving the Mystery of the Maya Collapse. London: Thames & Hudson.

माया संस्कृतीचा उदय आणि ऱ्हास

मेसोअमेरिकेतील माया विश्वातील सत्ता, भूप्रदेश आणि चिवटपणा

सारांश: माया लोकांनी प्राचीन अमेरिकेतील सर्वांत प्रगत संस्कृतींपैकी एक संस्कृती घडवली. युकातान द्वीपकल्प, ग्वातेमाला आणि बेलीझमधील सखल प्रदेश तसेच दक्षिणेकडील उंच पठारी प्रदेश आणि पॅसिफिक किनाऱ्याजवळचा उतारभाग येथे त्यांनी भव्य दगडी नगरे उभारली, नव्या जगातील एकमेव पूर्णपणे उलगडलेली स्थानिक लिपी विकसित केली, सूर्य, चंद्र आणि शुक्र यांच्या गतींचा अभ्यास केला आणि कठीण उष्णकटिबंधीय पर्यावरणात दाट लोकवस्ती टिकवली. हा लेख माया इतिहासाचा विस्तृत आढावा घेतो: प्रीक्लासिक कालखंडातील पहिली खेडी, क्लासिक युगातील महान राज्ये, नवव्या-दहाव्या शतकात दक्षिणेकडील सखल प्रदेशातील राजकीय व लोकसंख्यात्मक विघटन, उत्तर भागातील आणि पठारी प्रदेशातील पोस्टक्लासिक पुनरुज्जीवन, आणि स्पॅनिश जिंकणूक व तिचे परिणाम. क्लासिक पतनाची प्रमुख स्पष्टीकरणे तपासून, "पतन" ही अचानक झालेली नाहीशी होण्याची घटना नसून प्रादेशिक, असमान आणि अनेक कारणांनी घडलेले स्थित्यंतर होते, असे या लेखात मांडले आहे. माया लोक कधीच नाहीसे झाले नाहीत: आजही मेक्सिको, ग्वातेमाला, बेलीझ आणि होंडुरासमध्ये त्यांचे साठ लाखांहून अधिक वंशज राहतात.

मुख्य शब्द: माया; मेसोअमेरिका; क्लासिक माया पतन; टिकाल; पालेंके; कोपान; चिचेन इत्झा; हवामान बदल; लायडार; पुरातत्त्वशास्त्र

१. प्रस्तावना

प्राचीन लोकांपैकी फार थोड्यांनी माया लोकांइतके आधुनिक कल्पनाविश्व सातत्याने व्यापले आहे. हिरव्यागार वर्षावनाच्या समुद्रातून वर उगवलेले, सोडून दिलेले आणि झाडोऱ्याने वेढलेले पांढरे चुनखडीचे पिरॅमिड पाहिले की एका गूढ कथेची कल्पना सहज मनात येते: एक तेजस्वी संस्कृती बहरली, नाहीशी झाली आणि मागे फक्त मूक अवशेष ठेवून गेली. ही कथा आकर्षक आहे, पण जवळजवळ प्रत्येक बाबतीत चुकीची आहे. माया लोक नाहीसे झाले नाहीत. त्यांची नगरे त्यांच्या शेजारी राहणाऱ्या लोकांपासून हरवली नव्हती. त्यांची संस्कृती एखादे एकसंध साम्राज्य नव्हती, तर परस्परांशी स्पर्धा करणाऱ्या राज्यांचे एक मोझॅक होते, आणि तिचा इतिहास तीन हजार वर्षांहून अधिक काळाचा असून तिची सर्वांत मोठी स्थित्यंतरे वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळ्या काळात घडली.

खरे असे आहे की माया लोकांनी एक असामान्य संस्कृती उभारली, आणि दक्षिणेकडील सखल प्रदेशात इ.स. ८०० ते ९५० च्या दरम्यान त्या संस्कृतीची नाट्यमय पुनर्रचना झाली. टिकाल, कालाकमुल, पालेंके आणि कोपान यांसारख्या मोठ्या केंद्रांनी स्मारके उभारणे थांबवले, त्यांची राजघराणी इतिहासातून लुप्त झाली, आणि ज्या प्रदेशांत एकेकाळी शेकडो हजार लोक राहत होते तेथील लोकसंख्या पूर्वीच्या अल्पांशावर आली. क्लासिक माया पतन म्हणून ओळखला जाणारा हा प्रसंग एकोणिसाव्या शतकापासून अभ्यासकांमध्ये चर्चेचा विषय असून जागतिक पुरातत्त्वशास्त्रातील सर्वाधिक चर्चिल्या गेलेल्या प्रश्नांपैकी एक आहे (Culbert 1973; Webster 2002; Demarest 2004).

हा लेख माया कथेचा प्रारंभापासून आजपर्यंतचा विद्वत्तापूर्ण आढावा सादर करतो. तो मेसोअमेरिकन पुरातत्त्वशास्त्रातील रूढ कालक्रमाचे अनुसरण करतो, ज्यानुसार माया इतिहासाची विभागणी प्रीक्लासिक किंवा फॉर्मेटिव्ह (इ.स.पू. सुमारे २००० ते इ.स. २५०), क्लासिक (इ.स. सुमारे २५० ते ९००) आणि पोस्टक्लासिक (इ.स. सुमारे ९०० ते १५२० चे दशक) अशी होते; दुसऱ्या व तिसऱ्या कालखंडांना जोडणारा टर्मिनल क्लासिक हा टप्पा (इ.स. सुमारे ८०० ते ९५०) वेगळा मानला जातो. त्यानंतर लेख वसाहतकालीन आणि आधुनिक काळाकडे वळतो, कारण माया लोकांचा वृत्तान्त दहाव्या शतकातच थांबवला, तर आधुनिक संशोधन ज्या "नाहीसे होण्याच्या" समजुतीचे खंडन करू पाहत आहे, तिलाच बळकटी मिळेल. संपूर्ण लेखात कृषी कौशल्य, राजकीय स्पर्धा, व्यापार, धर्म आणि बौद्धिक कर्तृत्व यांच्या संयोगातून एक संस्कृती कशी उभी राहिली, आणि बदलत्या पर्यावरणीय व सामाजिक परिस्थितीत त्याच शक्तींनी तिच्या स्थित्यंतराला कसा हातभार लावला, हे दाखवण्याचा प्रयत्न आहे.

शब्दप्रयोगांविषयी एक टिप आवश्यक आहे. येथे "माया" हा शब्द मायन भाषाकुलातील भाषा बोलणाऱ्या लोकांसाठी आणि त्यांनी वाटून घेतलेल्या सांस्कृतिक परंपरेसाठी व्यापक अर्थाने वापरला आहे; आज या कुलात सुमारे तीस भाषा आहेत, ज्यांत युकातेक, कीचे (K'iche'), काक्चिकेल, केक्ची, माम आणि चोल यांचा समावेश होतो. तारखा इ.स. (कॉमन एरा) आणि इ.स.पू. मध्ये दिल्या आहेत. अन्यथा नमूद केल्याशिवाय, राज्यकर्ते आणि घटनांच्या तारखा मार्टिन आणि ग्रुबे (२००८) यांनी सारांशित केलेल्या शिलालेखीय पुनर्रचनांवर आधारित आहेत.

२. माया विश्व: भूगोल, पर्यावरण आणि लोक

माया मातृभूमी दक्षिण मेक्सिको, ग्वातेमाला, बेलीझ आणि होंडुरास व एल साल्वाडोरच्या पश्चिम कडांवर सुमारे ३,२५,००० चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरलेली आहे. तिची रूढ विभागणी तीन क्षेत्रांमध्ये केली जाते; प्रत्येकाचे स्वतःचे पर्यावरण आणि ऐतिहासिक वाटचाल आहे (Sharer and Traxler 2006).

दक्षिणेकडील पठारी प्रदेश आणि पॅसिफिक किनारी मैदान, ज्यात ग्वातेमालाच्या ज्वालामुखी पर्वतरांगा येतात, तेथे सुपीक ज्वालामुखीय माती, थंड हवामान आणि ऑब्सिडियन, जेड तसेच पॅसिफिक उतारावरील कोको वनांसारखी मौल्यवान संसाधने उपलब्ध होती. ग्वातेमाला खोऱ्यातील कामिनाल्हुयू आणि पॅसिफिक किनाऱ्याजवळील इझापा यांसारखे सुरुवातीचे गुंतागुंतीचे समाज येथेच विकसित झाले. क्लासिक कालखंडानंतर कीचे आणि काक्चिकेल राज्यांच्या नेतृत्वाखाली पठारी प्रदेश पुन्हा सत्तेचे केंद्र बनला.

