The Rise and Fall of the Qing Dynasty- China’s Last Imperial Order, 1636–1912 – Dr. Rahul S. Kharat

 

The Rise and Fall of the Qing Dynasty- China’s Last Imperial Order, 1636–1912 – Dr. Rahul S. Kharat

Abstract

The Qing dynasty (1636–1912) was the last imperial dynasty of China and one of the largest land empires of the early modern world. Founded by Manchu rulers from the forests and river valleys of the northeast, it conquered Ming China in 1644 and then incorporated Mongolia, Xinjiang, Tibet and Taiwan, more than doubling the territory it had inherited. This article traces the dynasty’s origins, its consolidation, its eighteenth-century apogee, the crises of the nineteenth century and its collapse in 1912. It argues that the Qing fell not from a single cause but from the convergence of demographic and fiscal strain, foreign imperialism, mass rebellion, the regionalization of power, the loss of elite loyalty and the unresolved dilemmas of reform in the dynasty’s final decade. It closes by surveying how historians have reinterpreted the Qing, from a ‘stagnant’ Confucian state to a dynamic Inner Asian empire.

1. Introduction

For more than two and a half centuries, from the fall of Beijing in 1644 to the abdication of the child emperor Puyi in February 1912, China was ruled by the Qing dynasty. The Qing were not ethnic Han Chinese but Manchus, a people of Jurchen descent from the forests and river valleys of what is now northeastern China. That a small conquering minority governed the most populous society on earth for so long, and bequeathed a territorial frame that still largely defines modern China, is among the most remarkable facts of Eurasian history.

The Qing story is often told as a simple arc of ascent and decline: a vigorous frontier dynasty under three great emperors, Kangxi, Yongzheng and Qianlong, followed by corruption, humiliation at the hands of Western powers and an inevitable collapse. Such a narrative contains truth but flattens a complex past. For most of the eighteenth century the Qing were arguably the most powerful state in the world, ruling a population that roughly doubled in a century and presiding over a commercial economy of striking sophistication (Naquin and Rawski 1987; Wong 1997). Even the ‘decline’ was uneven. The dynasty survived rebellions that killed tens of millions of people, and in the 1860s and 1870s it seemed to recover its footing. Its end in 1912 was neither predetermined nor sudden.

This article offers a scholarly overview of Qing history in five movements: the rise of the Manchu state and the conquest of China; the consolidation and high noon of the long eighteenth century; the structural strains that emerged around 1800; the nineteenth-century collision with industrial imperialism and domestic rebellion; and the attempts at reform that preceded the revolution of 1911. A final section considers historiographical debates, since the interpretation of the Qing has been transformed in recent decades. Dates follow the Gregorian calendar and Chinese names are rendered in pinyin.

2. From Jurchen Chieftains to Manchu Emperors

The Qing state grew out of the Jurchen peoples of the northeast, a mixed society of hunters, fishers, farmers and traders living along the Liao, Songhua and Amur river systems, whose twelfth-century ancestors had themselves ruled north China as the Jin dynasty. In the late sixteenth century these peoples were divided among competing chieftains and bound in uneasy commercial relationships with Ming China, Chosŏn Korea and the Mongols. The lucrative trade in ginseng, furs and pearls, and a Ming frontier policy that played one chieftain against another, shaped the political landscape (Elliott 2001; Crossley 1999).

The decisive figure was Nurhaci (1559–1626), a minor chieftain of the Jianzhou Jurchens. From a small band of followers in 1583 he used warfare, marriage alliances and diplomacy to bring one Jurchen group after another under his command. His chief institutional innovation was the Eight Banners. Beginning in 1601 as hunting and military companies, the banners grew into a comprehensive system that organized households into military, administrative and productive units, each identified by a coloured banner. Membership was hereditary, and bannermen were at once soldiers, privileged retainers and personal subjects of the ruling Aisin Gioro house. The system fused army and society and gave the young state an unusual capacity to mobilize people and resources. Nurhaci also commissioned a written script for the Manchu language, adapted from Mongol script (Elliott 2001).

In 1616 Nurhaci proclaimed himself khan of the Later Jin, deliberately invoking the earlier Jurchen dynasty, and in 1618 he published the ‘Seven Grievances’ against the Ming. His victory at Sarhu in 1619 destroyed a large Ming expeditionary force, and he soon took Shenyang and Liaoyang, the chief cities of Liaodong, whose large Chinese population posed a lasting problem of governance. Nurhaci died in 1626 after a setback at Ningyuan.

His successor Hong Taiji (1592–1643) turned the khanate into an empire. He recruited Chinese advisers and artillery experts, created Six Boards on the Ming model, absorbed the Mongol allies he gained after defeating the Chahar Mongols and acquiring the Yuan imperial seal in 1635, and forced Chosŏn Korea into tributary submission in 1637. In 1635 he abolished the old name ‘Jurchen’ in favour of ‘Manchu’, and in 1636 he adopted the dynastic name Great Qing (Da Qing). Historians have debated the exact resonance of the word ‘Qing’, often glossed as ‘clear’ or ‘pure’, but the larger intention is plain: Hong Taiji was building a multi-ethnic, universal monarchy, not a tribal confederacy. The Eight Banners were expanded to include Mongol and Chinese banners, so that the conquest elite was never purely Manchu (Crossley 1999; Elliott 2001).

3. The Conquest of 1644

By the early 1640s the Ming dynasty was collapsing from within. A fiscal crisis, a series of famines linked to the climatic stress of the Little Ice Age, a shortage of silver and the heavy cost of defending the northern frontier combined to produce widespread banditry and rebellion. The rebel leader Li Zicheng captured Beijing in April 1644, and the last Ming emperor, Chongzhen, hanged himself on a hill behind the Forbidden City (Wakeman 1985).

The Ming general Wu Sangui, who commanded the best troops at Shanhai Pass on the Great Wall, faced a choice between submitting to the rebel regime and calling on the Manchus. He chose the latter. Dorgon, the regent for Hong Taiji’s six-year-old son, who became the Shunzhi emperor, led the banner armies through the pass and with Wu’s forces defeated Li Zicheng in late May 1644. Dorgon entered Beijing in early June. Rather than plunder the city and withdraw, the Qing proclaimed that they had come to avenge the Ming and restore order, and the Shunzhi emperor was enthroned in Beijing that October.

The conquest proper took decades. Ming loyalist regimes in Nanjing, Fujian, Guangdong and the southwest, known collectively as the Southern Ming, fought on, while rebel remnants and warlords complicated the picture. Qing success rested on three foundations: Manchu military skill; the defection of large numbers of Chinese officials and generals who supplied troops and expertise; and the retention of Ming institutions, including the examination system, the Six Boards and the tax administration, which reassured the gentry that their world would survive. Yet the conquest was also brutal. The 1645 decree requiring Han men to adopt the Manchu hairstyle, with the front of the head shaved and the rest worn in a queue, on pain of death, provoked fierce resistance and became for many a symbol of subjugation. The massacre at Yangzhou in 1645 and the sieges of Jiangyin and Jiading left lasting memories (Wakeman 1985). The last Southern Ming claimant, the Yongli emperor, was captured in Burma and executed in 1662.

Resistance persisted on the periphery. Zheng Chenggong, known in the West as Koxinga, drove the Dutch out of Taiwan in 1662 and founded a maritime regime that endured until 1683. In 1673 the Three Feudatories, Wu Sangui and two other Chinese generals who had been rewarded with semi-autonomous fiefs in the south, rose in revolt in a war that came close to toppling the new dynasty before it was suppressed in 1681 (Wakeman 1985; Spence 1990).

4. Kangxi: Pacification and Statecraft

The Kangxi emperor (r. 1661–1722) took personal control of government in 1669 by arresting the domineering regent Oboi. His reign of sixty-one years, the longest in Chinese history, completed the pacification of the realm. He crushed the Three Feudatories, absorbed Taiwan in 1683 after Admiral Shi Lang’s naval campaign and lifted the coastal evacuation policy that had devastated maritime trade in the southeast. Against Russian expansion in the Amur basin he negotiated the Treaty of Nerchinsk (1689), the first treaty between China and a European power, in which Jesuit interpreters played a part. The treaty secured the northeastern frontier and freed the Qing to deal with the Mongols. Against the Zunghar leader Galdan, Kangxi led campaigns in person in the 1690s, culminating in Galdan’s defeat in 1696 (Perdue 2005).

Kangxi was also an accomplished practitioner of cultural statecraft. He patronized Han scholarship, sponsored the compilation of the official Ming History and the great Kangxi Dictionary, attended classical lectures and toured the Jiangnan region six times to present himself to its literati. At the same time he was curious about European learning, studying geometry and astronomy with Jesuit missionaries such as Ferdinand Verbiest and commissioning surveys that produced the first scientific maps of the empire. Yet he remained a Manchu ruler who hunted on the Mulan grounds and built the summer retreat at Chengde, where the court could preserve Inner Asian customs and receive Mongol and Tibetan leaders (Spence 1974; Elliott 2001).

Two of Kangxi’s decisions would have long consequences. In 1712 he declared that the land-and-labour tax quota would be frozen at the level of the population registered that year, a policy of benevolence that nonetheless left the state with a fiscal base that could not grow with the economy. And in 1721 he banned Christian missions after the Vatican ruled against the Chinese Rites, a break that closed an early channel of intellectual exchange with Europe. His last years were clouded by a bitter struggle among his many sons over the succession.

5. Yongzheng and Qianlong: The Apogee of Empire

Kangxi’s fourth son, the Yongzheng emperor (r. 1722–1735), was a tireless administrator who ruled through paperwork. He perfected the palace memorial system, in which trusted officials reported directly and confidentially to the throne, and he created what became the Grand Council, a small body of advisers that evolved into the most powerful organ of central government. He tackled corruption by converting the informal ‘meltage fees’ that officials levied on taxpayers into regular salary supplements, and he folded the poll tax into the land tax, relieving the landless poor. In the southwest he replaced hereditary native chieftains with regular magistrates in a policy known as gaitu guiliu. To prevent the succession disputes that had marred his own accession, he introduced the practice of naming the heir in a sealed document kept inside the palace (Rowe 2009; Spence 1990).

The Qianlong emperor (r. 1735–1796) inherited a full treasury and a stable realm, and presided over the greatest territorial expansion in Chinese history. Between 1755 and 1759 Qing armies destroyed the Zunghar Mongol state and annexed the region later called Xinjiang, the ‘new frontier’. The campaigns were attended by a catastrophic loss of Zunghar life, which Perdue (2005) and others have characterized as genocide. Further campaigns subdued Jinchuan in Sichuan and compelled Tibet, Nepal and, after costly failures, Burma and Vietnam into formal relationships with the Qing. By the 1790s Qianlong could celebrate ‘Ten Great Campaigns’ and style himself the ‘Old Man of the Ten Perfect Victories’. The empire had more than doubled the territory it inherited from the Ming and extended from the Pacific coast to the Pamirs and from Siberia to the South China Sea (Millward 1998; Perdue 2005).

Qianlong ruled this multi-ethnic space by presenting himself in different guises to different audiences: as Manchu khan to his bannermen, as Great Khan to the Mongols, as bodhisattva-like patron of Tibetan Buddhism to Tibetans, and as Confucian sage-king to the Han literati (Crossley 1999; Rawski 1996). His court also pursued monumental cultural projects. The Siku quanshu, the ‘Complete Library of the Four Treasuries’, compiled between 1773 and 1782, gathered the Chinese literary heritage into some 3,400 titles, but its compilation was accompanied by a censorship drive that suppressed or altered thousands of works deemed disloyal or anti-Manchu (Elliott 2009).

In foreign relations the Qing confined European trade to Canton from 1757, regulating it through a licensed guild of merchants, the Cohong. When the British envoy Lord Macartney arrived in 1793 seeking wider trade and a resident ambassador, Qianlong courteously refused, writing that China possessed all things in abundance and had no need of foreign manufactures. Hevia (1995) has shown that the episode is best understood as a collision between two ritual and diplomatic systems rather than simple Chinese arrogance. Yet the encounter foreshadowed the clash of the next century.

6. Society, Economy and Culture in the High Qing

The long peace of the eighteenth century coincided with a demographic and commercial boom. New World crops such as maize, sweet potatoes and peanuts allowed cultivation of hilly and sandy land that rice and wheat could not use, and settlers moved into Sichuan, Hunan, the Yangzi highlands, Taiwan and the northeast. China’s population is generally estimated to have grown from about 150 million around 1700 to some 300 million by the 1790s, and to over 400 million by the mid-nineteenth century (Naquin and Rawski 1987; Wong 1997). Silver from the Americas and Japan flowed in to pay for tea, silk and porcelain, lubricating an economy of regional specialization, long-distance grain trade and dense market networks. Merchant groups from Huizhou and Shanxi built financial empires, and cities such as Suzhou, Hangzhou and Guangzhou were among the largest and most cosmopolitan in the world.

The scale of this achievement has prompted comparison with Europe. Pomeranz (2000) argued that until about 1800 the most advanced regions of China, notably the lower Yangzi, were comparable to the richest parts of Europe in living standards and market sophistication, and that Europe’s later divergence owed much to fortunate access to coal and to the resources of the New World. Wong (1997) similarly cautioned against measuring Qing success by a European yardstick, noting that the Qing state was highly effective at the tasks it set itself, such as famine relief through its granary system.

Society was ordered through lineages, guilds, schools and the examination system, which offered, if not equal opportunity, at least an avenue of advancement for talented men and a means of binding local elites to the court (Ho 1962; Elman 2000). The state itself was strikingly thin. A civil service of some twenty thousand officials governed hundreds of millions of people, which meant that county magistrates depended heavily on clerks, runners, private secretaries and local gentry. Revenue was light by comparison with contemporary European states, which kept taxes low and pleased the populace but left the throne with limited capacity to respond to shocks.

Intellectual and literary life flourished. The school of ‘evidential research’ (kaozheng) subjected the classics to rigorous philological scrutiny, vernacular fiction reached great heights in works such as Cao Xueqin’s Dream of the Red Chamber, and publishing, women’s writing and urban entertainment multiplied. The Manchu ruling house, meanwhile, preserved its distinct identity through the banner garrisons, the Manchu language, its shamanic rituals and a policy of ethnic separation that forbade intermarriage between Manchus and Han and kept most banner families in garrison enclaves apart from Chinese cities (Elliott 2001).

7. Shadows at Noon: The Strains of the Late Eighteenth Century

Even at its zenith the Qing order contained seeds of difficulty. The first was demographic. As population doubled, per-capita landholdings shrank, and competition for land, jobs and examination degrees intensified. As early as 1793 the scholar Hong Liangji warned that the growth of population was outpacing the growth of resources, a worry strikingly similar to Malthus’s. The second was fiscal. The frozen tax quota and the Qianlong court’s expensive military campaigns drained the treasury surplus accumulated under his predecessors, while irrigation, flood control on the Yellow River and the Grand Canal required constant spending.

The third was moral and administrative. In his later decades Qianlong grew increasingly dependent on a Manchu favourite, Heshen, whose network of patronage and extortion spread through the bureaucracy. When Qianlong died in 1799, his son the Jiaqing emperor ordered Heshen to commit suicide and confiscated his vast fortune. The episode shocked the court, though it is wiser to treat Heshen as a symptom of a broader erosion of administrative discipline than as its sole cause.

The consequences became visible in the White Lotus Rebellion (1796–1804), which erupted among impoverished settlers and sectarians in the highland border regions of Hubei, Sichuan and Shaanxi. The Eight Banners and the Chinese Green Standard Army, which had grown corrupt and complacent in peacetime, proved unable to suppress it quickly. The campaign ultimately cost on the order of one hundred million taels, a sum well above the state’s annual revenue, and it was won chiefly by training local militia and by systematically separating the civilian population from the rebels. The result, as Kuhn (1970) argued, was a lasting militarization of local society and the first signs of the shift of power from the centre to the provinces. Further unrest followed, such as the Eight Trigrams uprising of 1813, which even briefly reached the Forbidden City.

8. Opium, War and the Unequal Treaties

The Qing confronted the maritime powers from a position of apparent strength but with real vulnerabilities. Under the Canton system, European traders could do business only at Canton, through the Cohong, and under close regulation. British demand for Chinese tea grew steadily but China wanted little that Britain produced, so silver flowed to China. The British East India Company, which monopolized the cultivation of opium in Bengal, auctioned the drug to private ‘country traders’, who sold it to Chinese smugglers. By the late 1830s imports had risen to some forty thousand chests a year, the flow of silver had reversed, and the Qing treasury, the rural economy and the health of millions of addicts were all affected (Lovell 2011).

In 1838 the Daoguang emperor, convinced by arguments for strict prohibition, sent the incorruptible official Lin Zexu to Canton as imperial commissioner. In June 1839 Lin confiscated and destroyed more than twenty thousand chests of opium at Humen. Britain, supported by free-trade interests and angered by what it saw as the insult to its merchants and the Chinese legal system, dispatched an expeditionary force in 1840. The First Opium War (1839–1842) revealed the gulf between Qing military technology and that of industrial Britain: steam-powered gunboats, modern artillery and disciplined infantry carried the day, and British ships threatened Nanjing. Polachek (1992) cautions that Qing decision-making was shaped as much by factional politics at court as by simple incomprehension of the West.

The Treaty of Nanjing (1842) ceded Hong Kong Island to Britain, opened Canton, Xiamen, Fuzhou, Ningbo and Shanghai to foreign trade and residence, abolished the Cohong monopoly and imposed an indemnity of twenty-one million silver dollars. The supplementary agreements of 1843 granted extraterritoriality, which exempted foreigners from Chinese law, and most-favoured-nation treatment. Similar treaties followed with the United States and France. Together these settlements constituted the ‘unequal treaty system’ that would constrain Chinese sovereignty for a century.

The Second Opium War (1856–1860), also called the Arrow War, extended the system. After the Treaty of Tianjin (1858) was not honoured, Anglo-French forces occupied Beijing in 1860, looted and burned the Summer Palace (Yuanmingyuan), and forced the Convention of Peking, which ceded Kowloon to Britain, opened further ports including Tianjin, permitted foreign legations in the capital, guaranteed freedom for missionaries and in effect legalized the opium trade. Russia, meanwhile, exploited Qing weakness to gain the territory north of the Amur and east of the Ussuri in the treaties of Aigun (1858) and Peking (1860), roughly a million square kilometres in all (Fairbank and Goldman 2006).

9. The Taiping and the Crisis of Mid-Century

The deepest challenge to the dynasty in the nineteenth century came not from foreigners but from within. In southern China, population pressure, ethnic tension between Hakka settlers and local people, economic dislocation after the Opium War and natural disasters created a reservoir of discontent. Hong Xiuquan, a Hakka schoolteacher who repeatedly failed the civil service examinations, experienced visions after reading Christian tracts and came to believe he was the younger brother of Jesus Christ, charged with destroying the Manchu ‘demons’. His God Worshipping Society rose in Guangxi in January 1851 and proclaimed the Heavenly Kingdom of Great Peace (Taiping Tianguo) (Spence 1996).

The Taiping armies swept northeast through Hunan and down the Yangzi, and in March 1853 they captured Nanjing, which they renamed the Heavenly Capital. Their programme was radical: they abolished private property in theory, banned opium, gambling, and foot binding, accorded women unprecedented roles in the army and administration, promulgated a distinctive Christian-inspired theology and instituted their own calendar and examination system. Yet the movement was weakened by the failure of its northern expedition, by its alienation of the Confucian gentry and by savage infighting, notably the 1856 purge in Nanjing that killed its most capable commander Yang Xiuqing and thousands of followers.

The imperial Banner and Green Standard armies failed to suppress the rebellion, and the dynasty was saved by officials who built new armies. Zeng Guofan, a Hunanese scholar-official, organized the Xiang Army from local gentry-led militia, recruiting officers from his own social network and paying them from new sources of revenue such as the likin transit tax. His protégé Li Hongzhang raised the Huai Army in Anhui. A foreign-officered force, the Ever Victorious Army, also assisted in the lower Yangzi. After years of grinding siege warfare Nanjing fell in July 1864, and Hong Xiuquan had already died in June. The total toll of the civil war and its associated famines, epidemics and massacres is estimated at twenty million lives or more, making it among the deadliest conflicts in human history (Platt 2012; Meyer-Fong 2013).

The Taiping were only the largest of several rebellions. The Nian rebels, bands of armed peasants and salt smugglers, ranged across the north China plain from 1851 to 1868; Muslim rebellions devastated Yunnan (1856–1873) and the northwest (1862–1877); and the Miao rose in Guizhou. The effect of this mid-century turmoil was to weaken the court and strengthen a new class of regional power-holders. Governors-general such as Zeng, Li and Zuo Zongtang, who reconquered Xinjiang in 1877, commanded armies loyal to them personally and controlled local finances. Kuhn (1970) saw in these developments a decisive step in the militarization and decentralization of the late Qing state, a process that would later aid the rise of warlordism.

10. Restoration and Self-Strengthening

In 1861 the Xianfeng emperor died at the Rehe hunting lodge after fleeing the Anglo-French occupation of Beijing. His son, the Tongzhi emperor, was five years old, and a palace coup carried out by Prince Gong and the emperor’s concubine Cixi, along with the senior empress Ci’an, removed the regents appointed by the dying emperor. For the next half-century Cixi (1835–1908) would be the dominant figure at court, ruling as a regent for her son and, after his death in 1875, for her nephew, the Guangxu emperor, whom she had placed on the throne at the age of three.

The decades after 1860 are known as the Tongzhi Restoration, a period in which the Qing sought to revive Confucian government, recruit able officials, rebuild the devastated Yangzi provinces and restore the agricultural base (Wright 1957). In foreign affairs the court created the Zongli Yamen in 1861, a quasi-foreign ministry, and the Tongwen Guan (1862), a school for foreign languages. A more ambitious programme, the Self-Strengthening Movement, sought to acquire Western military technology while preserving Chinese values: ‘Chinese learning for the essence, Western learning for practical use’. Provincial leaders founded the Jiangnan Arsenal at Shanghai (1865) and the Fuzhou Navy Yard (1866), and in the 1870s and 1880s Li Hongzhang established the China Merchants’ Steam Navigation Company, the Kaiping coal mines, telegraph lines and a modern northern fleet, the Beiyang Fleet. China also sent students to the United States in the Chinese Educational Mission of 1872–1881, which was recalled early by conservative critics.

The achievements should not be underestimated. Zuo Zongtang’s reconquest of Xinjiang led to its conversion into a regular province in 1884, and Taiwan became a province in 1885. But Self-Strengthening was limited by a narrow fiscal base, by the autonomy of provincial leaders who built rival enterprises, by the ‘official supervision and merchant management’ model that left firms prey to bureaucratic interference, and by deep suspicion from conservatives who saw technology as a threat to moral order. Meanwhile China steadily lost its tributary periphery. Japan annexed the Ryukyu Islands in 1879, France took control of Vietnam after the Sino-French War of 1884–1885, and Britain annexed Burma in 1886.

11. Defeat, Reform and the Boxer Catastrophe

The failure of Self-Strengthening was exposed in the Sino-Japanese War of 1894–1895. The war arose over Korea, a traditional Chinese tributary that Japan wished to bring within its own sphere. Japan, which had undertaken a thorough state-led modernization since the Meiji Restoration of 1868, defeated China on land and sea: the Beiyang Fleet was crushed off the Yalu River in September 1894 and surrendered at Weihaiwei in February 1895. By the Treaty of Shimonoseki (April 1895) China recognized Korea’s independence, ceded Taiwan, the Penghu Islands and the Liaodong Peninsula (the latter was returned after the Triple Intervention of Russia, Germany and France in exchange for an additional indemnity), and paid an indemnity of two hundred million taels of silver. For many Chinese intellectuals, defeat by a smaller Asian neighbour that they had long regarded as a pupil was an unparalleled shock.

The defeat opened the floodgates to imperialist competition. In 1897 and 1898 Germany seized Jiaozhou Bay in Shandong, Russia obtained leases at Port Arthur and Dalian, Britain took Weihaiwei and a ninety-nine-year lease of the New Territories adjoining Hong Kong, and France leased Guangzhouwan. Commentators spoke of China being ‘carved up like a melon’. Foreign investors acquired railway and mining concessions, and spheres of influence took shape (Spence 1990).

The crisis spurred reform from within the elite. The scholar Kang Youwei and his disciple Liang Qichao, reinterpreting Confucianism as a reformist creed, won the confidence of the young Guangxu emperor, who between June and September 1898 issued a flood of edicts: abolishing the ‘eight-legged essay’ in examinations, founding a modern university in Beijing, promoting railways and industry, and reforming the military and the administration. The ‘Hundred Days’ Reform’ ended on 21 September, when Cixi, supported by conservative officials and the commander Ronglu, seized power, confined the emperor in the palace, and executed six reformers while Kang and Liang fled abroad.

Out of this atmosphere of humiliation arose the Boxer movement. The Society of Righteous and Harmonious Fists began in Shandong, where drought, Yellow River floods, German railway construction and conflicts between Christian converts and their neighbours fuelled anti-foreign anger (Esherick 1987). The Boxers claimed magical invulnerability, and their slogan called for supporting the Qing and destroying the foreigners. In 1900, as they swept into Beijing, Cixi’s court endorsed them and declared war on the powers. For fifty-five days the foreign legations were besieged until an Eight-Nation Alliance relieved them on 14 August 1900. The court fled to Xi’an. By the Boxer Protocol of 1901, China agreed to execute or punish officials who had supported the uprising, to permit foreign troops to guard the legation quarter and the route to the sea, and to pay an indemnity of 450 million taels, to be repaid with interest over thirty-nine years. The catastrophe stripped the dynasty of its last claims to be the protector of the nation (Cohen 1997).

12. The Last Decade: New Policies and Revolution

Returning from exile, the court embarked on the New Policies (Xinzheng), a series of reforms that, ironically, adopted much of the programme that Cixi had crushed in 1898. The government reorganized its ministries, created a Foreign Ministry, established modern schools and sent thousands of students to Japan, built a modern ‘New Army’ whose backbone was Yuan Shikai’s Beiyang divisions, reformed the legal code under Shen Jiaben, and in 1905 abolished the ancient civil service examinations, a sweeping step which ended an institution that had for centuries tied the educated elite to the state (Reynolds 1993; Elman 2000).

The most radical change was political. After Japan’s defeat of Russia in 1905 was widely read as a victory of constitutionalism over autocracy, the court dispatched missions abroad to study constitutional governments, and in 1906 it promised preparations for a constitution. The Outline of a Constitution of 1908 envisaged a nine-year transition. Provincial assemblies met in 1909, and a National Assembly convened in 1910. Constitutionalists, many of them from the reformist gentry and the new business classes, petitioned for a faster timetable.