मध्य किंवा दक्षिणेकडील सखल प्रदेश, ज्यात ग्वातेमालाचा पेतेन, बेलीझ आणि मेक्सिकोचे लगतचे भाग येतात, हा क्लासिक माया संस्कृतीचा गाभा आहे. हा चुनखडीच्या सखल टेकड्या, "बाहो" नावाची हंगामी दलदली आणि उष्णकटिबंधीय जंगल असलेला प्रदेश असून येथे डिसेंबर ते मे असा स्पष्ट कोरडा ऋतू असतो. आतील बहुतेक भागात मोठ्या बारमाही नद्या नाहीत, आणि सच्छिद्र चुनखडीतून पावसाचे पाणी झपाट्याने निघून जाते, त्यामुळे पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा ही सततची चिंता होती. माया लोकांनी या आव्हानाला जलाशय, "चुलतुन" नावाची हौदासारखी टाकी आणि नैसर्गिक खोलगट भागांचे काळजीपूर्वक व्यवस्थापन करून उत्तर दिले.

उत्तरेकडील सखल प्रदेश, म्हणजे युकातान द्वीपकल्प, हे पातळ माती आणि कमी पर्जन्यमान असलेले सपाट चुनखडीचे मैदान आहे. येथे भूपृष्ठावरील पाणी जवळजवळ नाहीच, पण चुनखडीत जागोजागी खड्डे, म्हणजे "सेनोते", आहेत जे भूगर्भातील जलसाठ्याकडे नेतात. हे सेनोते व्यावहारिक जलस्रोत होते आणि पवित्र स्थळेही, कारण ते पाताळाचे प्रवेशद्वार मानले जात. चिचेन इत्झा, उश्मल आणि मायापान यांच्या उत्तरकालीन भरभराटीचे हे रंगमंच होते.

या सर्व क्षेत्रांत माया लोकांनी मका, घेवडा आणि भोपळा, म्हणजे मेसोअमेरिकन शेतीच्या "तीन भगिनी", तसेच मिरची, कसावा, कापूस, कोको आणि अनेक प्रकारची वृक्षपिके घेतली. मक्याला केवळ मुख्य अन्न म्हणूनच नव्हे, तर पोपोल वूह (Popol Vuh) नुसार देवांनी ज्या द्रव्यातून अखेर मानवाची निर्मिती केली ते द्रव्य म्हणूनही विशेष स्थान होते (Tedlock 1996). भाषिक पुरावे दाखवतात की मायन भाषा प्रोटो-मायन या सामायिक पूर्वजभाषेतून आल्या, जी कदाचित चार ते पाच हजार वर्षांपूर्वी बोलली जात होती, आणि या भाषाकुलाचे विभाजन माया लोकसंख्येच्या त्यांच्या ऐतिहासिक प्रदेशात झालेल्या दीर्घ, संथ प्रसाराचे द्योतक आहे.

हे अधोरेखित करणे महत्त्वाचे आहे की एकसंध माया राज्य कधीच नव्हते. माया लोकांची लिपी, कालगणना, धार्मिक श्रद्धा आणि कलापरंपरा सामायिक होती, तरीही ते डझनावारी स्वतंत्र राज्यांमध्ये राहत होते जी स्पर्धा करत, युती करत, परस्परांत सोयरीक करत आणि लढत. ही राजकीय विखंडितता या संस्कृतीचा जोम आणि तिच्या पतनाचा आकृतिबंध या दोन्ही समजून घेण्यासाठी अत्यावश्यक आहे.

३. उगम आणि प्रीक्लासिक कालखंड (इ.स.पू. सुमारे २००० ते इ.स. २५०)

३.१ पहिली खेडी

माया क्षेत्रातील सर्वांत जुन्या स्थिर वस्त्या इ.स.पू. सुमारे २००० पासून, म्हणजे आरंभिक प्रीक्लासिक काळात, दिसू लागतात. उत्तर बेलीझमधील कुएयो (Cuello) सारख्या स्थळांच्या उत्खननात खांब आणि गवताच्या घरांत राहणारे, मातीची भांडी बनवणारे आणि मृतांना घराच्या जमिनीखाली पुरणारे शेतकऱ्यांचे गाव सापडले आहे. मका शेतीचा स्वीकार, तसेच शिकार, मासेमारी आणि जंगलातील अन्न गोळा करणे सुरू राहिल्याने, स्थिर लोकसंख्यावाढ झाली. इ.स.पू. सुमारे १००० पर्यंत माया सखल प्रदेशातील आणि आखाती किनाऱ्यावरील समाजांनी सार्वजनिक चौथरे आणि धार्मिक जागा बांधायला सुरुवात केली होती.

अलीकडील शोधांनी स्मारकी बांधकामाची तारीख आणखी मागे नेली आहे. हवाई लेसर स्कॅनिंगच्या साहाय्याने इनोमाता आणि सहकाऱ्यांनी (२०२०) मेक्सिकोतील ताबास्को येथील अगुआडा फेनिक्स हे ठिकाण शोधले; हा सुमारे १.४ किलोमीटर लांब आणि १५ मीटरपर्यंत उंच कृत्रिम चौथरा असून तो इ.स.पू. सुमारे १००० ते ८०० या काळातील आहे. विशेष म्हणजे, नंतरच्या माया नगरांशी निगडित असलेली कठोर सामाजिक उतरंडीची चिन्हे, जसे की भव्य राजकबरी आणि उच्चवर्गीय व्यक्तिचित्रे, येथे आढळत नाहीत; यावरून असे सूचित होते की प्रबळ राजे उदयाला येण्यापूर्वी सामूहिक पातळीवर मोठी बांधकामे शक्य होती. ग्वातेमालाच्या पासिओन भागातील सेइबाल (Ceibal) येथील तितक्याच जुन्या धार्मिक वास्तू दाखवतात की सूर्याच्या गतीशी निगडित पूर्व-पश्चिम अक्ष असलेल्या सामायिक विश्वरचनेनुसार बांधकाम करण्याची कल्पना तेव्हाच रुजली होती.

३.२ ओल्मेक शेजारी आणि गुंतागुंतीची वाढ

पश्चिमेला, मेक्सिकोच्या आखाती किनाऱ्यावर, सान लोरेन्सो आणि ला व्हेंता येथील ओल्मेक संस्कृतीने इ.स.पू. सुमारे १२०० पासून स्मारकी दगडी शिल्पकला आणि समृद्ध प्रतीकसृष्टी विकसित केली. ओल्मेक ही सर्व नंतरच्या मेसोअमेरिकन संस्कृतींची "जननी संस्कृती" होती का, यावर अनेक दशके अभ्यासकांमध्ये वाद झाला. आता बहुतेक संशोधक अनेक विकसनशील समाजांमधील परस्परसंवादाच्या प्रतिमानाला प्राधान्य देतात, ज्यात राजसत्ता, कर्मकांड आणि विश्व याबद्दलच्या कल्पना व्यापकपणे फिरत होत्या (Estrada-Belli 2011). माया लोक या देवाणघेवाणीत स्पष्टपणे सहभागी होते, आणि सुरुवातीच्या माया कलेत उसनवारी तसेच विशिष्ट स्थानिक नवकल्पना दोन्ही दिसतात.

३.३ नगरे, राजे आणि लिखित शब्द

मध्य आणि उत्तर प्रीक्लासिक काळात (इ.स.पू. सुमारे १००० ते इ.स. २५०) मध्य सखल प्रदेशात पहिली खरी माया नगरे उभी राहिली. उत्तर ग्वातेमालातील नाक्बे आणि विशेषतः एल मिराडोर ही नगरे इ.स.पू. सुमारे ३०० ते इ.स. १५० दरम्यान असामान्य आकारापर्यंत पोहोचली. एल मिराडोरमधील तीन-शिखरी पिरॅमिडांचे मोठे संकुल, ज्यात अरण्यतळापासून सुमारे ७० मीटर उंच असलेला आणि घनफळाच्या दृष्टीने प्राचीन अमेरिकेतील सर्वांत मोठ्या वास्तूंपैकी एक असलेला ला दांता समाविष्ट आहे, हे दाखवते की प्रीक्लासिक माया लोक प्रचंड प्रमाणावर श्रम संघटित करू शकत होते. "साकबेओब" नावाच्या उंच रस्त्यांनी नगराला अधीन केंद्रांशी जोडले होते, आणि त्याच्या बांधकाम करणाऱ्यांनी गिलाव्याच्या मुखवट्यांनी सजवलेले मंदिर-दर्शनी भाग विकसित केले, जे पुढे माया स्थापत्याची ओळख बनले.

त्याच वेळी माया बौद्धिक जीवनाचा पाया घातला गेला. ग्वातेमालातील सान बार्तोलो येथील इ.स.पू. सुमारे १०० च्या भित्तिचित्रांमध्ये मका देव, वैश्विक शक्तींचे बलिदान आणि राजाचा राज्याभिषेक दाखवलेला आहे. त्यांच्या खाली संशोधकांना इ.स.पू. तिसऱ्या शतकातील, ज्ञात असलेल्या सर्वांत जुन्या माया लेखनाचे नमुने सापडले (Saturno, Stuart and Beltrán 2006). ग्रेगोरियन गणनेत ११ ऑगस्ट इ.स.पू. ३११४ याच्याशी जुळणाऱ्या पौराणिक प्रारंभबिंदूपासून दिवस मोजणारी "लाँग काउंट" कालगणना शेजारच्या संस्कृतींमध्ये वापरात होती आणि पुढे क्लासिक माया ऐतिहासिक नोंदींचा कणा बनली.