In November 1908 the Guangxu emperor died, followed one day later by Cixi. The new emperor, Puyi, was two years old and ruled under the regency of his father, Prince Chun (Zaifeng), a man of limited experience who dismissed Yuan Shikai and alienated influential Chinese officials. The cabinet announced in May 1911 was dominated by Manchu princes, with nine Manchus among thirteen ministers, seven of them imperial relatives, which confirmed the suspicion that reform was a device to concentrate power in Manchu hands. In the same month the court nationalized the main trunk railways and sought foreign loans to finance them, a decision that outraged provincial investors who had bought railway shares and set off a protest movement, particularly violent in Sichuan (Esherick 1976).

Meanwhile, revolutionary organizations were growing, many of them among students abroad. Sun Yat-sen, a Hawaiian-educated physician, formed the Revolutionary Alliance (Tongmenghui) in Tokyo in 1905, with a programme of overthrowing the Manchus, establishing a republic and equalizing landownership, and sponsored a string of failed uprisings. Anti-Manchu writers such as Zhang Binglin and Zou Rong gave the movement a racialized nationalism. On 10 October 1911, an accidentally discovered conspiracy within the New Army at Wuchang led soldiers to mutiny. Within weeks, provinces across the south and centre declared independence from the dynasty. The court recalled Yuan Shikai, who used the threat of force and the mediation of foreign powers to broker a settlement. Sun Yat-sen, returning from abroad, was elected provisional president and proclaimed the Republic of China at Nanjing on 1 January 1912. On 12 February 1912 the Empress Dowager Longyu issued the edict of abdication on behalf of Puyi, and Yuan Shikai became president. The dynasty’s collapse was remarkably swift and relatively bloodless, because almost nobody was prepared to fight for it (Esherick 1976; Rowe 2009; Zarrow 2012).

Puyi was permitted to continue living in the Forbidden City until 1924, was briefly and farcically restored to the throne in July 1917, and was later installed by Japan as the nominal ruler of Manchukuo in 1932. The last emperor of China ended his life as a gardener in the People’s Republic.

13. Why Did the Qing Fall? Interpretations

Interpretations of the Qing’s fall have changed profoundly. The earlier ‘impact–response’ framework, associated with Teng and Fairbank (1954), cast the nineteenth century as a story of a stagnant, tradition-bound civilization jolted into change by Western aggression. Marxist historiography emphasized a ‘semi-feudal, semi-colonial’ society victimized by imperialism and ripe for revolution. Since the 1980s, ‘China-centred’ approaches (Cohen 1984) have shifted attention to internal dynamics such as demography, regional economies, social movements and ideas, and have shown that the Qing actively responded to challenges on its own terms.

A second revision, associated with the ‘New Qing History’, restored the dynasty’s Manchu and Inner Asian character to the centre of the story. Rawski (1996) argued that the Qing’s success rested upon its ability to rule a multi-ethnic empire using distinct techniques for different peoples rather than upon its ‘sinicization’, a view that sparked a famous reply from Ho (1967), who insisted on the dynasty’s Chinese cultural assimilation. Crossley (1999), Elliott (2001), Millward (1998) and Perdue (2005) deepened this reading of the Qing as one of the great early modern Eurasian empires, comparable to the Russian and Ottoman empires. Importantly, this perspective suggests the fall of the Qing was also the collapse of a particular imperial formula, which the republican and later communist states had to reinvent.

Most historians today would agree that no single factor explains the collapse. A synthesis might emphasize six interlocking strands. First, there were demographic and ecological pressures that ground down living standards and made the countryside prone to unrest (Naquin and Rawski 1987). Second, the Qing’s low-tax, light-government model, which had served the dynasty well in the eighteenth century, left it with inadequate fiscal capacity to meet the unprecedented demands of modern war and foreign indemnities. Third, imperialism imposed heavy burdens: the unequal treaties constrained tariff and legal autonomy, indemnities drained revenues, and foreign encroachments eroded the dynasty’s claim to protect the realm. Fourth, mass rebellions and the militarization of local society shifted power to regional leaders and weakened the centre (Kuhn 1970). Fifth, the loss of legitimacy undermined the dynasty’s ideological authority: as nationalism spread, Manchu rule could be portrayed as foreign, and educated Chinese increasingly regarded the state as an obstacle to national survival. Sixth, the reforms of 1901–1911 ironically generated new social forces, such as provincial assemblies, a new army, student radicals and a modern press, that the court could not control, an example of what Alexis de Tocqueville called the danger of reform in a failing regime.

Counterfactual speculation is perilous, but some scholars stress contingency. In 1911 the dynasty might have survived if it had managed its railway policy more adroitly, retained Yuan Shikai’s loyalty or granted the constitutionalists an earlier parliament. Others argue that by that date the elite had so thoroughly withdrawn its consent that the dynasty’s fall was practically assured. Perhaps the safest conclusion is that long-term structural strains made the Qing vulnerable, while the short-term mishandling of the crisis of 1911 turned vulnerability into collapse (Rowe 2009; Zarrow 2012).

14. Conclusion

The Qing dynasty occupies a pivotal place in world history. At its height in the eighteenth century it built one of the largest and wealthiest states of its age, integrated Inner Asia into a Chinese-centred imperial order, supported unprecedented demographic growth and fostered a vibrant culture. Its legacy includes both the borders of modern China and the political and cultural questions that Chinese states still face: how to govern a diverse population, how to balance central authority with regional initiative, and how to engage the wider world without surrendering sovereignty.

Its collapse, however, was no mere result of the dynasty’s ‘decadence’. It resulted from a historic confluence of internal pressures and external aggression for which no regime of the period possessed an easy answer. The humiliations of the nineteenth century, the catastrophic rebellions, the failed reforms and, finally, the revolution of 1911 are best seen as parts of a single, long process in which an agrarian empire tried, and ultimately failed, to transform itself into a modern nation-state under the rule of an alien minority house. In 1912 an empire of two thousand years’ lineage came to an end, and the long struggle to build a new China began.

Appendix: Chronology of Key Events

Year	Event
1616	Nurhaci proclaims the Later Jin dynasty
1636	Hong Taiji adopts the dynastic name Qing
1644	Li Zicheng takes Beijing; Qing forces enter the capital
1673–1681	Revolt of the Three Feudatories
1683	Annexation of Taiwan
1689	Treaty of Nerchinsk with Russia
1755–1759	Conquest of the Zunghars and of Xinjiang
1793	Macartney Embassy to the Qianlong court
1796–1804	White Lotus Rebellion
1839–1842	First Opium War; Treaty of Nanjing
1851–1864	Taiping Rebellion
1856–1860	Second Opium War; sack of the Summer Palace
1861	Cixi’s coup; creation of the Zongli Yamen
1894–1895	Sino-Japanese War; Treaty of Shimonoseki
1898	Hundred Days’ Reform and Cixi’s coup
1900–1901	Boxer Uprising and Boxer Protocol
1905	Abolition of the civil service examinations
1908	Deaths of Guangxu and Cixi; accession of Puyi
1911	Wuchang Uprising on 10 October
1912	Abdication of Puyi on 12 February

References

1.     Cohen, Paul A. 1984. Discovering History in China: American Historical Writing on the Recent Chinese Past. New York: Columbia University Press.

2.     Cohen, Paul A. 1997. History in Three Keys: The Boxers as Event, Experience, and Myth. New York: Columbia University Press.

3.     Crossley, Pamela Kyle. 1999. A Translucent Mirror: History and Identity in Qing Imperial Ideology. Berkeley: University of California Press.

4.     Elliott, Mark C. 2001. The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China. Stanford: Stanford University Press.

5.     Elliott, Mark C. 2009. Emperor Qianlong: Son of Heaven, Man of the World. New York: Pearson Longman.

6.     Elman, Benjamin A. 2000. A Cultural History of Civil Examinations in Late Imperial China. Berkeley: University of California Press.

7.     Esherick, Joseph W. 1976. Reform and Revolution in China: The 1911 Revolution in Hunan and Hubei. Berkeley: University of California Press.

8.     Esherick, Joseph W. 1987. The Origins of the Boxer Uprising. Berkeley: University of California Press.

9.     Fairbank, John K., and Merle Goldman. 2006. China: A New History. 2nd ed. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press.

10.                        Hevia, James L. 1995. Cherishing Men from Afar: Qing Guest Ritual and the Macartney Embassy of 1793. Durham, NC: Duke University Press.

11.                        Ho, Ping-ti. 1962. The Ladder of Success in Imperial China: Aspects of Social Mobility, 1368–1911. New York: Columbia University Press.

12.                        Ho, Ping-ti. 1967. “The Significance of the Ch’ing Period in Chinese History.” Journal of Asian Studies 26 (2): 189–195.

13.                        Kuhn, Philip A. 1970. Rebellion and Its Enemies in Late Imperial China: Militarization and Social Structure, 1796–1864. Cambridge, MA: Harvard University Press.

14.                        Lovell, Julia. 2011. The Opium War: Drugs, Dreams and the Making of China. London: Picador.

15.                        Meyer-Fong, Tobie. 2013. What Remains: Coming to Terms with Civil War in 19th Century China. Stanford: Stanford University Press.

16.                        Millward, James A. 1998. Beyond the Pass: Economy, Ethnicity, and Empire in Qing Central Asia, 1759–1864. Stanford: Stanford University Press.

17.                        Naquin, Susan, and Evelyn S. Rawski. 1987. Chinese Society in the Eighteenth Century. New Haven: Yale University Press.

18.                        Perdue, Peter C. 2005. China Marches West: The Qing Conquest of Central Eurasia. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press.

19.                        Platt, Stephen R. 2012. Autumn in the Heavenly Kingdom: China, the West, and the Epic Story of the Taiping Civil War. New York: Alfred A. Knopf.

20.                        Polachek, James M. 1992. The Inner Opium War. Cambridge, MA: Council on East Asian Studies, Harvard University.

21.                        Pomeranz, Kenneth. 2000. The Great Divergence: China, Europe, and the Making of the Modern World Economy. Princeton: Princeton University Press.

22.                        Rawski, Evelyn S. 1996. “Presidential Address: Reenvisioning the Qing: The Significance of the Qing Period in Chinese History.” Journal of Asian Studies 55 (4): 829–850.

23.                        Reynolds, Douglas R. 1993. China, 1898–1912: The Xinzheng Revolution and Japan. Cambridge, MA: Council on East Asian Studies, Harvard University.

24.                        Rowe, William T. 2009. China’s Last Empire: The Great Qing. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press.

25.                        Spence, Jonathan D. 1974. Emperor of China: Self-Portrait of K’ang-hsi. New York: Alfred A. Knopf.

26.                        Spence, Jonathan D. 1990. The Search for Modern China. New York: W. W. Norton.

27.                        Spence, Jonathan D. 1996. God’s Chinese Son: The Taiping Heavenly Kingdom of Hong Xiuquan. New York: W. W. Norton.

28.                        Teng, Ssu-yü, and John K. Fairbank. 1954. China’s Response to the West: A Documentary Survey, 1839–1923. Cambridge, MA: Harvard University Press.

29.                        Wakeman, Frederic, Jr. 1985. The Great Enterprise: The Manchu Reconstruction of Imperial Order in Seventeenth-Century China. 2 vols. Berkeley: University of California Press.

30.                        Wong, R. Bin. 1997. China Transformed: Historical Change and the Limits of European Experience. Ithaca, NY: Cornell University Press.

31.                        Wright, Mary Clabaugh. 1957. The Last Stand of Chinese Conservatism: The T’ung-Chih Restoration, 1862–1874. Stanford: Stanford University Press.

32.                        Zarrow, Peter. 2012. After Empire: The Conceptual Transformation of the Chinese State, 1885–1924. Stanford: Stanford University Press.

 किंग राजवंशाचा उदय आणि अस्त - चीनची अखेरची साम्राज्यव्यवस्था, इ.स. १६३६–१९१२

सारांश

किंग राजवंश (१६३६–१९१२) हा चीनचा अखेरचा शाही राजवंश होता आणि आरंभिक आधुनिक जगातील सर्वांत मोठ्या भूसाम्राज्यांपैकी एक होता. ईशान्येकडील जंगलांतून आणि नदीखोऱ्यांतून आलेल्या मांचू राज्यकर्त्यांनी या राजवंशाची स्थापना केली. त्यांनी १६४४ मध्ये मिंग चीन जिंकला आणि त्यानंतर मंगोलिया, शिंजियांग, तिबेट व तैवान आपल्या साम्राज्यात सामावून घेतले; वारशाने मिळालेल्या प्रदेशाचा विस्तार दुपटीहून अधिक झाला. हा लेख या राजवंशाचे मूळ, त्याचे स्थैर्यीकरण, अठराव्या शतकातील त्याचा परमोत्कर्ष, एकोणिसाव्या शतकातील संकटे आणि १९१२ मधील त्याचा अस्त यांचा आढावा घेतो. किंग राजवंश एकाच कारणाने कोसळला नाही, तर लोकसंख्येचा व आर्थिक ताण, परकीय साम्राज्यवाद, व्यापक बंडाळ्या, सत्तेचे प्रादेशिकीकरण, उच्चभ्रू वर्गाची निष्ठा गमावणे आणि अखेरच्या दशकातील सुधारणांची न सुटलेली कोंडी या सर्वांच्या एकत्रित परिणामातून कोसळला, असा या लेखाचा युक्तिवाद आहे. शेवटी, किंग राजवटीचा इतिहासकारांनी ‘निष्क्रिय’ कन्फ्यूशियन राज्यापासून गतिमान आंतरिक-आशियाई साम्राज्यापर्यंत कसा पुनर्अर्थ लावला, याचाही आढावा घेतला आहे.