३.४ प्रीक्लासिक ऱ्हास

इ.स. सुमारे १५० मध्ये एल मिराडोर आणि इतर अनेक प्रमुख प्रीक्लासिक केंद्रे सोडून देण्यात आली किंवा त्यांचा आकार झपाट्याने घटला. कारणांबाबत वाद आहेत, परंतु मातीची धूप आणि जलव्यवस्थापनातील अडचणींसारखे पर्यावरणीय ताणाचे पुरावे सूचित करतात की माया लोकांनी अतिशोषणाच्या आधीच्या एका संकटाला तोंड दिले होते आणि ते त्यातून तगले होते (Demarest 2004). हे "प्रीक्लासिक पतन" आपल्याला आठवण करून देते की विस्तार, ताण आणि पुनर्रचना हे चक्र माया इतिहासाचे वारंवार घडणारे वैशिष्ट्य होते, नवव्या शतकातील एकमेव घटना नव्हे. सत्ता नव्या केंद्रांकडे सरकली आणि पुढच्या शतकात नवी राजकीय व्यवस्था आकार घेऊ लागली.

४. क्लासिक कालखंड: राजे, नगरे आणि स्पर्धा (इ.स. सुमारे २५० ते ८००)

४.१ माया राजसत्तेचे युग

लाँग काउंटमधील तारखा कोरलेली दगडी स्मारके उभारण्याच्या प्रथेवरून क्लासिक कालखंडाला हे नाव मिळाले. माया सखल प्रदेशातील सर्वांत जुने निश्चित तारखेचे क्लासिक स्मारक, टिकाल स्टेला २९, इ.स. २९२ शी जुळणारी तारीख धारण करते. या काळापासून लिखित नोंदीमुळे इतिहासकारांना वैयक्तिक राज्यकर्त्यांची नावे सांगता येतात, राजघराणी मागोवा घेता येतात आणि युद्धे, विवाह व युत्या उल्लेखनीय तपशिलासह पुन्हा उभ्या करता येतात.

क्लासिक माया राज्यकर्ते "कुहुल अहाव" (k'uhul ajaw), म्हणजे "पवित्र प्रभू", ही पदवी धारण करत आणि संस्थापक पूर्वज व देवांचे वंशज असल्याचा दावा करत. राजाच्या कर्तव्यांत विश्वाचे नूतनीकरण करणारे विधी करणे, जसे की धार्मिक रक्तार्पण, इमारती व स्मारकांचे समर्पण, चेंडूखेळ खेळणे आणि सैन्याचे नेतृत्व करणे, यांचा समावेश होता. बलिदानासाठी बंदिवान पुरवणे आणि पूर्वजांची कृपा टिकवणे हेही राजाकडून अपेक्षित होते. स्त्रिया सत्ता धारण करू शकत होत्या आणि करतही होत्या. नाराँजोची लेडी सिक्स स्काय आठव्या शतकाच्या सुरुवातीला सत्तेवर होती आणि तिने आपल्या राज्याला लष्करी पुनरुज्जीवनाच्या काळातून नेले, तर वाका (एल पेरू) ची लेडी काबेल ही वाक राज्याची शासक आणि कालाकमुलच्या अधिपतींची लष्करी प्रतिनिधी होती (Martin and Grube 2008).

४.२ तेओतिहुआकान आणि नवी राजकीय व्यवस्था

टिकालच्या शिलालेखांनुसार इ.स. ३७८ मध्ये सिहयाज काक (Sihyaj K'ahk'), म्हणजे "अग्नी जन्मला आहे", नावाचा एक परकीय सेनानायक नगरात आला. त्याच दिवशी स्थानिक राजा चाक तोक इचाक मरण पावला, आणि काही वर्षांतच यॅक्स नून आयिन पहिला हा नवा शासक, जो आपल्या पदव्या आणि प्रतिमांमुळे महान मेक्सिकन नगर तेओतिहुआकानशी जोडलेला होता, गादीवर आला. "एन्त्राडा" म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या घटनेचा अर्थ कधी जिंकणूक, कधी राजकीय युती, तर कधी तेओतिहुआकान-निष्ठ गटाचा हस्तक्षेप असा लावला गेला आहे (Stuart 2000). तिचे नेमके स्वरूप काहीही असो, ती दाखवते की माया सखल प्रदेश तेव्हा व्यापार, मुत्सद्देगिरी आणि युद्धाच्या व्यापक मेसोअमेरिकन जाळ्यात गुंफलेले होते. तेओतिहुआकान शैलीची मातीची भांडी, स्थापत्य आणि शस्त्रे टिकाल, कोपान, कामिनाल्हुयू आणि इतरत्र दिसतात. हा परकीय प्रभाव आत्मसात करून नव्याने घडवला गेला आणि माया लोक अधिक बळकट राजघराणी संस्था घेऊन त्यातून बाहेर आले.

४.३ टिकाल, कालाकमुल आणि महान युद्धे

सहाव्या शतकापर्यंत माया सखल प्रदेशावर दोन प्रतिस्पर्धी "महासत्तांचे" वर्चस्व होते. टिकालने मध्य पेतेनचा बराचसा भाग नियंत्रित केला, तर आजच्या मेक्सिकोतील कांपेचे राज्यातील जंगलातील कालाकमुल हे सर्पवंश किंवा कानुल (Kaanul) राजघराण्याची युती म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, संपूर्ण प्रदेशभर पसरलेल्या मित्रजाळ्याचे प्रमुख होते. या दोन सत्तांनी मित्रांची भरती केली, प्रतिनिधींमार्फत युद्धे लढली आणि एकमेकांना एकाकी पाडण्याचा प्रयत्न केला (Martin 2020).

इ.स. ५६२ मध्ये बेलीझमधील कारकोल या कालाकमुलच्या पाठिंब्याने उभ्या ठाकलेल्या नगराकडून टिकालचा मोठा पराभव झाला. सुमारे दीड शतक टिकालची स्मारके मूक झाली, ज्या कालखंडाला पुरातत्त्वज्ञ "खंडकाळ" (hiatus) म्हणतात. तरीही टिकाल सावरले. इ.स. ६९५ मध्ये त्याचा राजा जासॉ चान कआविल पहिला याने कालाकमुलचा युद्धात पराभव करून त्याच्या पवित्र प्रतिमा पकडल्या आणि उत्तर क्लासिक काळातील मोठ्या पुनरुज्जीवनाची सुरुवात झाली. आजही टिकालच्या मध्यवर्ती चौकावर वर्चस्व गाजवणारी मंदिर एक आणि मंदिर दोन ही प्रचंड मंदिरे त्यानंतरच्या दशकांत उभारली गेली, आणि आठव्या शतकात टिकालची लोकसंख्या शहरी गाभ्यात दहा हजारांच्या घरात आणि आसपासच्या प्रदेशात त्याहून अधिक असावी असा अंदाज आहे.

४.४ पालेंके, कोपान आणि इतर राज्ये

माया सखल प्रदेशात डझनावारी महत्त्वाची राज्ये होती. चियापासच्या पश्चिम पायथ्याशी असलेल्या पालेंके येथे शासक किनिच जानाब पाकल पहिला, म्हणजे महान पाकल, वयाच्या बाराव्या वर्षी इ.स. ६१५ मध्ये गादीवर आला आणि त्याने अडुसष्ट वर्षे राज्य केले. त्याच्या काळात नगराने शिलालेखांचे मंदिर उभारले; १९५२ मध्ये आल्बेर्तो रुझ लुइल्ये यांनी उघडलेल्या त्याच्या तळघरात पाकलचे शवपेटी-शिळा आणि जेडचा अंत्यविधी मुखवटा सापडला, आणि मंदिरातील दीर्घ चित्रलिपी मजकूर पौराणिक काळापर्यंत मागे जाणारा राजघराण्याचा इतिहास नोंदवतात. पाकलच्या पुत्रांनी त्याचा बांधकाम कार्यक्रम पुढे चालवला, आणि क्रॉस समूहातील मंदिरे माया स्थापत्यातील अत्यंत सुबक कृतींमध्ये गणली जातात.

पश्चिम होंडुरासमधील कोपान येथे इ.स. ४२६ किंवा ४२७ मध्ये किनिच यॅक्स कुक मो याने स्थापलेल्या राजघराण्याने चार शतके राज्य केले. त्याचा सर्वांत प्रसिद्ध शासक वाक्साक्लाजुन उबाह कआविल, लोकप्रिय नाव "१८ ससा", याने उल्लेखनीय कोरीव स्टेला उभारवल्या, परंतु इ.स. ७३८ मध्ये शेजारच्या लहान क्विरिग्वा नगराच्या राजाने त्याला पकडून ठार मारले. तरीही कोपानच्या नंतरच्या शासकांनी सुमारे २,२०० चिन्हांसह, ज्ञात असलेला सर्वांत लांब माया मजकूर असलेला चित्रलिपी जिना पूर्ण केला (Fash 2001). इतर महत्त्वाच्या क्लासिक केंद्रांमध्ये उसुमासिंता नदीवरील याक्सचिलान आणि पिएद्रास नेग्रास, बेलीझमधील कारकोल, पेतेक्सबातुन प्रदेशातील दोस पिलास व आगुआतेका, आणि चियापासमधील तोनिना यांचा समावेश होता. प्रत्येकाचा स्वतःचा इतिहास होता, पण सर्व एकाच सामायिक संस्कृतीत सहभागी होते.

सुमारे इ.स. ७५० पर्यंत माया सखल प्रदेश लोकसंख्या आणि सांस्कृतिक कर्तृत्वाच्या शिखरावर होते. तरीही, या तेजस्वी युगाच्या पृष्ठाखाली ताण वाढत होते.

५. समाज, अर्थव्यवस्था आणि भूप्रदेश

५.१ सामाजिक रचना

क्लासिक माया समाज उतरंडीचा होता. सर्वोच्च स्थानी राजा आणि राजघराणे होते, ज्यांना दरबारी, प्रशासक, लष्करी सेनापती आणि पुरोहित म्हणून काम करणाऱ्या सरदारवर्गाचा आधार होता. अधीन स्थळांचे प्रभू, "साहल", राजांच्या वतीने प्रांतांचे शासन करत. लिपिक, शिल्पकार, चित्रकार, वास्तुविशारद आणि व्यापारी यांसारख्या कुशल तज्ज्ञांचा वर्ग अनेकदा सरदार घराण्यांतून येत असे, आणि यांपैकी काही कलाकार आपल्या कृतींवर अभिमानाने स्वाक्षरी करत. बहुसंख्य लोकसंख्या शेतकऱ्यांची होती जी शासकांना श्रम आणि खंडणी देणे लागत होती. अलीकडील अभ्यास सुचवतात की अनेक आरंभिक राज्यांप्रमाणेच, समृद्ध कारागीर आणि स्थानिक अधिकारी यांनी बनलेला समाजाचा मध्यम थर उत्तर क्लासिक काळात आकाराने आणि महत्त्वाने वाढला (Houston and Inomata 2009).

५.२ उष्णकटिबंधीय भूप्रदेशातील शेती

अनेक वर्षे असे मानले जात होते की माया लोक फक्त जाळून-तोडून शेती, म्हणजे "मिल्पा", करत, जिला दीर्घ पडीक कालावधी लागतो आणि जी दाट लोकसंख्येला पोसू शकत नाही. पुरातत्त्वीय संशोधनाने हा समज उलथवला आहे. माया लोकांनी डोंगरउतारावर पायऱ्यापायऱ्यांची शेते बांधली, दलदलीत उंच वाफे तयार केले, फळे आणि सुक्या मेव्याच्या झाडांनी लावलेल्या सघन घरगुती बागा ("वन-बागा") विकसित केल्या, आणि मोठ्या प्रमाणावर जलसाठा प्रणाली उभारल्या (Lucero 2006). टिकाल येथे जलाशय आणि कालव्यांच्या प्रणालीने हंगामी पाऊस साठवला, आणि कोरड्या ऋतूत हजारो लोकांना पुरेल इतके पाणी त्यात टिकले असावे. माया लोकांनी लाकूड, इंधन, चुन्याचा गिलावा आणि औषधांसाठी वनसंपत्तीचेही व्यवस्थापन केले. चुन्याचा गिलावा विशेष चिंतेचा विषय होता: एक घनमीटर गिलावा बनवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर लाकूड जाळावे लागे, आणि जमिनी व स्मारकांसाठी गिलाव्याच्या प्रचंड वापरामुळे जंगलांचा मोठ्या वेगाने ऱ्हास होत असे.

५.३ व्यापार आणि देवाणघेवाण

माया नगरे विस्तृत देवाणघेवाणीच्या जाळ्याने जोडलेली होती. पात्यांसाठी ऑब्सिडियन, अलंकारांसाठी जेड, आणि क्वेत्झल व मकाऊ पक्ष्यांची पिसे पठारी प्रदेशातून आयात केली जात; मीठ आणि सागरी शिंपले किनाऱ्यांवरून आतल्या भागात आणले जात; आणि उच्चवर्गीयांचे पेय तसेच चलन म्हणून वापरला जाणारा कोको व्यापक प्रमाणावर विकला जाई. जमीन, किनारा आणि नदीमार्गे जाणाऱ्या लांब पल्ल्याच्या मार्गांनी होंडुरासपासून मध्य मेक्सिकोपर्यंत माल पोहोचवला. युकातानमधील चुन्चुकमिल सारख्या ठिकाणी बाजारपेठांचे पुरावे सापडले आहेत, जेथे मातीच्या रासायनिक विश्लेषणातून आरंभिक क्लासिक काळातील मोठे व्यापारी केंद्र असल्याचे दिसते (Sharer and Traxler 2006). प्रतिष्ठेच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेवरील राजांच्या नियंत्रणामुळे त्यांची सत्ता टिकण्यास मदत झाली, पण व्यापारमार्ग बदलले तेव्हा ते धोक्यातही आले.

५.४ लोकसंख्या

उत्तर क्लासिक काळात माया सखल प्रदेशात किती लोक राहत होते, हा जोरदार चर्चेचा विषय आहे. घरांच्या टेकाडांच्या मोजणीवर आधारित पूर्वीचे अंदाज काही दशलक्ष सुचवत. उत्तर ग्वातेमालातील हवाई लेसर स्कॅनिंगने (लायडार) आता घरे, तटबंदी, उंच रस्ते आणि कृषी पायऱ्या यांसह हजारो पूर्वी नोंद न झालेल्या रचना उघड केल्या आहेत, आणि त्यामुळे कानुतो व सहकाऱ्यांनी (२०१८) असे मांडले की शिखराच्या काळात मध्य सखल प्रदेशात सत्तर लाख ते एक कोटी दहा लाख लोक राहत असावेत, जी घनता जुन्या जगातील सर्वाधिक वस्तीच्या पूर्व-औद्योगिक प्रदेशांशी तुलनीय आहे. असे आकडे अंदाज आहेत आणि त्यांना आव्हान दिले जाऊ शकते, पण ते नंतर घटलेल्या समाजाची व्याप्ती अधोरेखित करतात.

६. लेखन, काळ, विज्ञान आणि कला

६.१ माया लिपीचा उलगडा

माया लेखन ही लोगो-सिलॅबिक पद्धत आहे, ज्यात चिन्हे संपूर्ण शब्दाचे (लोगोग्राम) किंवा अक्षराचे प्रतिनिधित्व करू शकतात. लिपिक एखादा शब्द एकाच लोगोग्रामने, अक्षरचिन्हांनी किंवा दोन्हींच्या मिश्रणाने लिहू शकत असे. विसाव्या शतकाच्या बराच काळ अभ्यासकांचा समज होता की ही लिपी फक्त खगोलशास्त्र आणि धार्मिक दिनदर्शिका नोंदवते. १९६० मध्ये तात्याना प्रोस्कुर्याकोफ यांनी पिएद्रास नेग्रास येथील शिलालेखांत शासकांचे जन्म, राज्यारोहण आणि मृत्यू नोंदवलेले आहेत हे दाखवून दिले तेव्हा मोठी सफलता मिळाली (Proskouriakoff 1960). दरम्यान सोव्हिएत भाषाशास्त्रज्ञ युरी क्नोरोझोव्ह यांनी मांडले की लिपीत ध्वन्यात्मक घटक आहे. लिंडा शेले, डेव्हिड स्टुअर्ट, स्टीफन ह्यूस्टन आणि इतर अनेकांच्या पुढील कामाने उलगडा आजच्या अवस्थेपर्यंत नेला, ज्यात बहुसंख्य मजकूर वाचता येतात (Coe 2012). माया साक्षरतेचा पुनर्शोध हे विसाव्या शतकातील मानव्यविद्या संशोधनातील एक मोठे बौद्धिक यश आहे, आणि त्यामुळे अमेरिकेतील बहुतेक प्राचीन संस्कृतींपेक्षा वेगळे, माया लोक बऱ्याच प्रमाणात स्वतःच्या शब्दांत आपल्याशी बोलू शकतात.

६.२ कालगणना आणि गणित

माया लोक वीस आधारावर चालणारी (विजेसिमल) संख्यापद्धती वापरत; एकासाठी ठिपका, पाचसाठी रेघ आणि शून्यासाठी शिंपल्याच्या आकाराचे चिन्ह. जागाधारक म्हणून शून्याचा त्यांचा स्वतंत्र वापर त्यांना इतिहासातील तसे करणाऱ्या मोजक्या संस्कृतींमध्ये स्थान देतो. त्यांनी अनेक एकमेकांत गुंतलेल्या दिनदर्शिका एकत्र केल्या. २६०-दिवसांचे पवित्र चक्र (त्झोल्किन) वीस दिवसनामांना तेरा संख्यांशी जोडते; ३६५-दिवसांचे ढोबळ वर्ष (हाब) ऋतुचक्राचे अनुसरण करते; आणि दोन्ही मिळून दर ५२ वर्षांनी पुनरावृत्त होणारे "कॅलेंडर राउंड" बनते. दीर्घ कालावधींतील संदिग्धता टाळण्यासाठी त्यांनी लाँग काउंट वापरला, जी २० आणि ३६० दिवसांच्या एककांमध्ये (किन, विनल, तुन, काटुन आणि बाकटुन) रचलेली दिवसांची रेषीय मोजणी आहे. लाँग काउंट तारीख १३.०.०.०.० ही २१ डिसेंबर २०१२ शी जुळते, जिला "जगाचा अंत" म्हणून व्यापकपणे आणि चुकीने प्रसिद्धी मिळाली. प्रत्यक्षात माया शिलालेख या बिंदूच्या कितीतरी पुढील तारखांचा अंदाज बांधतात (Stuart 2011).