१. प्रस्तावना

इ.स. १६४४ मध्ये बीजिंगच्या पतनापासून फेब्रुवारी १९१२ मध्ये बालसम्राट पुई याने सिंहासन सोडेपर्यंत, अडीच शतकांहून अधिक काळ चीनवर किंग राजवंशाने राज्य केले. किंग हे हान वंशाचे चिनी नव्हते; ते मांचू होते, म्हणजे आजच्या ईशान्य चीनमधील जंगलांतून आणि नदीखोऱ्यांतून आलेले, जुर्चेन वंशाचे लोक. एका लहानशा विजेत्या अल्पसंख्याकाने जगातील सर्वाधिक लोकसंख्येच्या समाजावर इतका प्रदीर्घ काळ राज्य करावे आणि आधुनिक चीनचे भौगोलिक स्वरूप आजही मोठ्या प्रमाणात निश्चित करणारा प्रदेशाचा आराखडा मागे ठेवावा, ही युरेशियाच्या इतिहासातील एक अत्यंत उल्लेखनीय गोष्ट आहे.

किंग राजवटीची कथा अनेकदा उदय आणि अधःपतन अशा साध्या चढउतारासारखी सांगितली जाते: कांग्शी, योंग्झेंग आणि छिएनलुंग या तीन महान सम्राटांच्या काळातील जोमदार सीमावर्ती राजवंश, आणि त्यानंतर भ्रष्टाचार, पाश्चात्त्य सत्तांकडून झालेला अपमान आणि अटळ पतन. अशा कथनात सत्य आहे, पण ते गुंतागुंतीच्या भूतकाळाला सपाट करून टाकते. अठराव्या शतकाच्या बहुतांश काळात किंग हे कदाचित जगातील सर्वांत सामर्थ्यशाली राज्य होते; शतकभरात दुप्पट झालेल्या लोकसंख्येवर त्यांचे शासन होते आणि लक्षवेधी प्रगत अशा व्यापारी अर्थव्यवस्थेचे ते अध्यक्षस्थानी होते (Naquin and Rawski 1987; Wong 1997). ‘अधःपतन’ही सर्वत्र सारखे नव्हते. कोट्यवधी लोकांचा बळी घेणाऱ्या बंडांतूनही हा राजवंश तगला, आणि १८६० व १८७० च्या दशकांत त्याने पुन्हा पाय रोवल्यासारखे वाटले. १९१२ मधील त्याचा अंत ना पूर्वनिश्चित होता, ना अचानक.

हा लेख किंग इतिहासाचा विद्वत्तापूर्ण आढावा पाच टप्प्यांत घेतो: मांचू राज्याचा उदय आणि चीनवरील विजय; दीर्घ अठराव्या शतकातील स्थैर्य आणि परमोत्कर्ष; सुमारे १८०० च्या सुमारास उदयास आलेले संरचनात्मक ताण; औद्योगिक साम्राज्यवादाशी आणि अंतर्गत बंडाळ्यांशी एकोणिसाव्या शतकात झालेली टक्कर; आणि १९११ च्या क्रांतीपूर्वीचे सुधारणांचे प्रयत्न. अंतिम भागात इतिहासलेखनातील वादांचा विचार केला आहे, कारण अलीकडच्या दशकांत किंग राजवटीच्या अर्थनिर्वचनात आमूलाग्र बदल झाला आहे. तारखा ग्रेगोरियन कालगणनेनुसार दिल्या आहेत आणि चिनी नावे पिन्यिन पद्धतीनुसार लिहिली आहेत.

२. जुर्चेन सरदारांपासून मांचू सम्राटांपर्यंत

किंग राज्य ईशान्येकडील जुर्चेन लोकांमधून उभे राहिले. हा शिकारी, मच्छीमार, शेतकरी आणि व्यापारी यांचा मिश्र समाज लियाओ, सुंगहुआ आणि अमूर या नदीप्रणालींच्या काठी राहत होता, आणि बाराव्या शतकात त्यांच्या पूर्वजांनी स्वतःच जिन राजवंश म्हणून उत्तर चीनवर राज्य केले होते. सोळाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात हे लोक स्पर्धक सरदारांमध्ये विभागलेले होते आणि मिंग चीन, चोसॉन कोरिया आणि मंगोल यांच्याशी अस्थिर व्यापारी संबंधांनी बांधलेले होते. जिनसेंग, फरचे कातडे आणि मोती यांचा फायदेशीर व्यापार, तसेच एका सरदाराला दुसऱ्याविरुद्ध खेळवणारे मिंगचे सीमाधोरण यांनी तेथील राजकीय स्थिती घडवली (Elliott 2001; Crossley 1999).

निर्णायक व्यक्ती म्हणजे नुरहाची (१५५९–१६२६), जो जियानझोउ जुर्चेनांचा एक लहान सरदार होता. १५८३ मध्ये मूठभर अनुयायांसह सुरुवात करून त्याने युद्ध, विवाहसंबंध आणि मुत्सद्देगिरी यांच्या साहाय्याने एकामागून एक जुर्चेन गट आपल्या नियंत्रणाखाली आणले. त्याचा प्रमुख संस्थात्मक नवोपक्रम म्हणजे अष्टध्वज (Eight Banners). १६०१ मध्ये शिकार व लष्करी तुकड्यांच्या रूपात सुरू झालेली ही व्यवस्था कुटुंबांना लष्करी, प्रशासकीय आणि उत्पादक घटकांमध्ये संघटित करणाऱ्या सर्वसमावेशक पद्धतीत वाढली; प्रत्येक घटक रंगीत ध्वजाने ओळखला जाई. सदस्यत्व वंशपरंपरागत होते, आणि ध्वजधारी हे एकाच वेळी सैनिक, विशेषाधिकारप्राप्त सेवक आणि सत्ताधारी आइसिन ग्योरो घराण्याचे वैयक्तिक प्रजाजन होते. या व्यवस्थेने सैन्य आणि समाज एकत्र जोडले आणि नवजात राज्याला लोक व साधने एकवटण्याची असामान्य क्षमता दिली. नुरहाचीने मंगोल लिपीवरून रूपांतरित केलेली मांचू भाषेची लिखित लिपीही तयार करवून घेतली (Elliott 2001).

१६१६ मध्ये नुरहाचीने स्वतःला परवर्ती जिन (Later Jin) राज्याचा खान घोषित केले; यातून त्याने पूर्वीच्या जुर्चेन राजवंशाची जाणीवपूर्वक आठवण करून दिली, आणि १६१८ मध्ये त्याने मिंगविरुद्ध ‘सात तक्रारी’ जाहीर केल्या. १६१९ मध्ये सारहू येथील विजयाने मिंगची मोठी मोहीम सेना नष्ट झाली, आणि लवकरच त्याने लियाओदोंगची प्रमुख शहरे, शेनयांग आणि लियाओयांग, ताब्यात घेतली; तेथील मोठ्या चिनी लोकसंख्येमुळे शासनाचा कायमचा प्रश्न निर्माण झाला. निंग्युआन येथील अपयशानंतर १६२६ मध्ये नुरहाचीचा मृत्यू झाला.

त्याचा उत्तराधिकारी होंग ताईजी (१५९२–१६४३) याने खानत्वाचे साम्राज्यात रूपांतर केले. त्याने चिनी सल्लागार आणि तोफखाना तज्ज्ञांची भरती केली, मिंग नमुन्यावर सहा मंडळे (Six Boards) स्थापन केली, चाहार मंगोलांचा पराभव करून १६३५ मध्ये युआन राजवंशाचा शाही शिक्का मिळवल्यानंतर लाभलेल्या मंगोल मित्रांना आपल्यात सामावून घेतले आणि १६३७ मध्ये चोसॉन कोरियाला खंडणीदार अधीनतेस भाग पाडले. १६३५ मध्ये त्याने ‘जुर्चेन’ हे जुने नाव रद्द करून ‘मांचू’ हे नाव स्वीकारले, आणि १६३६ मध्ये ‘ता किंग’ (महान किंग) हे राजवंशीय नाव धारण केले. ‘किंग’ या शब्दाचा, ज्याचा अर्थ अनेकदा ‘स्वच्छ’ किंवा ‘शुद्ध’ असा सांगितला जातो, नेमका ध्वन्यर्थ काय याबद्दल इतिहासकारांत वाद आहे, पण व्यापक हेतू स्पष्ट आहे: होंग ताईजी टोळीसंघ नव्हे तर बहुवांशिक, सार्वत्रिक राजसत्ता उभारत होता. अष्टध्वजांमध्ये मंगोल आणि चिनी ध्वजांचाही समावेश करण्यात आला, त्यामुळे विजेता उच्चभ्रू वर्ग कधीच केवळ मांचू राहिला नाही (Crossley 1999; Elliott 2001).

३. १६४४ चा विजय

१६४० च्या दशकाच्या सुरुवातीस मिंग राजवंश आतून कोसळत होता. आर्थिक संकट, लघु हिमयुगाच्या हवामानीय ताणाशी संबंधित दुष्काळांची मालिका, चांदीची टंचाई आणि उत्तर सीमेच्या संरक्षणाचा प्रचंड खर्च या सर्वांमुळे व्यापक दरोडेखोरी आणि बंडे निर्माण झाली. बंडखोर नेता ली झिचेंग याने एप्रिल १६४४ मध्ये बीजिंग काबीज केले, आणि अखेरचा मिंग सम्राट छोंगझेन याने निषिद्ध नगराच्या मागील टेकडीवर गळफास घेतला (Wakeman 1985).

ग्रेट वॉलवरील शानहाई खिंडीत सर्वोत्तम सैन्याचे नेतृत्व करणारा मिंग सेनापती वू सांगुई याच्यासमोर बंडखोर राजवटीला शरण जाणे किंवा मांचूंना बोलावणे असे पर्याय होते. त्याने दुसरा पर्याय निवडला. होंग ताईजीच्या सहा वर्षांच्या मुलाचा, जो पुढे शुंझी सम्राट झाला, त्याचा प्रतिनिधी (रीजंट) दोर्गोन याने ध्वजसेनांना खिंडीतून नेले आणि वू याच्या सैन्यासह मे १६४४ च्या अखेरीस ली झिचेंगचा पराभव केला. जूनच्या सुरुवातीस दोर्गोनने बीजिंगमध्ये प्रवेश केला. शहर लुटून परत फिरण्याऐवजी किंगांनी जाहीर केले की आम्ही मिंगचा सूड घेण्यासाठी आणि सुव्यवस्था पुनर्स्थापित करण्यासाठी आलो आहोत; त्या वर्षी ऑक्टोबरमध्ये बीजिंगमध्ये शुंझी सम्राटाचा राज्याभिषेक झाला.

प्रत्यक्ष विजयाला अनेक दशके लागली. नानजिंग, फुजियान, गुआंगदोंग आणि नैर्ऋत्येत मिंगनिष्ठ राजवटी, ज्या एकत्रितपणे दक्षिणी मिंग म्हणून ओळखल्या जातात, लढत राहिल्या; तर बंडखोरांचे अवशेष आणि सरदारांनी चित्र गुंतागुंतीचे केले. किंगच्या यशाचे तीन पाया होते: मांचूंचे लष्करी कौशल्य; सैन्य आणि तज्ज्ञता पुरवणाऱ्या मोठ्या संख्येने चिनी अधिकारी व सेनापतींचे पक्षांतर; आणि परीक्षा पद्धती, सहा मंडळे व कर प्रशासन यांसह मिंगच्या संस्थांचे जतन, ज्यामुळे आपले जग टिकेल असा विश्वास सरदारशाही वर्गाला (gentry) वाटला. तरीही विजय क्रूरही होता. हान पुरुषांनी मांचू केशरचना स्वीकारावी, म्हणजे कपाळाकडचे केस भादरून उर्वरित केसांची वेणी (queue) ठेवावी, अन्यथा मृत्युदंड, असा १६४५ चा आदेश तीव्र प्रतिकाराचे कारण ठरला आणि अनेकांसाठी तो पारतंत्र्याचे प्रतीक बनला. १६४५ मधील यांगझोउचे हत्याकांड तसेच जियांगयिन व जियादिंगचे वेढे यांच्या आठवणी दीर्घकाळ टिकल्या (Wakeman 1985). दक्षिणी मिंगचा अखेरचा दावेदार, योंगली सम्राट, याला ब्रह्मदेशात पकडून १६६२ मध्ये ठार मारण्यात आले.

परिघावर प्रतिकार सुरू राहिला. पाश्चात्त्यांना ‘कोक्सिंगा’ म्हणून ओळखला जाणारा झेंग छेंगगोंग याने १६६२ मध्ये डचांना तैवानमधून हाकलले आणि १६८३ पर्यंत टिकलेली सागरी राजवट स्थापन केली. १६७३ मध्ये तीन सामंत (Three Feudatories), म्हणजे वू सांगुई आणि दक्षिणेत अर्ध-स्वायत्त जहागिऱ्या बक्षीस मिळालेले इतर दोन चिनी सेनापती, यांनी बंड केले; नव्या राजवंशाला उलथवण्याच्या बेतात आलेले हे युद्ध १६८१ मध्ये दडपले गेले (Wakeman 1985; Spence 1990).

४. कांग्शी: शांतता आणि राज्यकला

कांग्शी सम्राटाने (कार. १६६१–१७२२) १६६९ मध्ये प्रभावशाली रीजंट ओबोई याला अटक करून शासनाची सूत्रे स्वतःच्या हाती घेतली. चिनी इतिहासातील सर्वांत दीर्घ अशा त्याच्या एकसष्ट वर्षांच्या कारकिर्दीत राज्यात शांतता प्रस्थापित झाली. त्याने तीन सामंतांना चिरडले, ॲडमिरल शी लांग याच्या नौदल मोहिमेनंतर १६८३ मध्ये तैवान आत्मसात केले आणि आग्नेयेतील सागरी व्यापार उद्ध्वस्त करणारे किनारपट्टी रिकामी करण्याचे धोरण उठवले. अमूर खोऱ्यातील रशियन विस्ताराविरुद्ध त्याने नेर्चिन्स्कचा तह (१६८९) केला, जो चीन आणि एका युरोपीय सत्तेतील पहिला तह होता, आणि त्यात जेसुइट दुभाष्यांनी भूमिका बजावली. या तहाने ईशान्य सीमा सुरक्षित केली आणि किंगांना मंगोलांशी व्यवहार करण्यास मोकळीक दिली. झुंगार नेता गाल्दान याच्याविरुद्ध कांग्शीने १६९० च्या दशकात स्वतः मोहिमांचे नेतृत्व केले, ज्याची परिणती १६९६ मध्ये गाल्दानच्या पराभवात झाली (Perdue 2005).

कांग्शी हा सांस्कृतिक राज्यकलेचा कुशल प्रयोक्ताही होता. त्याने हान विद्वत्तेला आश्रय दिला, अधिकृत मिंग इतिहास आणि महान कांग्शी शब्दकोश यांच्या संकलनाला प्रायोजकत्व दिले, शास्त्रीय व्याख्यानांना उपस्थिती लावली आणि जियांगनान भागातील विद्वानांसमोर स्वतःला सादर करण्यासाठी सहा वेळा तेथे दौरे केले. त्याच वेळी तो युरोपीय विद्येबद्दल जिज्ञासू होता; फर्डिनांड व्हेर्बिएस्टसारख्या जेसुइट धर्मप्रसारकांकडून त्याने भूमिती आणि खगोलशास्त्र शिकले आणि साम्राज्याचे पहिले शास्त्रीय नकाशे तयार करणारी सर्वेक्षणे करवून घेतली. तरीही तो असा मांचू राज्यकर्ता राहिला जो मूलान येथे शिकार करी आणि चेंगदे येथे ग्रीष्मकालीन विश्रांतिस्थान उभारी, जेथे दरबार आंतरिक-आशियाई प्रथा जपू शकत असे आणि मंगोल व तिबेटी नेत्यांचे स्वागत करू शकत असे (Spence 1974; Elliott 2001).

कांग्शीचे दोन निर्णय दीर्घकालीन परिणाम करणारे ठरले. १७१२ मध्ये त्याने घोषित केले की जमीन-आणि-श्रम कराचा कोटा त्या वर्षी नोंदलेल्या लोकसंख्येच्या पातळीवर गोठवला जाईल; हे कृपाळू धोरण होते, पण त्यामुळे अर्थव्यवस्थेबरोबर वाढू न शकणारा आर्थिक पाया राज्याकडे राहिला. आणि १७२१ मध्ये व्हॅटिकनने चिनी विधींविरुद्ध निर्णय दिल्यानंतर त्याने ख्रिस्ती धर्मप्रसारावर बंदी घातली, ज्यामुळे युरोपशी बौद्धिक देवाणघेवाणीचा एक आरंभिक मार्ग बंद झाला. त्याची शेवटची वर्षे उत्तराधिकारासाठी त्याच्या अनेक पुत्रांमध्ये झालेल्या कटू संघर्षाने झाकोळली गेली.

५. योंग्झेंग आणि छिएनलुंग: साम्राज्याचा परमोत्कर्ष

कांग्शीचा चौथा पुत्र योंग्झेंग सम्राट (कार. १७२२–१७३५) हा कागदपत्रांतून राज्य करणारा अथक प्रशासक होता. त्याने राजवाड्यातील स्मरणपत्र पद्धत (palace memorial system) परिपूर्ण केली, ज्यात विश्वासू अधिकारी थेट आणि गोपनीयरीत्या सिंहासनाला अहवाल देत, आणि त्याने ग्रँड कौन्सिल निर्माण केली; सल्लागारांची ही लहान संस्था पुढे केंद्र सरकारचा सर्वांत शक्तिशाली अवयव बनली. अधिकारी करदात्यांकडून अनौपचारिकपणे आकारत असलेल्या ‘वितळणी शुल्कां’चे (meltage fees) त्याने नियमित वेतन-पूरक भत्त्यांत रूपांतर करून भ्रष्टाचाराला आळा घातला, आणि डोईपट्टी कराला जमीन करात विलीन करून भूमिहीन गरिबांना दिलासा दिला. नैर्ऋत्येत त्याने वंशपरंपरागत स्थानिक सरदारांच्या जागी नियमित दंडाधिकारी नेमले; हे धोरण ‘गाईतू गुईल्यू’ म्हणून ओळखले जाते. स्वतःच्या राज्यारोहणाला डागाळणारे उत्तराधिकाराचे वाद टाळण्यासाठी त्याने राजवाड्यात ठेवलेल्या सीलबंद दस्तऐवजात वारसाचे नाव नमूद करण्याची प्रथा सुरू केली (Rowe 2009; Spence 1990).

छिएनलुंग सम्राटाला (कार. १७३५–१७९६) भरलेला खजिना आणि स्थिर राज्य वारशाने मिळाले, आणि त्याच्या अधिपत्याखाली चिनी इतिहासातील सर्वांत मोठा प्रादेशिक विस्तार झाला. १७५५ ते १७५९ दरम्यान किंग सेनांनी झुंगार मंगोल राज्य नष्ट केले आणि पुढे शिंजियांग (‘नवी सीमा’) म्हणून ओळखला गेलेला प्रदेश जोडला. या मोहिमांबरोबर झुंगार लोकांचे प्रचंड जीवितहानी झाली, ज्याला Perdue (2005) आणि इतरांनी वंशसंहार म्हटले आहे. पुढील मोहिमांनी सिचुआनमधील जिनचुआन अंकित केले आणि तिबेट, नेपाळ तसेच खर्चिक अपयशांनंतर ब्रह्मदेश आणि व्हिएतनाम यांना किंगांशी औपचारिक संबंध ठेवण्यास भाग पाडले. १७९० च्या दशकात छिएनलुंग ‘दहा महान मोहिमां’चा उत्सव साजरा करू शकला आणि स्वतःला ‘दहा परिपूर्ण विजयांचा वृद्ध’ अशी उपाधी देऊ शकला. मिंगकडून वारशाने मिळालेल्या प्रदेशाच्या दुपटीहून अधिक विस्तार साम्राज्याने केला होता; ते पॅसिफिक किनाऱ्यापासून पामीरपर्यंत आणि सायबेरियापासून दक्षिण चीन समुद्रापर्यंत पसरले होते (Millward 1998; Perdue 2005).

छिएनलुंगने या बहुवांशिक भूभागावर शासन केले ते वेगवेगळ्या श्रोत्यांसमोर वेगवेगळ्या रूपांत स्वतःला सादर करून: आपल्या ध्वजधारकांसाठी मांचू खान म्हणून, मंगोलांसाठी महान खान म्हणून, तिबेटींसाठी तिबेटी बौद्ध धर्माचा बोधिसत्त्वासमान आश्रयदाता म्हणून आणि हान विद्वानांसाठी कन्फ्यूशियन ऋषी-राजा म्हणून (Crossley 1999; Rawski 1996). त्याच्या दरबाराने भव्य सांस्कृतिक प्रकल्पही हाती घेतले. १७७३ ते १७८२ दरम्यान संकलित झालेले ‘सिकू छ्वानशू’ म्हणजे ‘चार कोषांचे संपूर्ण ग्रंथालय’ चिनी साहित्यिक वारसा सुमारे ३,४०० ग्रंथशीर्षकांत एकत्र करणारे होते; परंतु त्याच्या संकलनासोबत सेन्सॉरशिपची मोहीम चालली, ज्यात निष्ठाहीन किंवा मांचूविरोधी मानलेले हजारो ग्रंथ दडपले किंवा बदलले गेले (Elliott 2009).

परराष्ट्र संबंधांत किंगांनी १७५७ पासून युरोपीय व्यापार कँटनपुरता मर्यादित ठेवला आणि ‘कोहोंग’ या परवानाधारक व्यापारी संघामार्फत त्याचे नियमन केले. १७९३ मध्ये ब्रिटिश दूत लॉर्ड मॅकार्टनी व्यापार विस्तार आणि कायम राजदूताच्या मागणीसाठी आला, तेव्हा छिएनलुंगने सौजन्याने नकार दिला आणि चीनकडे सर्व गोष्टी विपुल आहेत, परकीय वस्तूंची गरज नाही, असे लिहिले. ही घटना केवळ चिनी अहंकार नसून दोन विधिप्रथा आणि राजनैतिक व्यवस्थांची टक्कर म्हणून समजून घेणे अधिक योग्य आहे, असे Hevia (1995) यांनी दाखवले आहे. तरीही या भेटीने पुढील शतकातील संघर्षाची पूर्वसूचना दिली.

६. उच्च किंग काळातील समाज, अर्थव्यवस्था आणि संस्कृती

अठराव्या शतकातील दीर्घ शांतता लोकसंख्या आणि व्यापारातील भरभराटीशी जुळली. मका, रताळी आणि भुईमूग यांसारख्या नव्या जगातील पिकांमुळे तांदूळ आणि गहू ज्यांचा उपयोग करू शकत नव्हते त्या डोंगराळ आणि वालुकामय जमिनींची लागवड शक्य झाली, आणि स्थायिक सिचुआन, हुनान, यांगत्से उंचवटे, तैवान आणि ईशान्येकडे गेले. चीनची लोकसंख्या सुमारे १७०० मध्ये साधारण १५ कोटींवरून १७९० च्या दशकापर्यंत सुमारे ३० कोटींपर्यंत आणि एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यापर्यंत ४० कोटींहून अधिक वाढली, असा सर्वसाधारण अंदाज आहे (Naquin and Rawski 1987; Wong 1997). चहा, रेशीम आणि चिनी मातीच्या भांड्यांच्या मोबदल्यात अमेरिका आणि जपानमधून चांदी येत राहिली, आणि प्रादेशिक विशेषीकरण, लांब पल्ल्याचा धान्यव्यापार आणि दाट बाजारजाळ्यांच्या अर्थव्यवस्थेला गती मिळाली. हुईझोउ आणि शान्शी येथील व्यापारी गटांनी आर्थिक साम्राज्ये उभी केली, आणि सूझोउ, हांगझोउ व ग्वांगझोउ ही शहरे जगातील सर्वांत मोठ्या आणि वैश्विक शहरांमध्ये गणली जात.

या कामगिरीच्या व्याप्तीमुळे युरोपशी तुलना सुरू झाली. Pomeranz (2000) यांनी असा युक्तिवाद केला की सुमारे १८०० पर्यंत चीनचे सर्वांत प्रगत प्रदेश, विशेषतः खालचे यांगत्से, राहणीमान आणि बाजारातील प्रगल्भतेत युरोपच्या सर्वांत श्रीमंत भागांच्या तोडीचे होते, आणि युरोपच्या पुढील अग्रगामित्वाचे मोठे कारण कोळशाची सुदैवी उपलब्धता आणि नव्या जगातील संसाधने हे होते. Wong (1997) यांनीही किंगांच्या यशाचे मोजमाप युरोपीय मापदंडाने करण्याविरुद्ध सावध केले; किंग राज्य धान्य कोठारांच्या व्यवस्थेतून दुष्काळ निवारणासारखी स्वतःने ठरवलेली कामे अत्यंत कार्यक्षमतेने करत असे, असे त्यांनी नमूद केले.

समाज वंशसंघ (lineages), व्यापारी संघ, शाळा आणि परीक्षा पद्धतीतून सुसंघटित होता; परीक्षा पद्धतीने समान संधी नसली तरी गुणवान पुरुषांना प्रगतीचा मार्ग आणि स्थानिक उच्चभ्रूंना दरबाराशी जोडणारे साधन दिले (Ho 1962; Elman 2000). राज्यव्यवस्था स्वतः लक्षणीयरीत्या विरळ होती. सुमारे वीस हजार अधिकाऱ्यांची नागरी सेवा कोट्यवधी लोकांवर शासन करत होती; याचा अर्थ जिल्हा दंडाधिकारी कारकून, धावपटू (शिपाई), खासगी चिटणीस आणि स्थानिक सरदारांवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असत. समकालीन युरोपीय राज्यांच्या तुलनेत महसूल कमी होता; यामुळे कर कमी राहिले आणि जनता समाधानी राहिली, पण धक्क्यांना प्रतिसाद देण्याची सिंहासनाची क्षमता मर्यादित राहिली.

बौद्धिक आणि साहित्यिक जीवन बहरले. ‘प्रमाणाधारित संशोधन’ (काओझेंग) संप्रदायाने शास्त्रीय ग्रंथांची काटेकोर भाषाशास्त्रीय छाननी केली, काओ श्यूछिन यांच्या ‘ड्रीम ऑफ द रेड चेंबर’ सारख्या कृतींमधून लोकभाषेतील कादंबरी उत्तुंग शिखरावर पोहोचली, आणि प्रकाशन, स्त्रियांचे लेखन आणि नागरी मनोरंजनाचा विस्तार झाला. दरम्यान, मांचू सत्ताधारी घराण्याने ध्वज-तळ (banner garrisons), मांचू भाषा, शमनी विधी आणि मांचू व हान यांच्यातील आंतरविवाहावर बंदी घालून बहुतेक ध्वज-कुटुंबांना चिनी शहरांपासून दूर लष्करी वसाहतींमध्ये ठेवणाऱ्या वांशिक विभक्तीच्या धोरणातून आपली वेगळी ओळख जपली (Elliott 2001).