६.३ खगोलशास्त्र

माया खगोलशास्त्रज्ञांनी आकाशाचे काळजीपूर्वक निरीक्षण केले आणि निष्कर्ष नोंदवले. पोस्टक्लासिक काळातील झाडाच्या सालीच्या कागदावरील ड्रेस्डेन कोडेक्समध्ये शुक्राच्या दर्शनांचे भाकीत करणारी कोष्टके आहेत; शुक्राचे सुमारे ५८४ दिवसांचे संयुती चक्र युद्ध आणि विधींच्या वेळापत्रकासाठी निर्णायक होते; तसेच ग्रहणांची कोष्टकेही आहेत. चिचेन इत्झा येथील कारकोलसारख्या इमारती आणि सखल प्रदेशातील ई-समूह संकुले संक्रांती, विषुव आणि ग्रहस्थितींशी संरेखित होती. ही निरीक्षणे धार्मिक आणि राजकीय हेतू साधत, आणि राजांना विश्वव्यवस्थेचे रक्षक म्हणून भूमिका देत.

६.४ कला आणि स्थापत्य

माया कलाकार दगड, गिलावा आणि लाकडातील शिल्पकला, भित्तिचित्रे, रंगीत मातीची भांडी, तसेच जेड, शिंपले आणि हाडांवरील सूक्ष्म कामात निपुण होते. त्यांच्या स्थापत्याची वैशिष्ट्ये म्हणजे कॉर्बेल्ड कमान, जी अरुंद आच्छादित खोल्या शक्य करणारी पायरीदार कमान होती, आणि चुनखडीने बांधलेले व अनेकदा लाल किंवा इतर रंगांत रंगवलेल्या चुन्याच्या गिलाव्याने झाकलेले स्मारकी पायरीदार पिरॅमिड, राजवाडे, चेंडूखेळाची मैदाने आणि वेधशाळा. दरबारी दृश्ये आणि पौराणिक प्रसंग जिवंत रेषांत दाखवणारी उत्तर क्लासिक काळातील रंगवलेली पात्रे उच्चवर्गीय जीवन समजून घेण्यासाठीचा अतुलनीय स्रोत आहेत. चियापासमधील बोनाम्पाकची भित्तिचित्रे विजय, बंदिवानांचे सादरीकरण आणि संगीतकार व नर्तकांसह साजरा केलेला उत्सव उठावदार रंगांत दाखवतात.

६.५ साहित्य

माया लोकांनी झाडाच्या सालीच्या कागदावर पडद्यासारख्या घड्या घातलेली पुस्तके तयार केली, ज्यांना कोडेक्स म्हणतात. जिंकणुकीपूर्वीच्या काळातील फक्त चारच टिकून आहेत: ड्रेस्डेन, माद्रिद आणि पॅरिस कोडेक्स, आणि ग्रोलियर कोडेक्स, ज्याच्या अस्सलपणाबद्दल दीर्घकाळ शंका घेतली गेली पण आता तो व्यापकपणे मान्य आहे. इतर बरेच साहित्य लॅटिन लिपीत लिहिलेल्या वसाहतकालीन प्रतींमध्ये टिकून आहे, ज्यात कीचे लोकांचे पोपोल वूह, ज्यात वीरबंधूंनी पाताळाच्या प्रभूंवर मिळवलेला विजय आणि मक्यातून मानवाची निर्मिती यांची पुराणकथा जतन केली आहे, आणि युकातानमधील चिलाम बालामची पुस्तके यांचा समावेश आहे.

७. धर्म, राजसत्ता आणि विश्व

माया धर्माने विश्वाची कल्पना स्तरित केली होती: स्वर्गीय लोक, भूलोक आणि पाताळ, म्हणजे शिबाल्बा (Xibalba), जे जागतिक वृक्षाने, अनेकदा सेइबा वृक्षाच्या रूपात दाखवलेल्या वृक्षाने, जोडलेले होते. देव अनेक होते आणि त्यांना अनेकदा अनेक रूपे होती: इत्झम्नाह, सृष्टिकर्ता आणि लिपिकांचा आश्रयदाता; किनिच अहाव, सूर्यदेव; चाक, विजेची कुऱ्हाड घेतलेला पर्जन्यदेव; मरून पुन्हा जन्म घेणारा मका देव; आणि पाताळाचा जग्वार देव. मूलभूत संकल्पना परस्परता होती. देवांनी निर्माण केलेल्या मानवांनी त्यांना अर्पणे, अन्न, धूप आणि रक्ताच्या रूपात पोषण देणे लागत होते, आणि त्या बदल्यात देव विश्वाला गतिमान ठेवत.

या व्यवस्थेच्या केंद्रस्थानी शासक होते. राजाचे शरीर मानवी आणि दैवी जगांमधला पवित्र दुवा होते. जिभेतून किंवा इतर अवयवांतून रक्त काढून आणि बंदिवानांचे बलिदान देऊन तो देवांना पोषण देई; समाधी आणि विधीद्वारे तो पूर्वज व देवतांना पाचारण करू शकत असे. दगडी भिंतींच्या मैदानात जड रबरी चेंडूने खेळला जाणारा चेंडूखेळ वीरबंधू आणि शिबाल्बाच्या प्रभूंमधील संघर्षाचे पुनर्नाट्य होता आणि तो बलिदानात संपू शकत असे. गुहा आणि सेनोते पवित्र पाताळाचे प्रवेशद्वार मानले जात आणि ते तीर्थयात्रा व अर्पणांची स्थळे बनले. पिरॅमिड स्वतः कृत्रिम पर्वत, "विट्झ", म्हणजे पूर्वज व देवांचे निवासस्थान, अशा कल्पनेने बांधले गेले (Schele and Freidel 1990).

या धार्मिक आणि राजकीय विचारसरणीने माया राज्याला सामर्थ्य दिले, पण तिने त्याची वैधता राजाच्या समृद्धी देण्याच्या क्षमतेशी बांधली. दुष्काळ, लष्करी पराभव किंवा अपयशी पीक हे केवळ भौतिक दुर्दैव नव्हते, तर राजाचे देवांशी असलेले नाते अपयशी ठरल्याचे चिन्ह होते. अनेक अभ्यासकांनी मांडले आहे की या वैशिष्ट्यामुळे माया राजसत्ता क्लासिक कालखंडाच्या अखेरीस तिच्यावर कोसळलेल्या ताणांना विशेषतः असुरक्षित बनली (Lucero 2006).

८. क्लासिक पतन (इ.स. सुमारे ८०० ते ९५०)

८.१ पुरातत्त्वीय आकृतिबंध

आठव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून दक्षिणेकडील सखल प्रदेशात ऱ्हासाचा आकृतिबंध पसरला. वारंवार होणारी स्मारक-समर्पणे दुर्मिळ झाली. इ.स. सुमारे ७६० ते ८३० दरम्यान अनेक राज्यांनी युद्ध अनुभवले, जे तटबंदी आणि राजवाड्यांच्या विध्वंसावरून दिसते; पेतेक्सबातुन प्रदेशात दोस पिलास आणि आगुआतेका यांवर हल्ले झाले आणि ती सोडून देण्यात आली. शिलालेख शासकांच्या मृत्यूंची नोंद करतात, पण अनेकदा वारस नसतात. बांधकाम थांबले, लोकसंख्या घटली, आणि अनेक केंद्रांत उच्चवर्गीय निवासस्थाने सोडून दिली गेली किंवा बेकायदा वस्ती करणाऱ्यांनी व्यापली. दक्षिणेकडील सखल प्रदेशातील शेवटचा निश्चित तारखेचा लाँग काउंट शिलालेख सामान्यतः तोनिना येथील स्मारक १०१ मानला जातो, ज्यावर इ.स. ९०९ शी जुळणारी तारीख आहे. सुमारे इ.स. ९५० पर्यंत मध्य सखल प्रदेशातील बहुतेक प्रमुख नगरांनी राजकीय राजधान्या म्हणून काम करणे थांबवले होते, आणि प्रदेशाची लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात घटली होती, काही भागांत ८० ते ९० टक्क्यांनी.