७. मध्यान्हीच्या सावल्या: अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील ताण

परमोत्कर्षाच्या काळातही किंग व्यवस्थेत अडचणींची बीजे होती. पहिले कारण लोकसंख्येचे होते. लोकसंख्या दुप्पट झाल्यावर दरडोई जमीनधारणा घटली आणि जमीन, रोजगार व परीक्षा पदव्यांसाठी स्पर्धा तीव्र झाली. १७९३ च्या सुरुवातीसच विद्वान हाँग लियांगजी यांनी इशारा दिला की लोकसंख्येची वाढ संसाधनांच्या वाढीपेक्षा वेगवान आहे; ही चिंता माल्थसच्या चिंतेशी विलक्षण साम्य राखणारी होती. दुसरे कारण आर्थिक होते. गोठवलेला कर कोटा आणि छिएनलुंगच्या दरबाराच्या खर्चिक लष्करी मोहिमा यांनी पूर्वसुरींच्या काळात साठलेला खजिन्यातील अतिरिक्त निधी आटवला, तर सिंचन, यलो रिव्हरवरील पूरनियंत्रण आणि ग्रँड कॅनॉल यांना सतत खर्चाची गरज होती.

तिसरे कारण नैतिक आणि प्रशासकीय होते. आपल्या उत्तरार्धात छिएनलुंग हेशेन या मांचू आवडत्या व्यक्तीवर अधिकाधिक अवलंबून राहू लागला; त्याचे आश्रयदानाचे आणि खंडणीचे जाळे नोकरशाहीत पसरले. १७९९ मध्ये छिएनलुंगचा मृत्यू झाल्यावर त्याचा पुत्र जियाछिंग सम्राटाने हेशेनला आत्महत्येचा आदेश दिला आणि त्याची अफाट संपत्ती जप्त केली. या घटनेने दरबार हादरला, तरी हेशेनकडे प्रशासकीय शिस्तीच्या व्यापक ऱ्हासाचे लक्षण म्हणून पाहणे अधिक शहाणपणाचे आहे, त्याचे एकमेव कारण म्हणून नव्हे.

याचे परिणाम श्वेत कमळ बंडात (१७९६–१८०४) दिसू लागले; हे बंड हुबेई, सिचुआन आणि शान्शी यांच्या डोंगराळ सीमाभागांतील गरीब स्थायिक आणि पंथीयांमध्ये उसळले. शांततेच्या काळात भ्रष्ट आणि आत्मसंतुष्ट झालेले अष्टध्वज आणि चिनी ग्रीन स्टँडर्ड सैन्य ते त्वरित दडपण्यात अपयशी ठरले. या मोहिमेला शेवटी सुमारे शंभर दशलक्ष तायेल चांदीचा खर्च आला, जी रक्कम राज्याच्या वार्षिक महसुलापेक्षा खूप अधिक होती, आणि ती जिंकली गेली ती प्रामुख्याने स्थानिक नागरी सेना (militia) प्रशिक्षित करून आणि नागरी लोकसंख्येला बंडखोरांपासून पद्धतशीरपणे वेगळे करून. परिणामी, Kuhn (1970) यांनी मांडल्याप्रमाणे, स्थानिक समाजाचे दीर्घकालीन सैन्यीकरण झाले आणि केंद्राकडून प्रांतांकडे सत्ता सरकण्याची पहिली चिन्हे दिसू लागली. पुढे १८१३ चे अष्टकोन (Eight Trigrams) बंडासारखी अस्वस्थता आली, जे थोड्या काळासाठी निषिद्ध नगरापर्यंतही पोहोचले.

८. अफू, युद्ध आणि विषम तह

किंगांनी सागरी सत्तांचा सामना वरवर दिसणाऱ्या बळकट स्थितीतून, पण वास्तविक दुर्बलतांसह केला. कँटन व्यवस्थेनुसार युरोपीय व्यापारी केवळ कँटन येथे, कोहोंगमार्फत आणि कडक नियंत्रणाखाली व्यापार करू शकत. चिनी चहाला ब्रिटिश मागणी सतत वाढत राहिली, पण ब्रिटन जे उत्पादन करत होता त्यातील फारच थोडे चीनला हवे होते, त्यामुळे चांदी चीनकडे वाहत राहिली. बंगालमध्ये अफूच्या लागवडीवर मक्तेदारी असलेल्या ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने हे अंमली पदार्थ खासगी ‘कंट्री ट्रेडर्स’ना लिलावात विकले, ज्यांनी ते चिनी तस्करांना विकले. १८३० च्या दशकाच्या अखेरीस आयात वर्षाला सुमारे चाळीस हजार पेट्यांपर्यंत वाढली, चांदीचा प्रवाह उलटला, आणि किंग खजिना, ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि लाखो व्यसनींचे आरोग्य या सर्वांवर परिणाम झाला (Lovell 2011).

१८३८ मध्ये दाओगुआंग सम्राटाने, कठोर बंदीच्या युक्तिवादांनी प्रभावित होऊन, अभ्रष्ट अधिकारी लिन झेशू याला शाही आयुक्त म्हणून कँटनला पाठवले. जून १८३९ मध्ये लिनने हुमेन येथे वीस हजारांहून अधिक पेट्या अफू जप्त करून नष्ट केली. मुक्त व्यापाराच्या हितसंबंधांचा पाठिंबा असलेल्या आणि आपल्या व्यापाऱ्यांचा व चिनी न्यायव्यवस्थेचा अपमान झाला असे वाटून संतापलेल्या ब्रिटनने १८४० मध्ये मोहीम सेना पाठवली. पहिल्या अफू युद्धाने (१८३९–१८४२) किंगांचे लष्करी तंत्रज्ञान आणि औद्योगिक ब्रिटनचे तंत्रज्ञान यांमधील दरी उघडकीस आणली: वाफेवर चालणाऱ्या तोफनौका, आधुनिक तोफखाना आणि शिस्तबद्ध पायदळ यांनी बाजी मारली, आणि ब्रिटिश जहाजांनी नानजिंगला धोका निर्माण केला. किंगांचे निर्णय केवळ पाश्चात्त्यांबद्दलच्या अज्ञानाने नव्हे, तर दरबारातील गटबाजीच्या राजकारणानेही घडले, असा इशारा Polachek (1992) देतात.

नानजिंगच्या तहाने (१८४२) हाँगकाँग बेट ब्रिटनला दिले, कँटन, शियामेन, फुझोउ, निंगबो आणि शांघाय परकीय व्यापार व निवासासाठी खुले केले, कोहोंग मक्तेदारी रद्द केली आणि एकवीस दशलक्ष चांदीच्या डॉलरची नुकसानभरपाई लादली. १८४३ च्या पूरक करारांनी परकीयांना चिनी कायद्यातून सूट देणारे बहिःक्षेत्रीय अधिकार (extraterritoriality) आणि सर्वाधिक पसंतीच्या राष्ट्राचा दर्जा दिला. अमेरिका आणि फ्रान्सबरोबर अशाच प्रकारचे तह झाले. या सर्वांनी मिळून ‘विषम तहांची व्यवस्था’ उभी केली, जिने शतकभर चिनी सार्वभौमत्वावर बंधने घातली.

दुसऱ्या अफू युद्धाने (१८५६–१८६०), ज्याला ‘ॲरो वॉर’ असेही म्हणतात, या व्यवस्थेचा विस्तार केला. तियानजिनचा तह (१८५८) पाळला न गेल्यानंतर, ॲंग्लो-फ्रेंच सेनांनी १८६० मध्ये बीजिंग ताब्यात घेतले, ग्रीष्मकालीन प्रासाद (युआनमिंगयुआन) लुटून जाळला, आणि पेकिंगचे अधिवेशन लादले; त्याद्वारे कौलून ब्रिटनला देण्यात आले, तियानजिनसह आणखी बंदरे खुली झाली, राजधानीत परकीय वकिलातींना परवानगी मिळाली, धर्मप्रसारकांना स्वातंत्र्याची हमी मिळाली आणि प्रत्यक्षात अफूचा व्यापार कायदेशीर ठरला. दरम्यान, रशियाने किंगांच्या दुर्बलतेचा फायदा घेऊन आयगुनचा तह (१८५८) आणि पेकिंगचा तह (१८६०) यांद्वारे अमूरच्या उत्तरेकडील आणि उसुरीच्या पूर्वेकडील प्रदेश मिळवला, जो एकूण सुमारे दहा लाख चौरस किलोमीटर होता (Fairbank and Goldman 2006).

९. ताईपिंग आणि मध्य-शतकातील संकट

एकोणिसाव्या शतकात राजवंशासमोरील सर्वांत खोल आव्हान परकीयांकडून नव्हे तर आतून आले. दक्षिण चीनमध्ये लोकसंख्येचा दबाव, हक्का स्थायिक आणि स्थानिक लोक यांच्यातील वांशिक तणाव, अफू युद्धानंतरची आर्थिक अस्थिरता आणि नैसर्गिक आपत्ती यांमुळे असंतोषाचा साठा निर्माण झाला. हाँग श्यूछ्वान, एक हक्का शाळाशिक्षक ज्याने नागरी सेवा परीक्षेत वारंवार अपयश अनुभवले होते, त्याला ख्रिस्ती पत्रके वाचल्यानंतर दृष्टांत झाले आणि तो स्वतःला येशू ख्रिस्ताचा धाकटा भाऊ मानू लागला, ज्याच्यावर मांचू ‘राक्षसां’चा नाश करण्याची जबाबदारी आहे. त्याच्या ‘गॉड वरशिपिंग सोसायटी’ने जानेवारी १८५१ मध्ये गुआंग्शीमध्ये उठाव केला आणि ‘महान शांतीचे स्वर्गीय राज्य’ (ताईपिंग तियानगुओ) घोषित केले (Spence 1996).

ताईपिंग सेना हुनानमधून ईशान्येकडे आणि यांगत्सेच्या खाली सरकत गेल्या, आणि मार्च १८५३ मध्ये त्यांनी नानजिंग काबीज केले, ज्याचे नाव त्यांनी ‘स्वर्गीय राजधानी’ ठेवले. त्यांचा कार्यक्रम मूलगामी होता: त्यांनी सैद्धांतिकदृष्ट्या खासगी मालमत्ता रद्द केली, अफू, जुगार आणि पायांना पट्ट्या बांधण्याची (foot binding) प्रथा यांवर बंदी घातली, स्त्रियांना सैन्यात आणि प्रशासनात अभूतपूर्व भूमिका दिल्या, ख्रिस्ती प्रेरणेचे विशिष्ट धर्मशास्त्र प्रसृत केले आणि स्वतःची कालगणना व परीक्षा पद्धती सुरू केली. तरीही उत्तरेकडील मोहिमेच्या अपयशाने, कन्फ्यूशियन सरदारशाही वर्गाला दुरावल्याने आणि क्रूर अंतर्गत संघर्षाने ही चळवळ दुर्बल झाली; विशेषतः १८५६ मध्ये नानजिंगमध्ये झालेल्या शुद्धीकरणात सर्वांत कुशल सेनापती यांग श्यूछिंग आणि हजारो अनुयायी मारले गेले.

शाही ध्वज आणि ग्रीन स्टँडर्ड सेना बंड दडपण्यात अपयशी ठरल्या, आणि नवीन सेना उभारणाऱ्या अधिकाऱ्यांनी राजवंशाला वाचवले. हुनानी विद्वान-अधिकारी झेंग गुओफान याने स्थानिक सरदारशाही-नेतृत्वाखालील नागरी सेनांमधून शियांग सेना (Xiang Army) संघटित केली; स्वतःच्या सामाजिक जाळ्यातून अधिकारी निवडले आणि लिकिन (likin) पारगमन करासारख्या नव्या महसूल स्रोतांतून त्यांना वेतन दिले. त्याचा शिष्य ली हाँगझांग याने अन्हुईमध्ये हुआई सेना (Huai Army) उभारली. परकीय अधिकाऱ्यांची ‘एव्हर व्हिक्टोरियस आर्मी’ ही तुकडीही खालच्या यांगत्से भागात साहाय्य करत होती. वर्षानुवर्षे चाललेल्या कठीण वेढ्यांनंतर जुलै १८६४ मध्ये नानजिंग पडले; हाँग श्यूछ्वान जूनमध्येच मरण पावला होता. गृहयुद्ध आणि त्यासोबतच्या दुष्काळ, साथी व हत्याकांडांत एकूण दोन कोटी किंवा त्याहून अधिक जीव गेले असा अंदाज आहे, त्यामुळे मानवी इतिहासातील सर्वांत प्राणघातक संघर्षांमध्ये त्याची गणना होते (Platt 2012; Meyer-Fong 2013).

ताईपिंग हे अनेक बंडांपैकी केवळ सर्वांत मोठे होते. न्यान (Nian) बंडखोरांच्या, म्हणजे सशस्त्र शेतकरी आणि मीठ तस्करांच्या टोळ्या, १८५१ ते १८६८ दरम्यान उत्तर चीनच्या मैदानात फिरत राहिल्या; मुस्लीम बंडांनी युन्नान (१८५६–१८७३) आणि वायव्य भाग (१८६२–१८७७) उद्ध्वस्त केला; आणि मिआओ लोकांनी गुईझोउमध्ये उठाव केला. या मध्य-शतकातील उलथापालथीचा परिणाम म्हणजे दरबार कमकुवत झाला आणि प्रादेशिक सत्ताधाऱ्यांचा नवा वर्ग बळकट झाला. झेंग, ली आणि १८७७ मध्ये शिंजियांग पुन्हा जिंकणारा झुओ झोंगतांग यांसारखे गव्हर्नर-जनरल वैयक्तिकरीत्या त्यांच्याशी निष्ठावान सेनांचे नेतृत्व करत आणि स्थानिक अर्थकारण नियंत्रित करत. या घडामोडींमध्ये Kuhn (1970) यांनी उत्तर किंग राज्याच्या सैन्यीकरणातील आणि विकेंद्रीकरणातील निर्णायक पाऊल पाहिले; ही प्रक्रिया पुढे सरदार-राज (warlordism) च्या उदयाला साहाय्यभूत ठरली.

१०. पुनरुत्थान आणि स्वसामर्थ्यवर्धन

१८६१ मध्ये बीजिंगवरील ॲंग्लो-फ्रेंच ताब्यातून पळून गेल्यानंतर श्यानफेंग सम्राटाचा रेहे येथील शिकार-निवासात मृत्यू झाला. त्याचा पुत्र तुंगझी सम्राट पाच वर्षांचा होता, आणि प्रिन्स गोंग तसेच सम्राटाची उपपत्नी त्सुशी (Cixi) आणि ज्येष्ठ सम्राज्ञी त्सुआन यांनी घडवून आणलेल्या राजवाड्यातील उठावाने मृत्युपंथाला लागलेल्या सम्राटाने नेमलेल्या रीजंटांना हटवले. पुढील अर्ध्या शतकासाठी त्सुशी (१८३५–१९०८) दरबारातील प्रमुख व्यक्ती राहिली; आधी आपल्या पुत्राची आणि १८७५ मध्ये त्याच्या मृत्यूनंतर तीन वर्षांच्या वयात तिने गादीवर बसवलेल्या पुतण्याची, गुआंग्शू सम्राटाची, रीजंट म्हणून तिने राज्य केले.

१८६० नंतरचे दशक ‘तुंगझी पुनरुत्थान’ म्हणून ओळखले जाते; या काळात किंगांनी कन्फ्यूशियन शासन पुनरुज्जीवित करण्याचा, सक्षम अधिकारी भरती करण्याचा, उद्ध्वस्त यांगत्से प्रांतांची पुनर्बांधणी करण्याचा आणि शेतीचा पाया पुन्हा उभारण्याचा प्रयत्न केला (Wright 1957). परराष्ट्र व्यवहारात दरबाराने १८६१ मध्ये झोंगली यामेन (Zongli Yamen) हे अर्ध-परराष्ट्र मंत्रालय आणि १८६२ मध्ये परकीय भाषांसाठीची तुंगवेन गुआन शाळा स्थापन केली. अधिक महत्त्वाकांक्षी कार्यक्रम, स्वसामर्थ्यवर्धन चळवळ (Self-Strengthening Movement), चिनी मूल्ये जपून पाश्चात्त्य लष्करी तंत्रज्ञान आत्मसात करू इच्छित होती: ‘चिनी विद्या सार म्हणून, पाश्चात्त्य विद्या व्यावहारिक उपयोगासाठी’. प्रांतीय नेत्यांनी शांघायमध्ये जियांगनान शस्त्रागार (१८६५) आणि फुझोउ नौदल गोदी (१८६६) स्थापन केली; आणि १८७० व १८८० च्या दशकांत ली हाँगझांग याने चायना मर्चंट्स स्टीम नेव्हिगेशन कंपनी, कायपिंग कोळसा खाणी, तारायंत्र जाळे आणि आधुनिक उत्तरी नौदल, म्हणजे बेयांग फ्लीट (Beiyang Fleet), उभारले. चीनने १८७२–१८८१ च्या चायनीज एज्युकेशनल मिशनमध्ये अमेरिकेत विद्यार्थीही पाठवले, ज्याला परंपरावादी टीकाकारांनी लवकर परत बोलावले.

या कामगिरीला कमी लेखता कामा नये. झुओ झोंगतांगने शिंजियांग पुन्हा जिंकल्यामुळे १८८४ मध्ये त्याचे नियमित प्रांतात रूपांतर झाले, आणि १८८५ मध्ये तैवान प्रांत बनला. परंतु स्वसामर्थ्यवर्धनाला अरुंद आर्थिक पाया, प्रतिस्पर्धी उद्योग उभारणाऱ्या प्रांतीय नेत्यांची स्वायत्तता, कंपन्यांना नोकरशाहीच्या हस्तक्षेपाचे बळी करणारे ‘अधिकृत देखरेख आणि व्यापारी व्यवस्थापन’ हे प्रारूप, आणि तंत्रज्ञानाला नैतिक व्यवस्थेला धोका मानणाऱ्या परंपरावाद्यांचा खोल संशय यांच्या मर्यादा होत्या. दरम्यान, चीन आपला खंडणीदार परिघ सातत्याने गमावत होता. जपानने १८७९ मध्ये र्युक्यू बेटे जोडून घेतली, १८८४–१८८५ च्या चीन-फ्रेंच युद्धानंतर फ्रान्सने व्हिएतनामवर ताबा मिळवला आणि ब्रिटनने १८८६ मध्ये ब्रह्मदेश जोडून घेतला.

११. पराभव, सुधारणा आणि बॉक्सर महाआपत्ती

स्वसामर्थ्यवर्धनाचे अपयश १८९४–१८९५ च्या चीन-जपान युद्धात उघडकीस आले. हे युद्ध कोरियावरून उद्भवले; कोरिया हा चीनचा पारंपरिक खंडणीदार प्रदेश होता, जो जपानला स्वतःच्या प्रभावक्षेत्रात आणायचा होता. १८६८ च्या मेईजी पुनर्स्थापनेपासून राज्याच्या नेतृत्वाखाली सर्वंकष आधुनिकीकरण केलेल्या जपानने चीनला जमिनीवर आणि समुद्रावर हरवले: सप्टेंबर १८९४ मध्ये यालू नदीजवळ बेयांग फ्लीटचा धुव्वा उडाला आणि फेब्रुवारी १८९५ मध्ये वेईहाईवेई येथे त्याने शरणागती पत्करली. शिमोनोसेकीच्या तहाने (एप्रिल १८९५) चीनने कोरियाचे स्वातंत्र्य मान्य केले, तैवान, पेंघू बेटे आणि लियाओदोंग द्वीपकल्प दिले (शेवटचे रशिया, जर्मनी आणि फ्रान्स यांच्या त्रिशक्ती हस्तक्षेपानंतर अतिरिक्त नुकसानभरपाईच्या बदल्यात परत करण्यात आले), आणि दोनशे दशलक्ष तायेल चांदीची नुकसानभरपाई दिली. ज्या लहान आशियाई शेजाऱ्याकडे चीन दीर्घकाळ शिष्य म्हणून पाहत होता, त्याच्याकडून झालेला पराभव अनेक चिनी विचारवंतांसाठी अतुलनीय धक्का होता.

या पराभवाने साम्राज्यवादी स्पर्धेचे दरवाजे उघडले. १८९७ आणि १८९८ मध्ये जर्मनीने शांतुंगमधील जियाओझोउ खाडी बळकावली, रशियाने पोर्ट आर्थर आणि दालियान येथे भाडेपट्टे मिळवले, ब्रिटनने वेईहाईवेई आणि हाँगकाँगला लागून असलेल्या न्यू टेरिटरीजचा नव्व्याण्णव वर्षांचा भाडेपट्टा घेतला, आणि फ्रान्सने गुआंगझोउवान भाड्याने घेतले. भाष्यकार चीनचे ‘कलिंगडासारखे तुकडे’ पाडले जात असल्याचे बोलू लागले. परकीय गुंतवणूकदारांनी रेल्वे आणि खाणकामाच्या सवलती मिळवल्या आणि प्रभावक्षेत्रे आकाराला आली (Spence 1990).

या संकटाने उच्चभ्रूंमधूनच सुधारणांना चालना दिली. विद्वान कांग योवेई आणि त्याचा शिष्य लियांग छिचाओ यांनी कन्फ्यूशियन धर्माचा सुधारणावादी पंथ म्हणून पुनर्अर्थ लावून तरुण गुआंग्शू सम्राटाचा विश्वास जिंकला; जून ते सप्टेंबर १८९८ दरम्यान सम्राटाने आदेशांचा पूर काढला: परीक्षांतील ‘आठ-पदी निबंध’ रद्द करणे, बीजिंगमध्ये आधुनिक विद्यापीठाची स्थापना, रेल्वे आणि उद्योगांना प्रोत्साहन, आणि सैन्य व प्रशासन सुधारणे. २१ सप्टेंबर रोजी ‘शंभर दिवसांची सुधारणा’ संपली, जेव्हा परंपरावादी अधिकारी आणि सेनापती रोंगलू यांच्या पाठिंब्याने त्सुशीने सत्ता बळकावली, सम्राटाला राजवाड्यात स्थानबद्ध केले आणि सहा सुधारकांना ठार मारले, तर कांग आणि लियांग परदेशात पळून गेले.

या अपमानाच्या वातावरणातून बॉक्सर चळवळ उदयास आली. ‘न्यायी आणि सामंजस्यपूर्ण मुष्टींचा संघ’ शांतुंगमध्ये सुरू झाला, जेथे दुष्काळ, यलो रिव्हरचे पूर, जर्मन रेल्वेचे बांधकाम आणि ख्रिस्ती धर्मांतरित व त्यांचे शेजारी यांच्यातील संघर्ष परकीयविरोधी संतापाला खतपाणी घालत होते (Esherick 1987). बॉक्सरांनी जादुई अभेद्यतेचा दावा केला आणि त्यांच्या घोषणेत किंगांना पाठिंबा देण्याचे आणि परकीयांना नष्ट करण्याचे आवाहन होते. १९०० मध्ये ते बीजिंगमध्ये घुसले, तेव्हा त्सुशीच्या दरबाराने त्यांना पाठिंबा दिला आणि सत्तांविरुद्ध युद्ध घोषित केले. पंचावन्न दिवस परकीय वकिलातींना वेढा पडला, आणि अखेर १४ ऑगस्ट १९०० रोजी आठ-राष्ट्रीय आघाडीने त्यांची सुटका केली. दरबार शीआनला पळून गेला. १९०१ च्या बॉक्सर प्रोटोकॉलनुसार चीनने उठावाला पाठिंबा देणाऱ्या अधिकाऱ्यांना मृत्युदंड किंवा शिक्षा देण्यास, वकिलात क्षेत्र आणि समुद्रापर्यंतच्या मार्गाच्या संरक्षणासाठी परकीय सैन्याला परवानगी देण्यास आणि ४५० दशलक्ष तायेलची नुकसानभरपाई व्याजासह एकोणचाळीस वर्षांत फेडण्यास मान्यता दिली. या आपत्तीने राजवंशाचा राष्ट्राचा रक्षक असल्याचा शेवटचा दावाही हिरावून घेतला (Cohen 1997).

१२. अखेरचे दशक: नवी धोरणे आणि क्रांती

निर्वासनातून परतल्यावर दरबाराने नवी धोरणे (शिनझेंग) राबवण्यास सुरुवात केली; विडंबन म्हणजे या सुधारणांनी १८९८ मध्ये त्सुशीने चिरडलेल्या कार्यक्रमातील बराच भाग स्वीकारला. सरकारने मंत्रालयांची पुनर्रचना केली, परराष्ट्र मंत्रालय निर्माण केले, आधुनिक शाळा स्थापन केल्या आणि हजारो विद्यार्थी जपानला पाठवले, युआन शिकाईच्या बेयांग तुकड्या कणा असलेले आधुनिक ‘नवी सेना’ (New Army) उभारली, शेन जियाबेन यांच्या नेतृत्वाखाली कायदा संहिता सुधारली, आणि १९०५ मध्ये प्राचीन नागरी सेवा परीक्षा रद्द केल्या; शतकानुशतके शिक्षित उच्चभ्रूंना राज्याशी बांधणाऱ्या संस्थेचा हा व्यापक अंत होता (Reynolds 1993; Elman 2000).

सर्वांत मूलगामी बदल राजकीय होता. १९०५ मध्ये जपानने रशियाला हरवल्याकडे हुकूमशाहीवरील संविधानवादाचा विजय म्हणून व्यापकपणे पाहिले गेल्यानंतर, दरबाराने संविधानिक सरकारांचा अभ्यास करण्यासाठी परदेशात शिष्टमंडळे पाठवली आणि १९०६ मध्ये संविधानाच्या तयारीचे वचन दिले. १९०८ च्या संविधान रूपरेषेत नऊ वर्षांच्या संक्रमणाची कल्पना होती. प्रांतीय सभा १९०९ मध्ये बसल्या आणि राष्ट्रीय सभा १९१० मध्ये भरली. संविधानवादी, ज्यांपैकी अनेक सुधारणावादी सरदारशाही वर्ग आणि नव्या व्यापारी वर्गातील होते, त्यांनी वेगवान वेळापत्रकासाठी निवेदने दिली.