तथापि हा आकृतिबंध असमान होता हे ओळखणे महत्त्वाचे आहे. काही नगरे लवकर, काही उशिरा घसरली. कारकोल आणि कालाकमुल घटत्या रूपात नवव्या शतकात टिकले. बेलीझ नदी खोऱ्यातील आणि युकातानच्या पूर्व किनाऱ्यावरील नगरे चालू राहिली, आणि उश्मल, काबाह व लाब्ना यांसह वायव्येकडील पुउक नगरे नवव्या शतकात शिखरावर पोहोचली. आणखी उत्तरेकडील चिचेन इत्झा दक्षिणेकडील राज्ये मावळत असतानाच वर्चस्वाला आले (Aimers 2007). म्हणून "पतन" हे दैवी राजसत्तेच्या जुन्या प्रतिमानाचे अपयश आणि दक्षिणेकडील गाभ्याचे लोकसंख्या-ऱ्हास म्हणून समजणे अधिक योग्य आहे, माया संस्कृतीचे उच्चाटन म्हणून नव्हे.

८.२ मांडलेली स्पष्टीकरणे

अभ्यासकांनी स्पष्टीकरणांची मोठी यादी मांडली आहे, जी ढोबळपणे अशी गटबद्ध करता येते.

•          युद्ध आणि राजकीय अस्थिरता. राज्यांमधील वाढता संघर्ष, जो तटबंदींच्या वाढत्या वापरातून दिसतो, आणि त्याच संसाधनांसाठी स्पर्धा करणाऱ्या लहान राजदरबारांची वाढती संख्या यांमुळे युत्यांची जुनी व्यवस्था ढासळली असावी. काहींच्या मते सततच्या युद्धाने व्यापार व शेती विस्कळीत केली, आणि अधिक उच्चवर्गीयांचे पालनपोषण करण्याचा खर्च सामान्यजनांवर असह्य ओझे बनला.

•          अतिलोकसंख्या आणि पर्यावरणीय ऱ्हास. परागकण आणि गाळाच्या नोंदी उत्तर क्लासिक काळात व्यापक जंगलतोड आणि मातीची धूप दाखवतात, आणि हाडांचे पुरावे काही भागांत वाढलेले कुपोषण आणि रोग सूचित करतात. कूक आणि सहकाऱ्यांनी (२०१२) प्रतिमान मांडले की शेतीसाठी जंगल साफ केल्याने स्थानिक पर्जन्य घटून दुष्काळ तीव्र झाला असावा, पण त्याने एकट्याने दुष्काळ घडवला नाही.

•          दुष्काळ. कदाचित सर्वाधिक प्रभावी पुरावा पुरातन-हवामान संशोधनातून येतो. युकातानमधील चिचांकानाब सरोवरातील गाभ्याच्या नमुन्यांनी इ.स. सुमारे ८०० ते १००० दरम्यान अपवादात्मक कोरडेपणाचा कालखंड दाखवला (Hodell, Curtis and Brenner 1995). व्हेनेझुएलाजवळील कारियाको खोऱ्यातील गाळ, जो पर्जन्यपट्ट्याच्या स्थानातील बदल नोंदवतो, इ.स. सुमारे ८१०, ८६० आणि ९१० च्या सुमारास अनेक वर्षांचे दुष्काळ दाखवतो (Haug et al. 2003). बेलीझमधील योक बालुम गुहेतील स्टॅलॅग्माइट्स, ज्यांचे कनेट व सहकाऱ्यांनी (२०१२) विश्लेषण केले, तपशीलवार पर्जन्य नोंद देतात आणि दर्शवतात की आरंभिक व उत्तर क्लासिक काळातील पावसाळी दशकांनी लोकसंख्यावाढीला आधार दिला, तर नवव्या शतकाच्या मध्यापासूनचा दीर्घ कोरडा काळ राजकीय विघटनाशी जुळला. मेदिना-एलिझाल्दे आणि रोलिंग (२०१२) यांनी मांडले की पावसात २५ ते ४० टक्क्यांची सामान्य घट देखील पिकांचे उत्पन्न गंभीरपणे कमी करू शकली असती.

•          व्यापारजाळ्यांचे कोसळणे. शतकांपूर्वी तेओतिहुआकानचा ऱ्हास आणि युकातानच्या किनाऱ्याभोवती सागरी व्यापाराची वाढ यांसारख्या लांब पल्ल्याच्या व्यापारातील बदलांमुळे संपत्ती पेतेनच्या अंतर्गत नगरांपासून दूर सरकली असावी.

•          राजसत्तेच्या विचारसरणीचे अपयश. दुष्काळ वाढत गेला तसे राजांचा पाऊस आणि सुपीकतेवर नियंत्रणाचा दावा टिकवता आला नाही. प्रजेने पाठिंबा काढून घेतला असावा, आणि राजे एकटे पडले.

•          पाणी दूषित होणे. टिकाल येथील मध्यवर्ती जलाशयांतील गाळाच्या अलीकडील भू-रासायनिक आणि जनुकीय अभ्यासांत पारा, शैवाल-विषे आणि इतर प्रदूषके आढळली, जी सुचवतात की नगराचे पिण्याचे पाणी त्याच्या उत्तरकाळात असुरक्षित झाले असावे (Lentz et al. 2020). हा शोध रोचक आहे, पण तो एकाच स्थळाला लागू होतो.

८.३ बहुकारणी दृष्टिकोनाकडे

आज फार थोडे तज्ज्ञ कोणतेही एकमेव कारण मान्य करतात. टर्नर आणि साब्लॉफ (२०१२) यांचे म्हणणे आहे की उत्तर क्लासिक माया लोकांनी सीमांत माती आणि अत्यंत बदलत्या पर्जन्याच्या भूप्रदेशात आपली शेतीव्यवस्था तिच्या मर्यादेपर्यंत ताणली होती; त्यामुळे दीर्घ दुष्काळ आले तेव्हा त्यांच्याकडे फारसा आधार उरला नव्हता. त्याच वेळी तीव्र झालेल्या युद्धांनी आणि वेगाने वाढणाऱ्या उच्चवर्गाने श्रम आणि खंडणीची मागणी वाढवली, तर अनेक लहान स्पर्धक राज्यांच्या राजकीय रचनेमुळे समन्वित प्रतिसाद कठीण झाला. जेथे परिस्थिती अधिक अनुकूल होती, जसे की नद्यांच्या काठी किंवा किनाऱ्याजवळ, तेथे लोकसंख्या टिकली आणि अनेकदा वाढली. या दृष्टिकोनातून पतन ही एकाच आपत्तीची घटना नव्हती, तर एकमेकांवर परिणाम करणाऱ्या संकटांची दीर्घ मालिका होती (Tainter 1988; Diamond 2005 लोकप्रिय मांडणी देते, तरी तिच्या काही निष्कर्षांना पुरातत्त्वज्ञांनी आव्हान दिले आहे).

महत्त्वाचे म्हणजे अनेक लोक मरण पावले नाहीत तर स्थलांतरित झाले. काही उत्तरेकडे, बेलीझ आणि कॅरिबियन किनाऱ्यांवर आणि ग्वातेमालाच्या पठारी प्रदेशात गेले आणि आपली कौशल्ये व परंपरा सोबत घेऊन गेले. नवव्या-दहाव्या शतकांतील पुरातत्त्वीय नोंद रिकामा नव्हे तर पुनर्रचित भूप्रदेश दाखवते. या बाबतीत माया "पतन" जागतिक इतिहासातील राजकीय विखंडनाच्या इतर प्रसंगांसारखे आहे, ज्यात राजसत्ता आणि स्मारकी बांधकामासारख्या सर्वांत दृश्य हानींनी ग्रामीण जीवन, विधी आणि भाषेतील अधिक गुंतागुंतीचे सातत्य झाकून टाकले.

९. पतनानंतर: टर्मिनल क्लासिक आणि पोस्टक्लासिक माया

९.१ चिचेन इत्झा आणि उत्तर सखल प्रदेश

दक्षिणेकडील नगरे मावळत असताना उत्तर सखल प्रदेश बहरला. मध्य युकातानमधील चिचेन इत्झा इ.स. सुमारे ८०० ते ११०० दरम्यान माया जगातील सर्वांत मोठे नगर बनले. त्याचे स्थापत्य माया रूपे आणि मेक्सिकन प्रभावाचे घटक यांचे मिश्रण आहे, जसे की स्तंभयुक्त सभागृहे, पिसाळलेल्या सर्पाची प्रतिमा आणि योद्ध्यांचे मंदिर, ज्यामुळे पूर्वीच्या अभ्यासकांनी मध्य मेक्सिकोतील तोल्तेक आक्रमकांची जिंकणूक असल्याचे गृहीत धरले. अलीकडील संशोधन वैश्विक देवाणघेवाणीच्या प्रतिमानाला प्राधान्य देते, ज्यात माया शासकांनी, बहुधा इत्झा लोकांनी, आंतरराष्ट्रीय प्रतिष्ठेची चिन्हे स्वीकारली (Coe and Houston 2015). एल कास्तिल्लो हा मोठा पिरॅमिड अशा रचनेचा आहे की विषुवाच्या दिवशी त्याच्या उत्तरेकडील जिन्यावर प्रकाश आणि सावलीमुळे सर्प उतरत असल्याचा भास होतो. त्याच्या पवित्र सेनोतेमध्ये दूरदूरच्या प्रदेशांतून आलेले जेड, सोने, मातीची भांडी आणि मानवी बलिदानांची अर्पणे टाकली जात.

९.२ मायापान आणि उत्तर पोस्टक्लासिक

चिचेन इत्झाच्या ऱ्हासानंतर युकातानमधील सत्ता मायापान या तटबंदीच्या नगराकडे गेली, ज्याने सुमारे १२२० ते पंधराव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत द्वीपकल्पावर वर्चस्व गाजवले. मायापानच्या शासकांनी प्रदेशातील प्रमुख घराण्यांना "मुल्तेपाल" नावाच्या संयुक्त शासनव्यवस्थेखाली नगरात ठेवले. १४४० च्या दशकात ही व्यवस्था मोडली तेव्हा द्वीपकल्प डझनाहून अधिक लहान प्रांतांत विभागले गेले, ज्यांत तटबंदीचे किनारी नगर तुलुम होते. मोठ्या होड्यांतून होंडुरासपर्यंतच्या किनाऱ्यांवर चाललेल्या सागरी व्यापाराने आता कोको, कापूस आणि मीठ आणले, आणि कोझुमेलसारखी किनारी बंदरे श्रीमंत आणि वैश्विक बनली.

९.३ पठारी प्रदेशातील राज्ये

ग्वातेमालाच्या पठारी प्रदेशात पंधराव्या शतकात क्वेत्झालतेनांगोजवळील क्युमार्काज (उतातलान) ही राजधानी असलेले कीचे राज्य उदयाला आले आणि त्याने शेजारच्या लोकांना जिंकले. त्यांच्या प्रतिस्पर्धी काक्चिकेल लोकांनी इशिमचे ही तटबंदीची राजधानी बांधली. दरम्यान पेतेन सरोवर प्रदेशात, कदाचित युकातानमधून आलेल्या स्थलांतरितांचे वंशज असलेल्या इत्झा लोकांनी पेतेन इत्झा सरोवरातील बेट-नगर नोह्पेतेन येथे केंद्र असलेले राज्य स्थापले. अशा प्रकारे युरोपीय आले तेव्हा माया लोक नामशेष होत नव्हते; ते बाजारपेठा, सैन्ये आणि दरबार असलेल्या अनेक सक्रिय राज्यांत राहत होते.

१०. संपर्क, जिंकणूक आणि टिकाव

युरोपीयांशी पहिला सातत्यपूर्ण संपर्क १५११ मध्ये आला, जेव्हा एक स्पॅनिश जहाज युकातान किनाऱ्याजवळ फुटले; दोन वाचलेले, गेरोनिमो दे आगिलार आणि गोन्सालो गेरेरो, माया लोकांमध्ये राहिले, आणि गेरेरोने माया जीवन स्वीकारले व स्पॅनिशांविरुद्ध लढा दिला. १५१७ आणि १५१८ मध्ये स्पॅनिश मोहिमा आल्या. जिंकणूक संथ आणि कठीण ठरली. हेर्नान कोर्तेसच्या वतीने पेद्रो दे आल्वाराडो याने १५२४ मध्ये ग्वातेमालाच्या पठारी प्रदेशात कीचे आणि काक्चिकेल लोकांचा पराभव केला, त्याला स्थानिक राज्यांमधील स्पर्धा आणि जुन्या जगातील रोगांच्या साथींची मदत झाली, ज्यांनी स्थानिक समाजांचा विनाश केला (Restall and Asselbergs 2007). युकातानमध्ये फ्रान्सिस्को दे मोंतेहो आणि त्याच नावाच्या त्याच्या पुत्राला प्रमुख माया प्रांत आपल्या ताब्यात आणण्यासाठी १५४६ पर्यंत वेळ लागला, आणि तरीही बंडे चालू राहिली. नोह्पेतेनचे इत्झा राज्य, आपल्या जंगलाने वेढलेल्या बेटावर दुर्गम असल्याने, १६९७ पर्यंत स्वतंत्र राहिले, जेव्हा मार्तिन दे उर्सुआ याच्या नेतृत्वाखालील स्पॅनिश सैन्याने ते जिंकले आणि शेवटचे स्वतंत्र माया राज्य संपले (Jones 1998).

जिंकणुकीने विनाश आणि हानी आणली. रोग, सक्तीचे श्रम आणि हिंसा यांमुळे लोकसंख्या नाट्यमयरीत्या घटली. १५६२ मध्ये मानी शहरात फ्रान्सिस्कन धर्मगुरू दिएगो दे लांदा याने माया पुस्तके आणि मूर्ती जाळण्याचा आदेश दिला, ज्या कृत्याने स्थानिक साहित्याचा मोठा साठा नष्ट झाला. विडंबन असे की त्याच वर्षांत लांदाने माया जीवनाचा तपशीलवार वृत्तान्त, "रेलासियोन दे लास कोसास दे युकातान", लिहिला, जो नंतर लिपीचा उलगडा करण्यात अमूल्य ठरला (Tozzer 1941). माया लोकांनी वसाहतवादी व्यवस्थेशी गुंतागुंतीच्या मार्गांनी जुळवून घेतले: ख्रिश्चन आणि स्थानिक धार्मिक प्रथा मिसळल्या, आपल्या भाषा जतन केल्या आणि वर्णमालेतील मजकुरांत आपला इतिहास नोंदवला.

प्रतिकार त्यानंतरही दीर्घकाळ चालू राहिला. १८४७ मध्ये सुरू झालेल्या युकातानच्या जातीय युद्धामुळे (Caste War) द्वीपकल्पाच्या पूर्वेला एक स्वतंत्र माया राज्य निर्माण झाले जे विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत टिकले. ग्वातेमालामध्ये १९६० ते १९९६ च्या यादवी युद्धात माया समाजांनी भीषण हिंसा सोसली, जेव्हा सैन्याने केलेल्या कत्तलींमध्ये माया लोकांविरुद्ध नरसंहाराची कृत्ये झाल्याचा निष्कर्ष संयुक्त राष्ट्रांच्या पुढाकाराने स्थापन झालेल्या ऐतिहासिक स्पष्टीकरण आयोगाने (१९९९) काढला; सुमारे २,००,००० लोक मारले गेले किंवा बेपत्ता झाले. तरीही माया लोकांनी आपली सांस्कृतिक ओळखही पुन्हा ठामपणे मांडली आहे. कीचे वंशाच्या रिगोबेर्ता मेंचू तुम यांना १९९२ मध्ये नोबेल शांतता पुरस्कार मिळाला; मायन भाषा शाळांत शिकवल्या जातात आणि माध्यमांत वापरल्या जातात; आणि माया अभ्यासक व कार्यकर्ते आता पुरातत्त्वशास्त्र, वारसा व्यवस्थापन आणि स्वतःच्या भूतकाळाच्या अर्थ लावण्यात वाढती भूमिका बजावत आहेत.

११. माया भूतकाळाचा पुनर्विचार

गेल्या दोन दशकांनी नव्या तंत्रज्ञानाद्वारे आणि नव्या प्रश्नांद्वारे माया अभ्यासाचे रूपांतर केले आहे. विमानातून लेसर स्पंदने वापरून जंगलाच्या आच्छादनाखालील भूपृष्ठाचा नकाशा तयार करणाऱ्या लायडारमुळे पुरातत्त्वज्ञांना काही दिवसांत हजारो चौरस किलोमीटरचे सर्वेक्षण करता आले आणि कल्पनेपेक्षा कितीतरी दाट वस्तीचा व जास्त बदललेला भूप्रदेश उघड झाला. २०१६ आणि २०१८ च्या पॅकुनाम (PACUNAM) सर्वेक्षणाने उत्तर ग्वातेमालाच्या एका प्रदेशात तटबंदी, उंच रस्ते आणि कृषी कामे यांसह ६०,००० हून अधिक रचनांची नोंद केली (Canuto et al. 2018). प्राचीन डीएनए आणि समस्थानिकांच्या विश्लेषणाने स्थलांतर, आहार आणि नातेसंबंधांचे आकृतिबंध उघड होऊ लागले आहेत. लिपीचा चालू असलेला उलगडा राजकीय इतिहासात तपशिलाची भर घालत आहे.

हे निष्कर्ष दोन जुन्या गैरसमजुती दुरुस्त करण्यास मदत करतात. पहिला असा की माया लोक निसर्गाशी सुसंवादाने राहणारे शांत तारकानिरीक्षक होते; पुरावे तीव्र राजकीय स्पर्धा, धार्मिक हिंसा आणि मोठा पर्यावरणीय प्रभाव असलेला समाज दाखवतात. दुसरा, तितकाच चुकीचा, असा की माया लोक अज्ञानातून आपले पर्यावरण नष्ट करणारे अद्वितीयपणे आत्मघातकी होते. त्याऐवजी नोंद अशा लोकांची दिसते ज्यांनी कठीण पर्यावरणात जगण्यासाठी कल्पक उपाय शोधले, ते एक सहस्रक टिकवले, आणि अखेरीस त्यांच्या संस्थांच्या सामना करण्याच्या क्षमतेपेक्षा मोठ्या ताणांच्या संयोगाला ते सामोरे गेले.