नोव्हेंबर १९०८ मध्ये गुआंग्शू सम्राटाचा मृत्यू झाला, आणि एका दिवसानंतर त्सुशीचाही. नवा सम्राट पुई दोन वर्षांचा होता आणि त्याचे वडील प्रिन्स चुन (झाइफेंग) यांच्या रीजंटपदाखाली राज्य चालले; मर्यादित अनुभवाच्या या व्यक्तीने युआन शिकाईला बडतर्फ केले आणि प्रभावशाली चिनी अधिकाऱ्यांना दुखावले. मे १९११ मध्ये जाहीर झालेल्या मंत्रिमंडळावर मांचू राजपुत्रांचे वर्चस्व होते; तेरा मंत्र्यांपैकी नऊ मांचू होते आणि सात शाही नातेवाईक होते, ज्यामुळे सुधारणा हे सत्ता मांचूंच्या हातात केंद्रित करण्याचे साधन आहे या संशयाला पुष्टी मिळाली. त्याच महिन्यात दरबाराने मुख्य रेल्वेमार्गांचे राष्ट्रीयीकरण केले आणि त्यांच्या वित्तपुरवठ्यासाठी परकीय कर्जे मागितली; रेल्वेचे समभाग विकत घेतलेल्या प्रांतीय गुंतवणूकदारांना या निर्णयाचा संताप आला आणि त्यातून निदर्शन चळवळ उसळली, जी सिचुआनमध्ये विशेष हिंसक ठरली (Esherick 1976).

दरम्यान, क्रांतिकारी संघटना वाढत होत्या, अनेक परदेशातील विद्यार्थ्यांमध्ये. हवाई येथे शिक्षण घेतलेले वैद्य सन यात-सेन यांनी १९०५ मध्ये टोकियोत क्रांतिकारी आघाडी (तोंगमेंघुई) स्थापन केली; मांचूंना उलथवणे, प्रजासत्ताक स्थापणे आणि जमीनधारणा समान करणे हा तिचा कार्यक्रम होता, आणि तिने अयशस्वी उठावांची मालिका प्रायोजित केली. झांग बिंगलिन आणि झोउ रोंग यांसारख्या मांचूविरोधी लेखकांनी चळवळीला वंशाधारित राष्ट्रवादाची धार दिली. १० ऑक्टोबर १९११ रोजी वूचांग येथे नवी सेनेतील एका अपघाताने उघडकीस आलेल्या कटामुळे सैनिकांनी बंड केले. काही आठवड्यांतच दक्षिण आणि मध्य भागातील प्रांतांनी राजवंशापासून स्वातंत्र्य जाहीर केले. दरबाराने युआन शिकाईला परत बोलावले, ज्याने बळाची धमकी आणि परकीय सत्तांची मध्यस्थी वापरून तडजोड घडवली. परदेशातून परतलेल्या सन यात-सेन यांची हंगामी अध्यक्ष म्हणून निवड झाली आणि त्यांनी १ जानेवारी १९१२ रोजी नानजिंग येथे चीनचे प्रजासत्ताक घोषित केले. १२ फेब्रुवारी १९१२ रोजी राजमाता लोंग्यू यांनी पुईच्या वतीने पदत्यागाचा आदेश काढला, आणि युआन शिकाई अध्यक्ष झाला. राजवंशाचा अस्त विलक्षण वेगवान आणि तुलनेने रक्तहीन होता, कारण त्याच्यासाठी लढण्यास जवळजवळ कोणीच तयार नव्हते (Esherick 1976; Rowe 2009; Zarrow 2012).

पुईला १९२४ पर्यंत निषिद्ध नगरात राहण्याची परवानगी मिळाली; जुलै १९१७ मध्ये त्याला थोड्या काळासाठी आणि विडंबनात्मक रीतीने पुन्हा गादीवर बसवले गेले, आणि १९३२ मध्ये जपानने त्याला मांचुकुओचा नाममात्र शासक म्हणून बसवले. चीनच्या अखेरच्या सम्राटाने आपले आयुष्य पीपल्स रिपब्लिकमध्ये माळी म्हणून संपवले.

१३. किंग राजवंश का कोसळला? अर्थनिर्वचने

किंगांच्या पतनाच्या अर्थनिर्वचनात खोल बदल झाला आहे. Teng आणि Fairbank (1954) यांच्याशी निगडित पूर्वीच्या ‘आघात–प्रतिसाद’ चौकटीने एकोणिसावे शतक म्हणजे निष्क्रिय, परंपराबद्ध संस्कृतीला पाश्चात्त्य आक्रमणाने बदलाचा धक्का दिल्याची कथा म्हणून मांडले. मार्क्सवादी इतिहासलेखनाने साम्राज्यवादाचा बळी ठरलेल्या आणि क्रांतीसाठी परिपक्व अशा ‘अर्ध-सरंजामशाही, अर्ध-वसाहतवादी’ समाजावर भर दिला. १९८० पासून ‘चीन-केंद्री’ दृष्टिकोनांनी (Cohen 1984) लोकसंख्याशास्त्र, प्रादेशिक अर्थव्यवस्था, सामाजिक चळवळी आणि विचार यांसारख्या अंतर्गत गतिशीलतेकडे लक्ष वळवले आणि किंगांनी आव्हानांना स्वतःच्या पद्धतीने सक्रिय प्रतिसाद दिला हे दाखवले.

‘नव्या किंग इतिहासा’शी निगडित दुसऱ्या पुनर्मांडणीने राजवंशाचे मांचू आणि आंतरिक-आशियाई स्वरूप कथेच्या केंद्रस्थानी आणले. Rawski (1996) यांनी युक्तिवाद केला की किंगांचे यश ‘चिनीकरणा’वर नव्हे तर वेगवेगळ्या लोकांसाठी वेगवेगळ्या तंत्रांचा वापर करून बहुवांशिक साम्राज्यावर शासन करण्याच्या क्षमतेवर आधारित होते; या मताला Ho (1967) यांनी प्रसिद्ध प्रत्युत्तर दिले, ज्यांनी राजवंशाच्या चिनी सांस्कृतिक आत्मसातीकरणावर भर दिला. Crossley (1999), Elliott (2001), Millward (1998) आणि Perdue (2005) यांनी किंगांना रशियन आणि ऑट्टोमन साम्राज्यांशी तुलनीय अशा आरंभिक आधुनिक युरेशियाच्या महान साम्राज्यांपैकी एक म्हणून पाहण्याचा हा दृष्टिकोन अधिक खोलवर नेला. महत्त्वाचे म्हणजे, या दृष्टिकोनातून किंगांचे पतन हे एका विशिष्ट साम्राज्यसूत्राचेही पतन होते, ज्याचा प्रजासत्ताकवादी आणि पुढे कम्युनिस्ट राज्यांना नव्याने शोध घ्यावा लागला.

आज बहुतेक इतिहासकार मान्य करतील की पतनाचे स्पष्टीकरण कोणताही एक घटक देत नाही. एकमेकांत गुंतलेल्या सहा धाग्यांवर भर देणारा समन्वय मांडता येईल. पहिले, लोकसंख्याशास्त्रीय आणि पर्यावरणीय दबाव, ज्यांनी राहणीमान खालावले आणि ग्रामीण भाग अशांततेस प्रवण केला (Naquin and Rawski 1987). दुसरे, कमी कर आणि हलके शासन हे किंगांचे प्रारूप, ज्याने अठराव्या शतकात राजवंशाला चांगली साथ दिली, ते आधुनिक युद्धाच्या आणि परकीय नुकसानभरपाईच्या अभूतपूर्व मागण्या पुरवण्यासाठी अपुरी आर्थिक क्षमता देऊन गेले. तिसरे, साम्राज्यवादाने जड ओझी लादली: विषम तहांनी जकात आणि कायदेशीर स्वायत्ततेवर बंधने घातली, नुकसानभरपाईंनी महसूल आटवला, आणि परकीय अतिक्रमणांनी राजवंशाचा साम्राज्याचा रक्षक असल्याचा दावा झिजवला. चौथे, व्यापक बंडे आणि स्थानिक समाजाचे सैन्यीकरण यांनी सत्ता प्रादेशिक नेत्यांकडे सरकवली आणि केंद्र दुर्बल केले (Kuhn 1970). पाचवे, वैधतेच्या ऱ्हासाने राजवंशाचा वैचारिक अधिकार खचवला: राष्ट्रवाद पसरताच मांचू राज्य परकीय म्हणून चित्रित करता येऊ लागले, आणि शिक्षित चिनी लोक राज्याकडे राष्ट्रीय अस्तित्वातील अडथळा म्हणून अधिकाधिक पाहू लागले. सहावे, १९०१–१९११ च्या सुधारणांनी विडंबनात्मकरीत्या प्रांतीय सभा, नवी सेना, विद्यार्थी जहालवादी आणि आधुनिक वृत्तपत्रे अशा नव्या सामाजिक शक्ती निर्माण केल्या, ज्यांना दरबार नियंत्रित करू शकला नाही; अलेक्सी दे तोकव्हिल याने ज्याला कोसळणाऱ्या राजवटीतील सुधारणांचा धोका म्हटले, त्याचे हे उदाहरण आहे.

प्रतितथ्यात्मक (counterfactual) अटकळ धोकादायक आहे, पण काही विद्वान आकस्मिकतेवर भर देतात. १९११ मध्ये राजवंशाने रेल्वे धोरण अधिक कौशल्याने हाताळले असते, युआन शिकाईची निष्ठा टिकवली असती किंवा संविधानवाद्यांना लवकर संसद दिली असती, तर तो कदाचित टिकला असता. इतरांचे म्हणणे असे की त्या तारखेपर्यंत उच्चभ्रू वर्गाने आपली संमती इतकी पूर्णपणे काढून घेतली होती की राजवंशाचे पतन जवळजवळ निश्चित होते. कदाचित सर्वांत सुरक्षित निष्कर्ष असा की दीर्घकालीन संरचनात्मक ताणांनी किंगांना असुरक्षित केले, तर १९११ च्या संकटाच्या अल्पकालीन गैरहाताळणीने असुरक्षिततेचे रूपांतर पतनात केले (Rowe 2009; Zarrow 2012).

१४. उपसंहार

किंग राजवंश जागतिक इतिहासात निर्णायक स्थान राखतो. अठराव्या शतकातील आपल्या उत्कर्षकाळात त्याने आपल्या युगातील सर्वांत मोठ्या आणि संपन्न राज्यांपैकी एक उभारले, आंतरिक आशियाला चीन-केंद्री साम्राज्यव्यवस्थेत सामावून घेतले, अभूतपूर्व लोकसंख्यावाढीला आधार दिला आणि जिवंत संस्कृती फुलवली. त्याच्या वारशात आधुनिक चीनच्या सीमा आणि चिनी राज्यांसमोर आजही असलेले राजकीय व सांस्कृतिक प्रश्न, म्हणजे वैविध्यपूर्ण लोकसंख्येवर शासन कसे करावे, केंद्रीय अधिकार आणि प्रादेशिक पुढाकार यांचा समतोल कसा साधावा आणि सार्वभौमत्व न गमावता व्यापक जगाशी संबंध कसे ठेवावेत, हे दोन्ही समाविष्ट आहेत.

तथापि, त्याचा अस्त केवळ राजवंशाच्या ‘अधःपतना’चा परिणाम नव्हता. तो अंतर्गत दबाव आणि बाह्य आक्रमण यांच्या ऐतिहासिक संगमातून घडला, ज्यावर त्या काळातील कोणत्याही राजवटीकडे सोपे उत्तर नव्हते. एकोणिसाव्या शतकातील अपमान, विनाशकारी बंडे, अपयशी सुधारणा आणि अखेर १९११ ची क्रांती यांना एकाच दीर्घ प्रक्रियेचे भाग म्हणून पाहणे सर्वोत्तम आहे; या प्रक्रियेत एका कृषिप्रधान साम्राज्याने परक्या अल्पसंख्याक घराण्याच्या अधिपत्याखाली स्वतःचे आधुनिक राष्ट्र-राज्यात रूपांतर करण्याचा प्रयत्न केला आणि अखेर तो अयशस्वी ठरला. १९१२ मध्ये दोन हजार वर्षांची परंपरा असलेल्या साम्राज्याचा अंत झाला, आणि नव्या चीनच्या उभारणीचा दीर्घ संघर्ष सुरू झाला.

परिशिष्ट: प्रमुख घटनांची कालक्रमसूची

वर्ष	घटना
१६१६	नुरहाचीकडून परवर्ती जिन राजवंशाची घोषणा
१६३६	होंग ताईजीकडून ‘किंग’ हे राजवंशीय नाव स्वीकार
१६४४	ली झिचेंगकडून बीजिंग काबीज; किंग सेनांचा राजधानीत प्रवेश
१६७३–१६८१	तीन सामंतांचे बंड
१६८३	तैवानचे विलीनीकरण
१६८९	रशियाबरोबर नेर्चिन्स्कचा तह
१७५५–१७५९	झुंगारांवर आणि शिंजियांगवर विजय
१७९३	छिएनलुंगच्या दरबारात मॅकार्टनी दूतमंडळ
१७९६–१८०४	श्वेत कमळ बंड
१८३९–१८४२	पहिले अफू युद्ध; नानजिंगचा तह
१८५१–१८६४	ताईपिंग बंड
१८५६–१८६०	दुसरे अफू युद्ध; ग्रीष्मकालीन प्रासादाची लूट
१८६१	त्सुशीचा उठाव; झोंगली यामेनची स्थापना
१८९४–१८९५	चीन-जपान युद्ध; शिमोनोसेकीचा तह
१८९८	शंभर दिवसांची सुधारणा आणि त्सुशीचा उठाव
१९००–१९०१	बॉक्सर उठाव आणि बॉक्सर प्रोटोकॉल
१९०५	नागरी सेवा परीक्षांचे उच्चाटन
१९०८	गुआंग्शू व त्सुशी यांचे निधन; पुईचे राज्यारोहण
१९११	१० ऑक्टोबर रोजी वूचांग उठाव
१९१२	१२ फेब्रुवारी रोजी पुईचा पदत्याग