आधुनिक अभ्यासक चिवटपणाच्या (resilience) संकल्पनेकडेही अधिकाधिक लक्ष देत आहेत. माया पतन हे माया इतिहासातील अनेक पतनांपैकी एक आहे, आणि प्रत्येक वेळी व्यवस्थेचे काही भाग टिकले आणि पुनर्रचित झाले. प्रीक्लासिककडून क्लासिककडे, क्लासिककडून पोस्टक्लासिककडे, आणि स्वातंत्र्याकडून वसाहती राजवटीकडे झालेल्या स्थित्यंतरांमध्ये मोठी हानी झाली, तरीही प्राचीन काळापासून आधुनिक काळापर्यंत भाषा, शेतीपद्धती, कालगणना आणि समुदाय संघटन यांचे सातत्य लक्षवेधी आहे. आधुनिक माया गावकरी ग्वातेमालाच्या पठारी प्रदेशातील काही समुदायांत आजही २६०-दिवसांची दिनदर्शिका पाळतात, आजही मिल्पा लावतात आणि पवित्र पर्वत व गुहांचा सन्मान करतात.

१२. निष्कर्ष

माया लोकांची कथा उदय, स्थित्यंतर आणि टिकावाची कथा आहे. इ.स.पू. दुसऱ्या सहस्रकातील लहान शेतकरी खेड्यांतून धार्मिक केंद्रे, सामर्थ्यशाली राज्ये आणि उल्लेखनीय बौद्धिक व कलात्मक कर्तृत्वाची क्लासिक संस्कृती उभी राहिली. तिच्या राजांनी आणि लिपिकांनी इतिहास नोंदवला, आकाशाचा नकाशा तयार केला आणि परस्परतेवर आधारित विश्वाची धार्मिक दृष्टी दगड, गिलावा आणि रंगांत व्यक्त केली. तिच्या शेतकऱ्यांनी चुनखडीची माती आणि अनिश्चित हवामानासह काम करून, पुरातत्त्वज्ञांना आता कुठे उमगू लागलेल्या आकाराच्या आणि घनतेच्या नगरांना पोसले.

दक्षिणेकडील क्लासिक सखल प्रदेशातील राज्यांचे पतन गूढ किंवा आकस्मिक नव्हते. ते राजकीय विखंडन, युद्ध, लोकसंख्येचा दाब, पर्यावरणीय ताण आणि दीर्घ दुष्काळ यांच्या परस्परसंवादातून घडले, आणि राजांची वैधता कापणीच्या यशाशी बांधणाऱ्या विचारसरणीने ते आणखी वाढवले. जुनी व्यवस्था अपयशी ठरली तेव्हा माया लोक नाहीसे झाले नाहीत. त्यांनी स्थलांतर केले, पुनर्रचना केली आणि युकातानमध्ये, पठारी प्रदेशात आणि किनाऱ्यांवर नवे समाज उभारले, आणि स्पॅनिश जिंकणूक तसेच शतकानुशतकांचे वसाहती व आधुनिक दडपशाही ते पार करून टिकले.

आजच्या काळासाठी माया कथा सावधगिरीचा आणि आशेचा असे दोन्ही सूर देते. राजकीय संस्था ताठर असताना आणि पर्यावरणीय मर्यादा अरुंद असताना प्रगत समाजसुद्धा असुरक्षित होऊ शकतात असा इशारा ती देते. मानवी समुदाय जुळवून घेऊ शकतात, स्वतःला नव्याने घडवू शकतात आणि वारंवारच्या उलथापालथीतून आपली सांस्कृतिक ओळख जपू शकतात हे दाखवून ती आशा देते. केवळ भूतकाळात माया लोकांविषयी बोलणे म्हणजे मुख्य धडा चुकवणे होय: माया हे जिवंत लोक आहेत, आणि त्यांचा इतिहास अजूनही लिहिला जात आहे.

संदर्भसूची

Aimers, J. J. (2007). What Maya collapse? Terminal Classic variation in the Maya lowlands. Journal of Archaeological Research, 15(4), 329–377.

Canuto, M. A., Estrada-Belli, F., Garrison, T. G., et al. (2018). Ancient lowland Maya complexity as revealed by airborne laser scanning of northern Guatemala. Science, 361(6409), eaau0137.

Coe, M. D. (2012). Breaking the Maya Code (3rd ed.). London: Thames & Hudson.

Coe, M. D., and Houston, S. (2015). The Maya (9th ed.). London: Thames & Hudson.

Commission for Historical Clarification (1999). Guatemala: Memory of Silence (Report of the Commission for Historical Clarification). Guatemala City.

Cook, B. I., Anchukaitis, K. J., Kaplan, J. O., Puma, M. J., Kelley, M., and Gueyffier, D. (2012). Pre-Columbian deforestation as an amplifier of drought in Mesoamerica. Geophysical Research Letters, 39, L16706.

Culbert, T. P. (Ed.) (1973). The Classic Maya Collapse. Albuquerque: University of New Mexico Press.

Demarest, A. (2004). Ancient Maya: The Rise and Fall of a Rainforest Civilization. Cambridge: Cambridge University Press.

Diamond, J. (2005). Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed. New York: Viking.

Estrada-Belli, F. (2011). The First Maya Civilization: Ritual and Power before the Classic Period. London: Routledge.

Fash, W. L. (2001). Scribes, Warriors and Kings: The City of Copán and the Ancient Maya (rev. ed.). London: Thames & Hudson.

Haug, G. H., Günther, D., Peterson, L. C., Sigman, D. M., Hughen, K. A., and Aeschlimann, B. (2003). Climate and the collapse of Maya civilization. Science, 299(5613), 1731–1735.

Hodell, D. A., Curtis, J. H., and Brenner, M. (1995). Possible role of climate in the collapse of Classic Maya civilization. Nature, 375, 391–394.

Houston, S., and Inomata, T. (2009). The Classic Maya. Cambridge: Cambridge University Press.

Inomata, T., Triadan, D., Vázquez López, V. A., et al. (2020). Monumental architecture at Aguada Fénix and the rise of Maya civilization. Nature, 582, 530–533.

Jones, G. D. (1998). The Conquest of the Last Maya Kingdom. Stanford: Stanford University Press.

Kennett, D. J., Breitenbach, S. F. M., Aquino, V. V., et al. (2012). Development and disintegration of Maya political systems in response to climate change. Science, 338(6108), 788–791.

Lentz, D. L., Dunning, N. P., Scarborough, V. L., et al. (2020). Molecular genetic and geochemical assays reveal severe contamination of drinking water reservoirs at the ancient Maya city of Tikal. Scientific Reports, 10, 10316.

Lucero, L. J. (2006). Water and Ritual: The Rise and Fall of Classic Maya Rulers. Austin: University of Texas Press.

Martin, S. (2020). Ancient Maya Politics: A Political Anthropology of the Classic Period 150–900 CE. Cambridge: Cambridge University Press.

Martin, S., and Grube, N. (2008). Chronicle of the Maya Kings and Queens (2nd ed.). London: Thames & Hudson.

Medina-Elizalde, M., and Rohling, E. J. (2012). Collapse of Classic Maya civilization related to modest reduction in precipitation. Science, 335(6071), 956–959.

Proskouriakoff, T. (1960). Historical implications of a pattern of dates at Piedras Negras, Guatemala. American Antiquity, 25(4), 454–475.

Restall, M., and Asselbergs, F. (2007). Invading Guatemala: Spanish, Nahua, and Maya Accounts of the Conquest Wars. University Park: Pennsylvania State University Press.

Saturno, W. A., Stuart, D., and Beltrán, B. (2006). Early Maya writing at San Bartolo, Guatemala. Science, 311(5765), 1281–1283.

Schele, L., and Freidel, D. (1990). A Forest of Kings: The Untold Story of the Ancient Maya. New York: William Morrow.

Sharer, R. J., and Traxler, L. P. (2006). The Ancient Maya (6th ed.). Stanford: Stanford University Press.

Stuart, D. (2000). "The arrival of strangers": Teotihuacan and Tollan in Classic Maya history. In D. Carrasco, L. Jones, and S. Sessions (Eds.), Mesoamerica's Classic Heritage (pp. 465–513). Boulder: University Press of Colorado.

Stuart, D. (2011). The Order of Days: The Maya World and the Truth about 2012. New York: Harmony Books.

Tainter, J. A. (1988). The Collapse of Complex Societies. Cambridge: Cambridge University Press.

Tedlock, D. (Trans.) (1996). Popol Vuh: The Definitive Edition of the Mayan Book of the Dawn of Life and the Glories of Gods and Kings (rev. ed.). New York: Simon & Schuster.

Tozzer, A. M. (Ed.) (1941). Landa's Relación de las cosas de Yucatán. Papers of the Peabody Museum of American Archaeology and Ethnology, Vol. 18. Cambridge, MA: Harvard University.

Turner, B. L., II, and Sabloff, J. A. (2012). Classic Period collapse of the Central Maya Lowlands: Insights about human–environment relationships for sustainability. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(35), 13908–13914.

Webster, D. (2002). The Fall of the Ancient Maya: Solving the Mystery of the Maya Collapse. London: Thames & Hudson.